Адстрат, субстрат і суперстрат

Пры шчыльных кантактах народаў адбываецца і кантактаванне моў, узнікае актыўнае двухмоўе (білінгвізм) ці шматмоўе (полілінгвізм). Пры суіснаванні моў на адной тэрыторыі адна мова ўплывае на іншую, пакідаючы сляды ў ёй, яны называюцца адстратам (лац. аdstratum – ‘пракладка, напластаванне’). Калі адна з моў перамагае іншую (г. зв. “скрыжаванне моў”), то апошняя раствараецца ў мове-пераможцы, але пакідае пэўны след у ёй. Гэты след у лінгвістыцы называюць субстратам. Субстрат (лац. substratum, ад sub – ‘пад’ і stratum – ‘пласт, слой’) – захаванне ў мове народа, які змяніў сваю мову, слядоў уплыву колішняй мовы ў лексіцы, фанетыцы, граматыцы. Субстрат узнікае ў выніку этнічнага змешвання і моўнай асіміляцыі мясцовага насельніцтва праз стадыю двухмоўя. Тэрмін “субстрат” выкарыстоўваецца і з больш вузкім значэннем – ‘сляды мясцовай гаворкі ў маўленні на літаратурнай мове’.

Побач з тэрмінам “субстрат” выкарыстоўваецца і тэрмін суперстрат (лац. super – ‘над’ і stratum – ‘слой, пласт’) – сляды растварэння ў пэўнай мове прышлых этнічных групаў, асіміляваных спрадвечным насельніцтвам. Гэты тэрмін выступае як антонім да “субстрата”: мясцовае насельніцтва страціла сваю мову і засвоіла чужую, а пры “суперстраце” яно захавала сваю мову, растварыўшы ў ёй мову прышлага народа.

Тэрміны “адстрат” і “суперстрат” выкарыстоўваюцца ў мо­вазнаўстве больш рэдка, чым “субстрат”. (П. У. Сцяцко)

Заданне 10. Прачытайце тэкст, вызначце яго стыль, тып, жанр, мэтанакіраванасць. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце яго лексічныя, марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці.

Академик В. В. Виноградов писал: “Исследование разных жанров и типов устной и письменной речи, имеющих широкое распространение в общественной практике, естественно, тесно связывается с исследованием форм и видов монологической и диалогической речи. При таком исследовании раскрываются и общие конструктивные свойства монолога и диалога и стилис­тические различия между их композиционными типами”.

Эти внутристилевые различия текстов определяют распределение их по жанрам. Жанровые разновидности характеризуются прежде всего именно конструктивными особенностями, особенностями группировки, формами “обработки” жизненного материала. “Будучи обобщенной категорией, жанр отражает не непосредственно действительность, а характер отношения к ней составляющих жанр произведений. Жанр – это всегда установка на определенный тип, способ изображения, характер и масштаб обобщений, вид подхода, отношения к действительности” [Вакуров В. Н., Кохтев Н. Н., Солганик Г. Я. Стилистика газетных жанров. М., 1978, с. 7].

Вместе с тем не приходится забывать, что жанры выделяются в рамках того или иного функционального типа, функционального стиля. Поэтому для характеристики жанра существенен собственно языковой состав (лексико-синтаксическое наполнение) относящихся к нему речевых произведений. Совершенно естественно, например, что в таких газетных жанрах, как очерк, интервью, репортаж, статья, будет играть значительную роль газетная лексика. Вместе с тем в за­висимости от рассматриваемого автором вопроса и темы или в соответствии с иной задачей (целевой установкой) публициста в газетном тексте возможно использование и научной лексики, технической терминологии, оборотов художественной или разговорной речи. Для характеристики же жанра существенен не сам факт такого использования, а специфика сочетания, взаимодействия языковых единиц, т. е. важны собственно стилистические параметры (особенности используемых структур). Учитывая, что материал действительности организуется под определенным “углом зрения”, необходимо включить сюда и един­ство конструктивного принципа, обеспечивающего цель­ность, законченность текста.

Таким образом, жанр можно определить как выделяемый в рамках того или иного функционального стиля вид речевого произведения, характеризующийся единством конструктив­ного принципа, своеобразием композиционной организации материала и используемых стилистических структур. (В. В. Одинцов)

* Раскажыце пра суадносіны жанру і кампазіцыі навуковых тэкстаў.

Заданне 11. Прачытайце тэксты. Адкажыце, ці адпавя-даюць яны асноўным патрабаванням, якія прад’яўляюцца да тэкстаў навуковага стылю. Вызначце падстыль тэкстаў. Выявіце іх асноўныя лексічныя, марфалагічныя і сінтаксічныя рысы.

Тэкст 1. Беларусь з’явілася арэнай галоўных бітваў рускай і шведскай армій перад Палтавай. За гады Паўночнай вайны Беларусь страціла каля 700 тысяч чалавек насельніцтва. Зноў, як і ў недалёкім мінулым, тыповай карцінай для нашай шматпакутнай зямлі сталі неапрацаваныя палі, пакінутыя сядзібы і вёскі. У апісанні 1710 г. маёнтка Самахвалавічы (недалёка ад Мінска) адзначалася, што ў вёсцы Самахвалавічы ўсё пустое. А хат у той вёсцы 22. Пуставала тры чвэрці сялянскіх ворных зямель у вялікай Гродзенскай эканоміі. Шклоўскае графства страціла 86,4% свайго насельніцтва. Амаль цалкам быў абрабаваны Крычаў. Калі да пачатку ваенных дзеянняў у ім жыло 500 сем’яў, то пасля вайны засталося каля 20. (В. І. Мялешка, П. А. Лойка)

Тэкст 2. Безумоўна, асэнсаваны збор гістарычных дакументаў на тэрыторыі Беларусі пачаўся на многа стагоддзяў раней. Але сістэмны характар гэты працэс набыў ужо ў часы Вялікага княства Літоўскага. Найбольш вядомым зборам тагачасных гістарычных дакументаў стала знакамітая Літоўская метрыка. Гэта архівы канцылярыі ВКЛ за ХІV–ХVІІІ стст. – каштоўнейшы збор матэрыялаў па гісторыі Беларусі, Літвы, Украіны і рускіх зямель, што ўваходзілі ў склад гэтай уплывовай еўрапейскай дзяржавы.

Станаўленне архіўнай справы на Беларусі непарыўна звязана са славутай дынастыяй Радзівілаў. Яшчэ ў канцы ХV ст. гэтыя буйныя магнаты пачалі складаць свой уласны архіў: царкоўна-архіўныя справы, акты беларускіх і літоўскіх феадалаў аб прызнанні вярхоўнай улады Ягайлы, Вітаўта, Свідрыгайлы, справаздачы Віленскага манетнага двара, акты Люблінскай уніі 1569 г., арыгінальную кнігу Літоўскай метрыкі за 1511–1518 гг. Захоўваліся гэтыя каштоўныя гістарычныя дакументы ў Нясвіжскім палацы Радзівілаў. (“Гістарычная мінуўшчына”)