Практычная частка

Заданне 1. Прачытайце тэкст навуковага стылю. Якія сінтаксічныя канструкцыі пераважаюць у ім? Вызначце іншыя асаблівасці дадзенага стылю.

Тэкст 1. Тэорыя (ад грэц. Theoria – назіранне, да-следаванне) – асноўная, найбольш развітая форма арганізацыі навуковых ведаў, якая дае цэласнае ўяўленне пра заканамернасці і істотныя сувязі пэўнага абсягу рэчаіснасці. Тэорыя – унутрана несупярэчлівая сістэма ведаў, якую характарызуюць лагічная залежнасць адных элементаў ад іншых, выводнасць зместу тэорыі з нейкай сукупнасці сцверджанняў і паняццяў (зыходнага базісу тэорыі) па пэўных логіка-метадалагічных прынцыпах і правілах. Пры выкарыстанні тэорыі сфармуляваныя ў ёй веды апасродкуюцца рознымі прамежкавымі звёнамі, канкрэтызавальнымі фактарамі. Тэорыю трэба адрозніваць ад іншых формаў ведаў – гіпотэз, законаў навукі, класіфікацый, тыпалогій, першасных тлумачальных і іншых, якія могуць папярэднічаць тэорыі і складаць базу яе фармавання.

У структуры тэорыі вылучаюць: зыходную (эмпірычную) аснову з мноствам фактараў, зафіксаваных у гэтай галіне; зыходную тэарэтычную аснову – мноства першасных дапушчэнняў, аксіём, агульных законаў, якія ў сукупнасці апісваюць ідэалізаваны аб’ект тэорыі; логіку тэорыі – мноства дапушчальных у рамках тэорыі правіл лагічнага вывядзення і доказу; сукупнасць атрыманых у тэорыі сцверджанняў з іх доказамі. Элементамі тэорыі з’яўляюцца паняцці, іх азначэнні, выказванні і высновы, доказы і інш. Гэтыя элементы выяўляюцца ў моўных і іншых знакавых выразах, якія ў сваю чаргу складаюць у межах тэорыі сістэму мовы. Тэорыя як сістэма знакаў, моўнага і іншага знакавага тэксту мае прыкметы значэння і сэнсу. Значэнне тэорыі – сувязь яе элементаў з прадметнай галіной, сэнс – змест паняццяў, меркаванняў і іншых формаў, якія ў яе ўваходзяць. (“Матэматычны слоўнік”)

Тэкст 2. Беларуская літаратурная мова фарміравалася на аснове народных гаворак, таму неўласцівыя ім моўныя элементы, асабліва на словаўтваральным ўзроўні, увесь час адчуваюцца чужароднымі і ў літаратурнай мове. Неўласцівасць жывой беларускай мове некаторых формаў дзеепрыметнікаў адзначалася і для старабеларускай мовы: тэндэнцыя да абмежавання дзеепрыметнікаў незалежнага стану цяперашняга часу намя­чалася, напрыклад, са змяншэннем уплыву царкоўнаславянскай мовы, а дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашняга часу з су­фіксам -м- былі найменш ужывальнымі ў старабеларускай пісьменнасці і не маглі лічыцца “нармальнай” граматычнай катэгорыяй. І ў наш час, напрыканцы ХХ ст., хаця ў падручніках не раз гаварылася пра тэндэнцыю да росту дзеепрыметнікаў у канцылярскай, юрыдычнай сферах, зноў і, відаць, небеспадстаўна ставіцца пытанне аб неўласцівасці дзеепрыметнікаў незалежнага і залежнага стану цяперашняга часу характару беларускай мовы. Як у XVI ст. Васіль Цяпінскі, як пісьменнікі ў ХІХ і ХХ стагоддзях, шукаюць беларусісты найбольш прыдатныя, арга­нічныя беларускай мове спосабы перадачы гэтых дзеепры­метнікаў. Такія пошукі асабліва актуалізуюцца пры фарміраванні і ўпарад-каванні беларускіх тэрмінасістэм, якія зараз яшчэ знаходзяцца пад моцным уплывам рускай мовы, правільней – у залежнасці ад яе. Практыка складання некаторых тэрміналагічных слоўнікаў адлю-строўвае зварот да сваямоўных элементаў як сродкаў тэрміна-ўтварэння. Ёсць прыклады тэрміналагічных слоўнікаў, дзе цалкам адсутнічаюць неўласцівыя мове дзее­прыметнікі на -емы-, -імы-, -учы- (-ючы-), -ачы- (-ячы-), ёсць такія, дзе іх замена праводзіцца спарадычна, на аснове заменнікаў, прапанаваных РБС-93 і БРС-88. (Г. Вештарт, “Тэрміналагічны бюлетэнь”, вып. 2, 1999)

Заданне 2. Адзначце ў тэксце лексічныя, марфалагічныя і сінтаксічныя адзнакі навуковага стылю. Раскажыце пра жанра-выя асаблівасці дадзенага тэксту.

Наш час характарызуецца бурным развіццём навукі і тэхнікі, павышэннем іх ролі ў жыцці грамадства. Таму ава­лоданне навуковым стылем набывае цяпер асаблівую ак­туальнасць.

Спецыфіка навуковага маўлення вызначаецца ў значнай меры экстралінгвістычнымі фактарамі: асноўнае прызначэнне навуковых тэкстаў – выклад атрыманых шляхам даследавання фактаў, знаёмства чытачоў з навуковай інфармацыяй. Гэта вызначае маналагічны характар мовы навукі. Інфарматыўная функцыя навуковага стылю адбіваецца і на яго жанравых асаблівасцях; ён прадстаўлены навуко-вай літаратурай (манаграфіі, артыкулы, рэфераты), а таксама вучэбнай і даведачнай.

Найбольш агульнымі ўласцівасцямі навуковага стылю з’яўляюцца абстрактнасць, лагічнасць, аб’ектыўнасць і даклад­насць выкладу. Гэтым ён адрозніваецца ад мастацкага стылю, характэрная адзнака якога – мастацка-вобразная канкрэтызацыя.

Функцыя навуковага мыслення – пазнанне свету ў выглядзе лагічнага яго засваення, г. зн. ператварэння вынікаў пазнання ў лагічныя (сэнсавыя) катэгорыі, якія называюцца паняццямі. Паняцце – абагульненае адлюстраванне ў нашай свядомасці прад­метаў і з’яў навакольнага свету. Паняцце – катэгорыя абстрактна-лагічная.

Функцыя мастацкага мыслення – пазнанне свету ў выглядзе эмацыянальна-вобразнага яго засваення і творчага пе­раўвасаблення, г. зн. ператварэння вынікаў пазнання ў эстэтычныя катэгорыі, якія мы называем вобразамі. Вобраз – катэгорыя канкрэтна-пачуццёвая.

Характарызуючы ў агульных рысах моўную спецыфіку навуковага маўлення, Ш. Балі пісаў: “тэрміны ў галіне лексікі і формула ў галіне сінтаксісу з’яўляюцца тымі ідэальнымі тыпамі моўнага выражэння, да якіх непазбежна імкнецца навуковая мова”. (Паводле М. Я. Цікоцкага)

Заданне 3. Параўнайце тэксты. Да якога стылю, падстылю, жанру належыць кожны з іх?

Тэкст 1.