Літаратура

1. Думін, С. У. Беларускія татары: Мінулае і сучаснасць / С. У. Думін, І. Б. Капанацкі. – Мінск: Полымя, 1993.

2. Иоффе, Э. Г. Страницы истории евреев Белоруссии. – Минск: Арти-Фекс, 1996.

3.  Канфесіі на Беларусі (п. XVIII – ХХ ст.). – М.: Экаперспектыва, 1998.

Фарміраванне лінгвакультуразнаўчай кампетэнцыі: тэма «Беларускае дойлідства»

ЗАДАННЕ 1. На прыкладах з тэксту ахарактарызуйце семан-тыка-камунікатыўную і граматычную адметнасць дзеепрыслоўя.

Так склалася, што гэты больш як сямісотгадовы помнік стаў своеасаблівым апазнавальным знакам і абярэжным сімвалам Белай Русі. Адлятаючы ў вырай, птушкі знарок робяць развітальны аблёт чырвонага стаўпа Белай вежы – каб надоўга запомніць галоўную прыкмету роднай зямлі. Вяртаючыся з далёкіх краёў, найперш шукаюць гэты сімвалічны арыенцір. Цэлы і непарушны ён – значыць, усё добра і спакойна на роднай Беларусі.

Калісьці даўным-даўно ляжаў тут чароўны камень. Валодаў ён незвычайным дарам – дапамагаць бедным людзям. I тыя часта карысталі з ягонай спагадлівасці, прасілі парады, дапамогі. А то і хлеба. Прынясуць вечарам сякую-такую ахвяру і папросяць: «Камень-камянец, дай на заўтра хлябец. Цяжка стала жыць, няма чым дзяцей карміць». А ранічкай ляжыць на камяні бохан.

Ды нейкі неразумны чалавек вырашыў выпрабаваць чароўную сілу каменя. Прыйшоў да яго без ахвяры і злосна загадаў: «Камень-камяніска, аддай сваё залаціска. Яно ў цябе без дзела ляжыць, а мне з ім будзе добра жыць». Абурыўся ад гэткага нахабства камень і праваліўся скрозь зямлю. А за сабой і сквапнага чалавека пацягнуў. Толькі глыбокі калодзеж утварыўся. А назва мясцовасці засталася – Камянец.

Засцярога тутэйшых жыхароў ад войнаў, якія знішчальнымі хвалямі захліствалі гарады, мястэчкі і вёскі, ад частых аблог, жорсткіх набегаў і крывавых штурмаў увасобілася ў шматлікія абарончыя збудаванні.

Такім помнікам абарончага дойлідства з'яўляецца і Камянецкая, альбо Белая, вежа. Гэта першая на Беларусі мураваная вежа-данжон. У XIII стагоддзі на беларускіх землях атрымаў шырокую прапіску гэты новы тып абарончых збудаванняў. Яны даўно мелі пашырэнне ў Цэнтральнай і Заходняй Еўропе, у Скандынавіі. Шмат’ярусныя вежы-данжоны служылі апошнім прыстанішчам для абаронцаў, былі сапраўды непрыступнай цытадэллю. Гэта даказалі мураваныя вежы ў Камянцы, Бярэсці, Гародні, Тураве, Новагародку і іншых беларускіх гарадах. Аднак да нашых дзён дажыў толькі Камянецкі стоўп. (А. Бутэвіч)

♦ Падрыхтуйце камп’ютарную прэзентацыю па тэме «Замкі і архітэктурныя помнікі Беларусі».

♦ Падрыхтуйце вуснае паведамленне пра архітэктурныя помнікі вашай мясцовасці.

Тэма 11. Функцыянальныя стылі маўлення тэарэтычная частка

Стылёвая разнастайнасць мовы гістарычна абумоўлена. Мова ўзбагачаецца стылямі па меры таго, як узнікаюць і развіваюцца розныя галіны грамадскага жыцця, якія яна абслугоўвае. Таму сістэма стыляў мовы залежыць ад таго, наколькі сфарміраваныя і сацыяльна ўсвядомленыя прынцыпы выбару моўных сродкаў для канкрэтнай сітуацыі маўленчых зносін.

Гістарычна абумоўленую і ўсвядомленую грамадствам разнавіднасць літаратурнай мовы, якая забяспечвае розныя сферы маўленчых зносін, прынята называць функцыянальным стылем.

Функцыянальны стыль – гэта разнавіднасць літаратурнай мовы, якая вылучаецца ў адпаведнасці з функцыямі мовы, сферамі зносін і канкрэтнай формай грамадскай дзейнасці чалавека (навука, права, палітыка, мастацтва, бытавыя зносіны).

У стылістыцы традыцыйна вылучаюць пяць асноўных функцыянальных стыляў: гутарковы і кніжныя (афіцыйна-дзелавы, навуковы, публіцыстычны і стыль мастацкай літаратуры).

Стылёвыя разнавіднасці мовы нельга разумець як замкнёныя, ізаляваныя сістэмы. Суіснуючы ў межах адной мовы, яны цесна ўзаемадзейнічаюць і ўзаемапранікаюць. Кожны стыль – гэта сацыяльна ўсвядомленая, унутрана цэласная і функцыянальна абумоўленая сукупнасць моўных сродкаў. Таму адметнасць кожнага стылю заключаецца не ў асобных моўных сродках, а ва ўсім комплексе гэтых элементаў, звязаных паміж сабой і падпарадкаваных галоўнай мэце выказвання.

На падставе разнастайных дадатковых фактараў у кожным стылі вылучаюць свае разнавіднасці – падстылі. Так, у афіцыйным маўленні – гэта заканадаўчы, канцылярскі; у навуковым – уласна навуковы, навукова-вучэбны, навукова-папулярны; у публіцыстычным – газетна-публіцыстычны, прамоўніцкі, радыё- і тэлежурналісцкі; у гутарковым – размоўна-бытавы, размоўна-афіцыйны; у стылі мастацкай літаратуры – празаічны, паэтычны і драматургічны.

Кожны падстыль, як і стыль, выяўляецца ў акрэсленых тыпах выказвання, якія прынята называць жанрам. Так, напрыклад, у газетна-публіцыстычным падстылі вылучаюць такія жанры, як хроніка, рэпартаж, інтэрв’ю, нарыс, фельетон, артыкул; ва ўласна навуковым – манаграфія, рэферат, даклад, тэзісы і г. д.; у навукова-вучэбным – падручнік, вучэбны дапаможнік, дыпломная ці курсавая праца і г. д.; у канцылярскім падстылі – заява, аб’ява, акт, даверанасць, распіска, характарыстыка і г. д.

Акрамя таго, выбар моўных сродкаў ва ўсіх функцыянальных стылях абумоўлены тым, якую форму мае канкрэтнае выказванне: вусную ці пісьмовую. Як вядома, кожная мова рэалізуецца ў дзвюх формах: вуснай і пісьмовай. Адрозненні паміж імі праяўляюцца на ўзроўнях марфалогіі, лексікі, сінтаксісу. Вуснае і пісьмовае маўленне адрозніваюцца таксама асаблівасцямі кантакту паміж суразмоўцамі.

У прыведзенай табліцы паказаны асноўныя адрозненні паміж дзвюма формамі маўлення.

Вуснае маўленне	Пісьмовае маўленне
Выпадковая камунікацыя, спантаннасць выказванняў.	Старанна абдуманая кампазіцыя выказвання.
Выкарыстанне паралінгвістычных сродкаў (жэсты, міміка, інтанацыя).	Адсутнасць і г. д. паралінгвістычных сродкаў.
Адначасовасць мыслення і маўлення.	Свядомая і мэтанакіраваная падрыхтоўка выказвання. Магчымасць праўкі тэксту.
Шматлікія паўторы, абмежаваны запас слоў, часта – адсутнасць адпаведнай моўнай дакладнасці.	Пазбяганне паўтораў. Падбор адпаведных моўных сродкаў і выразаў, якія найбольш трапна перадаюць сэнс выказвання.
Беднасць сінанімікі.	Багацце сінонімаў з рознымі адценнямі значэння і экспрэсіўнасці.
Высокая частотнасць дзеяслоў і выклічнікаў.	Прысутнасць дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў, падпарадкавальных злучнікаў.
Адсутнасць дакладнай, лагічнай сувязі паміж часткамі выказвання.	Дакладная, лагічная сувязь паміж часткамі выказвання.
Высокая частотнасць ужывання канкрэтных выразаў.	Нізкая частотнасць канкрэтных выразаў.
Нізкая частотнасць ужывання прыметнікаў.	Адносна высокая частотнасць абстрактных назоўнікаў.
Вялікая частотнасць ужывання эмацыянальна афарбаваных выразаў.	Падбор выразаў, адпаведных толькі пісьмовай форме маўлення.
Пазбяганне складаных сінтаксічных канструкцый.	Высокая частотнасць складаных сінтаксічных канструкцый.
Беднасць сінтаксісу, адхіленні ад сінтаксічных нормаў. Перавага складаназлучаных і бяззлучнікавых складаных сказаў.	Багацце сінтаксічных канструкцый. Частае ўжыванне складаназалежных сказаў.
Невыразны падзел выказвання на сказы.	Выразны падзел выказвання на сказы.
Непасрэдны кантакт суразмоўцаў.	Апасродкаваны кантакт суразмоўцаў.

Пісьмовае і вуснае маўленне цесна звязана з такімі формамі маўленчай дзейнасці, як дыялог і маналог. Дыялагічнае маўленне, як і вуснае, з’яўляецца першасным, маналагічнае – другасным, яно ўзнікла пазней, пасля вынаходніцтва пісьма. Дыялог – гэта маўленчы працэс, у якім удзельнічаюць дзве або больш асоб. Маналог – гэта разгорнутае, працяглае маўленне, звернутае да самога сябе ці да іншых і не разлічанае на непасрэдную рэакцыю адрасата. Для дыялога характэрна наяўнасць зваротнай сувязі. Дыялагічная форма часцей ужываецца ў гутарковым стылі, маналагічная – у кніжных стылях. Маналог служыць тыповым відам маўленчай дзейнасці ў сучасным грамадстве і рэалізуецца праз такія яе формы, як лекцыя, даклад, інструктаж, выступленне і г. д. Асобнай разнавіднасцю маналога з’яўляецца маўленчая дзейнасць па падрыхтоўцы разнастайных пісьмовых прац: манаграфій, артыкулаў, справаздач, службовых запісак, рапартаў, заяў і інш.