Літаратура

1. Беларускія народныя абрады / склад. Л. П. Касцюкавец. – Мінск: Беларусь, 1994.

2. Бялявіна, В. М. Мужчынскі касцюм на Беларусі / В. М. Бялявіна, Л. В. Ракава. – Мінск: Беларусь, 2007.

3. Валодзіна, Т. В. Семантыка рэчаў у духоўнай спадчыне беларусаў / Т. В. Валодзіна. – Мінск: Тэхналогія, 1999.

4. Котаў, М. К. Народныя гульні, карагоды, танцы / М. К. Котаў. – Мінск: Светач, 2006.

5. Крук, Я. Сімволіка беларускай народнай культуры / Я. Крук. – 2-е выд. – Мінск: Беларусь, 2003.

6. Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. – Мінск: БелСЭ імя П. Броўкі, 1989.

Фарміраванне лінгвакультуразнаўчай кампетэнцыі: тэма «Нацыянальныя супольнасці Беларусі»

Нацыянальныя меншасці – нацыянальныя супольнасці ў поліэтнічных дзяржавах, якія складаюць адносную меншасць насельніцтва ў параўнанні з асноўнай нацыянальнасцю краіны. Да іх звычайна адносяцца групы людзей, што пастаянна жывуць на тэрыторыі пэўнай дзяржавы, маюць яе грамадзянства, але адрозніваюцца сваім этнічным паходжаннем, матэрыяльнай і духоўнай культурай, самасвядомасцю, мовай, рэлігіяй, ментальнасцю. Нацыянальныя меншасці існуюць ва ўсіх шматэтнічных краінах свету. Іх асноўныя правы і свабоды забяспечваюцца адпаведнымі дзяржаўнымі законамі, міжнароднымі канвенцыямі і дэкларацыямі. У прынятай ААН у 1992 «Дэкларацыі правоў асоб, што належаць да нацыянальных ці этнічных, рэлігійных і моўных меншасцей» абвешчаны іх правы на бесперашкоднае развіццё сваёй культуры, мовы і рэлігіі, стварэнне ўласных аб'яднанняў і таварыстваў, а таксама магчымасць карыстацца ўсімі грамадзянскімі свабодамі без ніякай дыскрымінацыі і абмежавання. (Энцыклапедычны даведнік «Чалавек і грамадства»)

ЗАДАННЕ 1. Падрыхтуйце лінгвістычнае паведамленне «Прыс-лоўе як нязменная часціна мовы» паводле наступнага плана:

– прыслоўе; граматычныя адзнакі прыслоўяў; часціны мовы, з якімі спалучаюцца прыслоўі; сінтаксічная роля ў сказе;

– падзел па значэннях;

– словаўтварэнне прыслоўя;

– ступені параўнання прыслоўяў;

– формы суб’ектыўнай ацэнкі якасці;

– правапіс прыслоўяў.

Падмацуйце адказ прыкладамі з тэксту.

Як вядома, шматканфесійнасць і поліэтнічнасць насельніцтва Беларусі канчаткова аформіліся ў эпоху Сярэднявечча, у асноўным к ХIV–ХVII стст. Менавіта тады на землях нашай Бацькаўшчыны з’явіліся пасяленні яўрэяў, рускіх, палякаў, татараў, сярод якіх былі розныя рэлігійныя вераванні. Пры вельмі стракатым складзе насельніцтва ўзаемаадносіны паміж яго асобнымі этнічнымі і рэлігійнымі групамі ў цэлым характарызаваліся добрасуседствам, цярпімасцю і прыхільнасцю. Таму і невыпадкова, што ў Вялікае княства Літоўскае ўжо ў ХІV–ХVІ ст. нярэдка перасяляліся, ратуючыся ад нацыянальнага альбо рэлігійнага ўціску, многія ерэтыкі і адступнікі як з захаду, так і з усходу. Так, у тыя часіны з-за ганенняў і праследаванняў у Заходняй Еўропе яўрэі ў масавым маштабе перасяляліся на землі ВКЛ, дзе ім правіцелі княства дазвалялі рэлігійную свабоду, гарантавалі грамадзянскія правы, а, напрыклад, Вітаўт Вялікі імкнуўся ў сваёй практычнай дзейнасці для яўрэяў «абаронцам быць». Прыток яўрэйскага насельніцтва на беларускія землі некалькі павялічыўся ў ХVII–ХVIII стст. у сувязі з пагромамі на Украіне, што набылі досыць моцны размах падчас т. зв. гайдамацкага руху.

На Беларусі знаходзілі прытулак і паратунак у ХV–ХVII стст. і многія апальныя князі, вальнадумцы, просталюдзіны з Расіі, якія ратаваліся тут ад маскоўскага беззаконня, жорсткага феадальнага ўціску. У другой палове ХVII ст., пасля царкоўнай рэформы патрыярха Нікана, з-за боязі рэпрэсій былі вымушаны перасяляцца на тэрыторыі беларускіх зямель прыхільнікі старых догматаў, абрадаў – стараверы. Стараверы, або стараабрадцы, з цэнтральных раёнаў Расіі ў 1685 г. заснавалі нават асобную слабаду ў Ветцы (на р. Сож). Паступова колькасць старавераў, да якіх беларусы адносіліся ў большасці цярпліва, узрасла, і ў пачатку ХХ ст. на Беларусі іх пражывала ўжо каля 100 тысяч чалавек.

У розныя часы і па розных прычынах на землях нашага краю з’явіліся таксама і колькасна адносна невялікія групы іншых народнасцей, сярод якіх можна назваць украінцаў, татараў, латышоў, літоўцаў, немцаў, цыганоў і г. д. У цэлым узаемадачыненні паміж гэтымі этнічнымі супольнасцямі і беларусамі былі, як правіла, добразычлівыя і бесканфліктныя на працягу ўсяго іх доўгага сумеснага жыцця.

Асаблівай дружалюбнасцю, узаемнай павагай да культурных здабыткаў, рэлігійных поглядаў ва ўсе часы характарызаваліся беларуска-татарскія адносіны. Яскравым прыкладам талерантнага стаўлення да татарскага насельніцтва можа служыць і вядомая беларуская прымаўка «Татары – добрыя гаспадары». У сваю чаргу татары нярэдка добра ведалі звычаі, абрады, фальклорныя творы беларусаў, а з ХVI ст. карысталіся звычайна беларускай мовай, на якой, між іншым, былі напісаны (праўда, арабскімі літарамі) і іх святыя кнігі – «Аль-Кітабы».

На Беларусі пражываюць прадстаўнікі звыш 130 нацыянальнасцей. (Э. С. Дубянецкі)

ЗАДАННЕ 2. Перакладзіце тэкст на беларускую мову, улічваючы асаблівасці функцыянавання прыслоўяў і безасабова-прэдыкатыўных слоў.

Ситуация, связанная с положением на­циональных меньшинств в Беларуси, заметно отличается от характера межнациональных отношений на остальном постсоветском про­странстве. У нас нет столкновений и конфлик­тов на этнической и конфессиональной осно­ве. Представители национальных меньшинств наравне с белорусами занимают высокие ста­тусные позиции в социальной сфере, эконо­мике, политике и культуре. По результатам многочисленных исследований, подавляющее большинство белорусских граждан не учиты­вает в повседневной жизни национальный фактор. Например, при выборе друзей и спут­ника жизни для многих белорусов и предста­вителей национальных меньшинств нацио­нальность не имеет значения.

В Беларуси действует 122 общественные организации, представляющие граж­дан 24 национальных меньшинств. Созданы и функционируют национальные школы и кружки по изучению национальных языков. С 1996 г. проводится Всебелорусский фестиваль национальных культур, важнейшей целью которого является сплочение народов Республики Беларусь.

«Соединяя людей, радуемся разнообразию», – так звучит слоган, который обозначает сущность культурной политики, проводимой ЮНЕСКО.

Таким образом, одним из важнейших приоритетов в духовной культуре Беларуси является идея, получившая распространение в мировой и европейской культурной прак­тике, – поддержание культурного разнообразия, создание содружества народов, где не­возможна дискриминация по национальному признаку. (Книга «Беларусь – страна твоего будущего»)

ТЭМА № 10. СІНТАКСІЧНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ БЕЛАРУСКАЙ ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЫ. АСАБЛІВАСЦІ ПЕРАКЛАДУ ДЗЕЕПРЫМЕТНІКАЎ І ДЗЕЕПРЫСЛОЎЯЎ НА БЕЛАРУСКУЮ МОВУ

ТЭАРЭТЫЧНАЯ ЧАСТКА

Асаблівасці дапасавання і кіравання ў беларускай мове

1. У беларускай мове пры лічэбніках два (дзве), тры, чатыры назоўнікі і прыметнікі ўжываюцца ў форме назоўнага склону множнага ліку: два добрыя студэнты, тры новыя сталы, а пры астатніх лічэбніках – у форме множнага ліку роднага склону: пяць студэнтаў, сем гадоў. Параўн.: у рускай мове назоўнікі ў такіх словазлучэннях ставяцца ў форму роднага склону: два хороших студента, три новых стола.

2. Дзеясловы і аддзеяслоўныя назоўнікі са значэннем смутку, жалю, тугі ўтвараюць словазлучэнні з месным склонам з прыназоўнікам па: сумую па вясне. Параўн.: у рускай мове адпаведныя дзеясловы спалучаюцца з на- зоўнікамі ў форме меснага склону з прыназоўнікам о (об): тосковать о весне (об осени).

3. Дзеясловы дзякавацъ (падзякавацъ), выбачацъ, дараваць кіруюць залежным назоўнікам (займеннікам) у форме давальнага склону: дзякую вам, выбачайце мне, дараваць брату. Параўн.: у рускай мове ў такіх словазлучэннях ужываецца залежнае слова ў форме вінавальнага склону: благодарю вас, извините меня, простить брата.

4. Дзеясловы руху (ісці, бегчы, плыць, ехаць) і волевыяўлення (выправіць, паслаць, прыслацъ ды інш.) пры абазначэнні мэты дзеяння ўтвараюць словазлучэнні з назоўнікамі вінавальнага склону з прыназоўнікам па: пайсці па малако, паслаць па дапамогу.

Заўвага! Калі з гэтымі дзеясловамі ўжываюцда словы грыбы, ягады (або іх канкрэтныя назвы), то назоўнікі маюць форму вінавальнага склону з прыназоўнікам у: пайсці ў лісічкі, паехацъ у суніцьі. Параўн.: у рускай мове дзеяслоў кіруе назоўнікам творнага склону з прыназоўнікам за: пойти за молоком, послать за помощью, пойти за лисичками, поехать за земляникой.

5. Пры дзеясловах жартаваць, смяяцца, рагатаць, насміхацца, кпіць, дзівіцца, здзекавацца ўжываюцца назоўнікі роднага склону з прыназоўнікам з: смяяцца з сябра, кпіць з яго. Параўн.: у рускай мове такія дзея­словы кіруюць назоўнікамі творнага склону з прыназоўнікам над: смеяться над другом, насмехаться над ним.

6. Пры дзеясловах ажаніць, ажаніцца назоўнік ставіцца ў форме творнага склону з прыназоўнікам з: ажаніўся з Валяю, ажанілі з нялюбай. Параўн.: у рускай мо­ве ўжываюцца словазлучэнні з назоўнікам меснага скло­ну з прыназоўнікам на: женился на Вале, женили на нелюбимой.

7. У словазлучэннях з асноўным словам прыметнікам у форме вышэйшай ступені параўнання залежнае слова мае форму вінавальнага склону з прыназоўнікам за: маладзейшая за мяне, больш за дваццаць год. Параўн.: у рускай мове ў такіх канструкцыях залежнае слова мае форму роднага склону без прыназоўніка: моложе меня, более двадцати лет.

8. Дзеясловы хварэць, захварэць, прахварэцъ і прыметнік хворы кіруюдь назоўнікамі ў вінавальным склоне з прыназоўнікам на: захварэць на грып, захварэць на ангіну. Параўн.: у рускай мове ў такіх канструкцыях залежнае слова ўжываецца ў форме творнага склону: за­болеть гриппом, заболеть ангиной.

9. Пры вызначэнні адлегласці ўжываюцца словазлучэнні з прыназоўнікам за: вярсты за паўтары, а ў рус­кай мове – з прыназоўнікам в: в полутора километрах.

10. Пераходны дзеяслоў з адмоўем не кіруе залежным словам у форме вінавальнага або роднага склону. У род­ным склоне ўжываюцца рэчыўныя назоўнікі: не купіў малака, не накасіў травы; абстрактныя назоўнікі, у тым ліку ва ўстойлівых выразах: не звяртацъ увагі, не даваць веры, не губляць часу; кампаненты фразеалагізмаў: кашы не зварыш, вады ў рэшаце не наносіш, свету не бачьщь; займеннікі ўсё, гэта, нічога: не мог заўважыць гэтага, нічога не адбылося; залежнае слова пры дзеясловах са значэннем немагчымасці дзеяння: усёй работы не пераробіш; залежнае слова пры дзея­словах успрымання (бачьщь, ведаць, разумецъ, чуць): не бачыла дарогі, не ведаў пераправы, не чуў голасу; за­лежнае слова пры дзеясловах у форме загаднага ладу: Не шукайце лёгкіх дарог!

У вінавальным склоне ўжываюцца адушаўлёныя назоўнікі: не пазнаў дачку (і дачкі); калі размова ідзе аб канкрэтных прадметах: яе артыкул не надрукавалі; пры наяўнасці слоў ледзь, ледзьве, амаль: ледзь не зрабіў памылку; калі назоўнік залежыць ад інфінітыва, што прымыкае да дзеяслова з адмоўем не: не паспеў рашыць задачу.

11. Прыназоўнік па ўжываецца з назоўнікамі вінавальнага склону пры абазначэнні прасторавай або часавай мяжы дзеяння: улезці па пояс, па сённяшні дзень; пры ўказанні напрамку дзеяння са словамі бок, край, рука, якія маюць пры сабе азначэнні: па той бок, па абодва бакі дарогі; пры абазначэнні мэты дзеяння, руху, перамяшчэння: схадзі па дзеда, паедзем па грыбы;

з колькасна-іменнымі спалучэннямі ў вінавальным склоне пры ўказанні на велічыню, памер, колькасць: ураджай па сорак цэнтнераў, даўжынёй па дваццаць метраў;

у спалучэнні з лічэбнікамі вінавальнага склону (акрамя адзін, адна, адны), што абазначаюць цану кожнага ці колькасць, што прыпадае на кожнага: па тры, па сто, па сорак, але: па адным;

з назоўнікамі меснага склону пры абазначэнні месца дзеяння: ісці па калідоры, усмешка блукае па твары, плыць па моры пры абазначэнні пэўнага часу, перыяду, калі адбываецца дзеянне ці пасля якіх што-небудзь адбываецца: па прыездзе бацькі; сеяў па вясне; пры абазначэнні асобы, прадмета, аб якім сумуюць, плачуць, тужаць: плач па родным краі, туга па Радзіме, сум па бацьках; пры абазначэнні прадмета, прылады, інструмента, пры дапамозе якіх утвараецца дзеянне: размаўляць па тэлефоне, вывучыцъ па падручніку, паслаць па пошце; пры абазначэнні роду, галіны ці сферы дзейнасці: курсы па павышэнні кваліфікацьіі, ра­бота па выхаванні дзяцей; у спалучэннях памяць па са­бе, памяць па ім; пры абазначэнні прадмета, на які накіравана дзеянне: стукнуцъ па стале.

Заўвага! 3 прыназоўнікам па назоўнікі множнага ліку пры выражэнні амаль усіх значэнняў ужываюцца ў форме меснага склону: сустракацца па вечарах, блукацъ па лясах, спаборніцтвы па шахматах.

12. Запомніце словазлучэнні: падобны да бацькі, загадчык лабараторыі, дом на пяцъ паверхаў, пазычыла солі, дасылацъ на адрас, бачыў на свае вочы, чуў на свае вушы, пачнецца а восьмай гадзіне, ехаць у млын, смех праз слёзы, спазніліся праз цябе.

(Н.В. Гаўрош, В.У. Азарка, А.С. Васілеўская “Беларуская мова”. – 2007)