Химиялық байланыстың түрлері

Химиялық байланыстың негізгі түрлері: иондық, коваленттік, металдық, сутектік.

• Иондық байланыс

“Химиялық қасиеттері әр түрлі екі элементтің арасында электр статикалық тартылу арқылы болатын байланысты иондық байланыс дейді”.

Коссель теориясы 1916 ж.

Негізгі қағидалары

1. Сыртқы қабатында 2 немесе 8 электроны бар инертті газдар химиялық жағынан өте инертті, олардың сыртқы электрон қабаты өте тұрақты.

2. Атомдар молекулаға біріккенде, электрон беру немесе қосып алу арқылы сыртқы қабаттарын инертті газдардың сыртқы қабаттарына ұқсатқысы келеді.

3. Әрекеттесуші атомдардың электронын беріп жібергені оң зарядты ион- катионға айналады, ал электрон қосып алғаны - теріс зарядты ион - анионға айналады.

4. Иондық байланыс түзілгенде, бір атомның электрон бұлты екінші атомға толық ауысады. Иондық байланыс негізінде І және VІІ топтың элементтері арасында түзіледі.

_-e

Na (Cl

Na (1s²2s²2р⁶3s¹)

Cl (1s²2s²2р⁶3s²3р⁵

Na⁺ (2s²2 р⁶) - инертті газдың қабатына ұқсас

Cl^- (3s²3р⁶) - бұл да инертті газдың қабатына ұқсас

5. Иондық байланыс түзілу үшін 1-ші атомның иондану энергиясы 2-ші атомның электрон тартқыштығынан аз болу керек.

Иондық байланыстың қасиеттері

1. Бұл қанықпаған байланыс және бағытталмаған байланыс.

Иондық байланыстың қанықпағанын және бағытталмағанын былай түсіндіруге болады. Оң зарядты иондар мен теріс зарядты иондар бір біріне тартылғанда, олардың электр өрісі сфера сияқты болып келеді, олардың зарядтары жан-жақты симметриялы т‰рде орналасқан, сондықтан осындай өріске басқа зарядты иондар жан-жақтан келіп тартыла береді. Бір өріске бірнеше ион сияды (қанықпағандық). Тартылыс күшінен басқа тебіліс күші болады, сондықтан бөлшектер рет-ретімен орналасады, сол себептен иондық байланысты қосылыстар – кристалдар болып табылады.

Әрбір оң зарядты ионды бірнеше теріс зарядты иондар қоршай алады, олардың саны координациялық сан деп аталады. Координациялық сан (N) катиондар мен аниондардыœ радиустарыныœ араатынасы арқылы анықталады,

Иондық қосылыстарда молекула деген ұғым жоқ, валенттілік деген ұғым жоқ, ионды осылыстарды былай жазуƒа болады (NaCl)_n.

• Коваленттік байланыс

Америкалы ғалым Льюис - 1916 ж. коваленттік байланыс жөнінде теория ұсынды. Льюис теориясының қағидалары Коссель теориясына ұқсас, тек бұл теорияда екі атом әрекеттескенде, электрон қосағы екі атомға ортақ болады.

1-ші әдіс: Ковалентті байланыс алмасу арқылы түзіледі. Әрбір атом бір-бір электроннан береді. 2-ші әдіс - донорлы-акцепторлы - мұндайда 1-шҢ атом 2 электронмен, ал 2-ші атом орбитальмен амтамасыз етедҢ.

“Бір немесе бірнеше электрон қосақтары арқылы түзілетін химиялық байланыс коваленттҢк байланыс деп аталады”.

Н^. +^. Н ( Н :Н

Льюистің көзқарасы бойынша элементтің валенттілігі электрон жұптарының санына сәйкес. Мысалы: H ­^_­ F - 1 коваленттік байланыс, бҒл молекулада фтор 1 – валентті, Н ^_ О ^_ Н - 2 коваленттік байланыс, бҒл молекулада оттегҢ 2 – валентті, NH₃ - 3 коваленттік байланыс, бҒл молекулада азот 3- валентті.

Ковалентті байланыстың қасиеттері

1. Коваленттік байланыс қаныққан байланыс, оның себебі электрон жұбы түзілгенде, ол жерде үшінші электрон болмайды.

2. Ковалентті байланыстың полярленуі: әр түрлі химиялық қосылыстар атомның бір түрінен тұрмайды, егер химиялық коваленттік байланысты екі түрлі атом түзсе, электрон қосағының бұлты пішінін өзгертіп, электр терістігі үлкендеу атомға қарай ығысады. Осы Ғбылысты полярлену Ғбылысы дейдҢ.

3. Ковалентті байланыстың бағытталуы.

Ковалентті байланыстың екі атомның электрон бұлттары бүркескенде түзілетінін білеміз. Егер орбитальдардың бүркесу бөлігі байланысушы атомдардың ядроларын жалғастыратын түзу сызықтың бойына орналасса, (-байланыс түзіледі. s ^_ s, р ^_ р, s ^_ d, р ^_ d ^_ d. ( - байланыс берік байланыс. Ал егер орбитальдардың бүркесу бөлігі ядроларды жалғастыратын түзудің бойында емес, сол түзудің екі жағына орналасса (-байланыс орын алады.

Валенттік байланыс әдісінің негізгі қағидалары:

1. Коваленттік байланысты спиндері қарама-қарсы болып келетін екі электрон түзеді.

2. Коваленттік байланыс түзілгенде, электрондардың толқындық функциялары бір-бірімен бүркеседі, сондықтан екі атомның арасындағы электрон бұлтының тығыздығы арта түседі. Ж‰йенҢœ энергиясы азаяды.

3. Коваленттік байланыс әрекеттесетін атомдардың электрон бұлттарының көбірек бүркескен жағына қарай бағытталады.