1. Президенттiк:

• Президент халықпен сайланады, басқа мемлекеттiк органдарға тәуелсiз;

• Президент пен Парламент әр қайсысы өз өкiлеттiгi шеңберiнде әрекет етедi, бiрақ ақырғы шешiм президентте;

• президент атқарушы билiктi өзi тiкелей басқарады;

• үкiмет президент алдында жауапты; премьер-министр лауазымы мүлде болмайды немесе жеке рольге ие болмайды;

• парламент үкiметке сенiмсiздiк таныта алмайды; кейбiр мемлекетте президент парламенттi тарата алады. Ирак, Египет, Бразилия.

2. Парламенттiк:

• Президент парламентпен сайланады;

• Президент жеке рольге ие болмайды;

• Президент парламент алдында жауапты;

• Парламент мемлекеттiң күрделi мәселелерiн шешедi;

• Паламент үкiметтi қалыптасырады;

• Үкiмет Парламенттiң алдында жауапты. Жалпы алғанда олар мәнi бойынша конституциялық монархияға ұқсас (Италия, Германия, Индия, Чехия).

3. Аралас республика:

• билiк президент пен парламент арасында тең бөлiнген;

• президент халықпен сайланады;

• үкiметтi қалыптастыруда Президент пен Парламент бiрге қатысады;

• премьер-министрдiң өз рөлi бар және президенттен кейiнгi екiншi лауазымды тұлға;

• үкiмет президент пен парламент алдында жауапты (Франция, Украина, Португалия, Финляндия).

Республикалық басқару нысанының дәстүрлi емес түрлерi – теократиялық республика және кеңестiк республика.

Ерекше республикалық басқару нысаны: теократиялық республика, яғни дiн басыларының тек саяси өмiрдi ғана емес, сонымен қатар мемлекеттiк басқаруға тiкелей қатысуы заңды бекiтiледi). Ең негiзгi белгiсi – рухани және зайырлы билiк. Иран – Ислам Республикасына тоқталып өтсек:

• жоғары зайырлы заң шығарушы орган – парламент (Меджлис) сайланады;

• атқарушы билiктi басқаратын республика президентi – 4 жылға халықпен сайланады;

• зайырлы президент және парлемент бiрге мемлекеттiк билiктiң жоғары зайырлы органы – сарапшылар кеңесi және имам, республика басшысы;

Мемлекеттiк режим – мемлекеттiк билiктi жүзеге асырудағы әр түрлi тәсiлдер, әдiстер қолдану нәтижесiнде қалыптасатын, құқық нормаларына негiзделген, мемлекеттiң қызмет тәртiбi.

Мемлекеттiк режим: демократиялық және авторитарлық (азаматтардың саяси құқықтары және саяси плюрализм шектелген). Легитимдi емес мемлекеттiк режим құқыққа емес, күшке негiзделедi.

1. Теократиялық режим – оппозицияның кез-келген түрiне тыйым салу;

- әскери диктаторлық режим;

2. Монократиялық режим;

3. Клерикальдық режим – дiни нанымның саяси өмiрге әсерi (Иран);

Демократиялық саяси режим бойынша екi көзқарас:

1. либеральды – саяси демократияға көңiл аударылады;

2. марксистiк.

Демократиялық режим - адамдардың негiзгi құқықтары мен бостандықтарын қорғау, оларды қамтамасыз ету, мемлекетпен тану; шынайы әрекет ететiн конституционализм; ой, сөз, ар-ұждан бостандығы; мемлекеттiң құқықтық сипаты; билiктi бөлу қағидасы.

Тоталитарлық режим – жалпыға бiрдей мемлекеттiк идеология; бiр партиялық жүйе; еркiн және объективтiк сайлаудың болмауы; тұлғаны қоғамның барлық саласы (саяси, экономикалық, жанұялық және т.с.с.) бойынша өзiне бағындыру; барлық мемлекеттiк органдардың бiр партияға бағынуы.

Авторитарлық режим – демократиялық пен авторитарлық режимнiң де белгiлерiнiң болуымен сипатталады. Мемлекет өте күштi билiкке ие болғанмен, адам құқықтарын толығымен жаншымайды; экономика нарықтық қағидаларына негiзделiп, толығымен мемлекетке бағынбайды (Пиночет тұсындағы Чили, Сухарто тұсындағы Индонезия). Авторитарлық режим көбiнесе елдiғ халық билiгiне толықтай дайын болмаған кезiнде пайда болады. Авторитарлық режим бiрте-бiрте демократиялық режимге өтуi мүмкiн.

Монархтың тағын мұрагерлiкке қалдыру жүйелерi:

• Салилiк – тақты тек ер адамдарға қалдыру (Жапония, Бельгия);

• Дәстүрлi кастильдiк – монархтың ұлы болмаса тақтың оның қызына қалуы, яғни тақтың әйел адамға да қалуы (Ұлыбритания, Испания);

• австриялық (габсбургстiк) – әйелдер осы таққа бұл династияның ұрпақтарында ұл болмаса ғана ие болады (Ресейде Павл 1 бекiттi, 1917 жылға дейiн);

• шведтiк – егер осы династияның ұрпақтарында ер адам болмаса, әйелдер таққа ие бола алады;

• мұсылмандық – нақты анықталмаған, тұлға, басқарып отырған жанұя – мiндеттi түрде ұлына ғана емес, бос тақты монархтың жақын туыстарының бiреуiне беруi (Кувейт, Катар);

• қазiргi кастильдiк – монархтың тұңғыш баласының ұл, қызына қарамастан тақ берiледi;

• рулық, король рудың басты қолбасшысы болып табылғанда оның мұрагерi ретiнде оның көптеген ұлдарының iшiнен бiреуiн рулық кеңес анықтайды.

Президент 4 тәсiлмен сайланады:

• Парламентпен;

• Таңдаушылар алқасымен;

• Ерекше форуммен;

• Бүкiлхалықтық дауыс беру арқылы.

• Парламенттiк республикада, монархияда және жартылай президенттiк республикада, президенттiң немесе монархтың кейбiр актiлерi әрекет етуi үшiн оған премьер –министрдiң өз қолын қоюын да талап етедi. Ол, контрасигнатура деп аталады. (Латын стiлiнен аударғанда "contra" – қарсы, "signare" – қол қою).

Жергiлiктi жерде қауымдық билiктi жүзеге асырудың 4 жүйесi қарастырылады:

1. англосаксондық – тұрғындармен кеңес сайланады, олармен қатар лауазымды тұлғалар тiкелей сайланады, атторней – әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктiң соттағы өкiлi, Австрия. Мэрлер: күштi (өз лауазымын азаматтармен тiкелей сайлануы арқылы алуы) және әлсiз (сайлаған кеңеске тәуелдiлiгi);

2. романо-германдық, жергiлiктi органдардың сайлануы және тағайындалуы (Италия, Франция, Турция);

3. Ибериялiк жүйе, әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктiң тұрғындары кеңестi және лауазымды тұлғаларды сайлайды (алькальд, регидор);

4. Кеңестер жүйесi, мемлекеттiк билiк органдары атқарушы комитеттердi сайлайды.

АҚШ-тың заңшығару билiгiнiң жоғарғы органы – конгресс – 2 палаталы: өкiлдер палатасы (барлық халықтың мүддесiн қарастырады, құрамы – 435 депутаттар, конгрессмендер және сенат. өкiлдiк мерзiмi – 2 жыл. Сайлау – қараша айының бiрiншi сейсенбiсiнде өтедi. Сайлау жүйесi – мажоритарлық – салыстырмалы көпшiлiк. Әр штат өкiлдер санын сайлайды, әр штаттан кем дегенде 1 өкiлдiк болады. Штат тұрғындардың тең санының пропорциональдық сандық мөлшерiмен 1 мандаттық округтерде сайлау өтедi. өкiлдер палатасы мерзiмiнен бұрын таратылмайды. Талаптар: АҚШ-тың азаматы; 25 жас; штатта, сайлау округi аумақтарда тұрақты тұратын;

Сенат – конгрестiң жоғары палатасы, штаттардың мүддесiн қорғайды. Құрамы 100 сенатор, әр штаттан 2-ден сайланады, мерзiмi 6 жыл. Әр 2 жыл сайын 1/3 сайланады. Сайлау жүйесi – мажоритарлы, салыстырмалы көпшiлiк. Талаптар: АҚШ-тың –9 жыл; 30 жас; баллотировкаға түскен жерде тұрақты тұру.

Талаптар: тумысынан АҚШ-тың азаматы; 36 жас; елде 14 жылдан кем болмайтын уақыт тұру керек.

Президент пен қоса вице-президентте (сенаттар төрағалық етедi) сайланады. Президент 2 жыл өкiлеттiк мерзiмнен артық бола алмайды, ол конституцияның 22-шi түзетуiнде 1951 жылы бекiтiлдi (Ф.Рузвельт – 4 рет).

Сайлану уақыты – ақпан айы 29-шы жұлдызға бiтетiн жылы қараша айының 1 сейсенбiсi.

өкiлеттiктерi:

Францияның конституциялық дамуы конституциялық құқықты зерттеу үшiн үлкен қызығушылық туындатады. Франция 1789 жылғы - Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтары Декларациясының - отаны, ол құжат тек тарихи құжат ғана емес , қазiргi конституциясының бiр бөлiгi. 1791-2003 ж.ж. Францияда 15 конституция қабылданды.

Басқару нысаны – конституциялық монархия. Алғашқы ағылшын парламентi 1265 жылы құрылды және король билiгiн шектедi. Осы уақыттан бастап парламентаризмнiң бiрiншi дәстүрi басталды. Парламентаризм Ұлыбританияда О.Кромвельдiң республикалық диктатурасынан кейiн 17 ғасырдың ортасында бекiтiлдi.

Қазiргi Ұлыбританияда мемлекеттiк билiктiң жоғары органдары: