23. Көшбасшылық. Көшбасшылыққа қолданылатын тәсілдер

Қоғамға, ұйымға немесе топқа ықпал етуге қабілетті тұлға. Халықтың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мақсат-мүддесін толық сезініп, қорғай білетін, бойына саяси қайраткерге лайықты қасиеттерді жия білген адам Лидер ретінде танылады. Лидер алға қойған мақсатқа жету үшін белгілі бір әлеуметтік ортада адамдардың күш-жігерін біріктіріп, іс-әрекетін қоғам мүддесіне сай жүргізеді. Лидерге алғырлық, ақылдылық, қажырлылық, ұйымдастырушылық, жұртқа жағымдылық, сондай-ақ өзіне жауапкершілік ала білу және іскерлік таныта білушілік, т.б. қасиеттер мен қабілеттер тән. Кез келген тарихи кезеңде, қоғамдық-саяси өмірде Лилер аса беделді тұлға ретінде танылады.

Лидерлікті қолданудың үш тәсілі бар:

·        жеке адамдардың қабілеті мен көзқарасы тұрғысынан қарағанда;

·        тәртіптілік;

·        жағдайлық.

Жеке қасиеттер тұрғысындағы тәсіл. Бұл тәсіл көшбасшылықты жүйелі түрде зерттеудің алғашқы талпыныстарының бірі. 1900-ші жылдардың басында көптеген ғалымдар келесі сауалға өз назарларын аударды: адамның қандай қасиеттері оны ұлы көшбасшыға айналдырады? Мысалы: Наполеон Бонапарт, Абрахам Линкольн, Махатма Ганди және т.б. Бұл теория «ұлы адамдар» теориясы деген атау алды. Ол бойынша адамдар нағыз көшбасшы болып қалыптаспайды, олар көшбасшы болып туады.Жеке адамдардың қабілеті мен көзқарасынан қарағандағы тәсілдің ерекшелігі мынадай:

·        интеллект пен білім деңгейі;

·        әсерлі сыртқы келбет;

·        адалдық;

·        дұрыс бағыттағы ақыл;

·        экономикалық және әлеуметтік ғылым;

·        өзіне деген сенім.

Тәртіптілік тәсіл — басқару стилін жіктеудің негізін немесе тәртіптік стилін қалайды. Бұл тәсілдің тиімділігі, басқарудың жеке қасиеттерін емес, оның бағынушыларға деген көзқарасын, қарым-қатынасын анықтайды.

Жағдайлық тәсіл — бұл тәсілді қолдаушылардың пікірі бойынша лидерліктің басты стилі жағдайларға байланысты өзгеріп отырады. П.Херси және К.Бланшар құрған жағдайлық тәсіл аса кең тараған. Бұл теория бойынша әрбір жағдай көшбасшылықтың әр түрлерін қажет етеді. Сондықтан да тиімді көшбасшы болу үшін жеке тұлғаның стилін әр жағдайдың талаптарына бейімдеу қажет.

23. Жағдайды талдау. Басқару ғылымба әлде өнер ме?

Бұл жағдайды талдауда өз ойымша екі тұжырымды да қолдаймын. Менеджмент ғылым ретінде XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында пайда болып, өзінің даму барысында бірнеше кезеңді басынан кешірді. Экономикалық әдебиеттерде басқару ғылымының алғашқы белгісі «тейлоризм» деген ағыммен байланысты екені айтылады. Алғаш рет «ғылыми басқару» мектебінің негізін қалаған америка инженері Фредерек Тейлор (1986 – 1915). Ол өндірісті ғылым тұрғысынан басқаруға болады деген пікір айтты. Кезінде ғажайып жаңаық болған бұл құбылысты ол кейін өзінің еңбектерінде ғылыми жағынан жан жақты дәлелдеді. Ф.Тейлор кәіспорынды басару ісін өнер ретінде қарастыра келіп, менеджер «нені жасауды дәл білуі және соны арзан, әрі ең тиімді тәсілмен қалай жасауға болатынын» зерттеу нысаны етті. Ф.Тейлор басқару ісін тек кәсіпорын деңгейінде ұйымдастыруды қарастырды. Оның теориясын Гаррингтон Эмерсон (1853–1931), Генри Форд (1863–1947), Френк Гилберт (1868–1919), Лилиан Гилберт (1861–1919) т.б. өздерінің ғылыми еңбектерінде одан әрі дамытты.

Басқару ол да бір өнер,мекемені басқарып оның дамуын,жұмысшылардың жағдайы, ұйымдастыру кез келген адамның қолынан келе бермейді.Дер кезінде шешім қабылдап,қиындықтан өту,мекемені дағдарысқа ұшырамауы,барі барі сол бір ғана басшының басқара білуіне байланыстығо.Сондықтан оны кез келген адам алып кете алмайды, ол үшін адамға үлкен жүрек керек,тәжірибе керек,уақыт керек,көп нарсе оқып білу керек,жәнеде бизнестің қыр сырын білу қажет деп ойлаймын.