Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
баш. лит. курсовая.doc
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.03.2025
Размер:
144.9 Кб
Скачать

Х8с8н Назар ши5ри8те

Х8с8н Назар4ы7 тормош юлы, 94 848би ти1тер48ренеке ке9ек 9к, 8лл8 ни 6атлаулы т9гел: м8кт8п, колхозда эшл89, белем алыу 38м редакция, журналистика хе4м8те.

Х8с8н М248рис улы Назаров 1948 йылды7 15 5инуарында Баш6ортостанды7 Ей8нсура районы Таулы6ай ауылында колхозсы 5аил83енд8 тыу5ан. М8кт8п йылдарыны7 ю5ары класстарын к9рше ауыл5а й8й89 й2р2п у6ый. Й8ше етк8с армия5а алына. Армиянан 6айт6ас, 59мере журналистика эше мен8н б8йл8н8.

^ыр6 йылдан ашыу 59мерен баш6орт журналистика3ына бирг8н – асылда «Баш6ортостан» г8зите, «А5и4ел» журналы редакцияларында эшл8г8н Х8с8н Назар 848би8т донъя3ына егерменсе быуатты7 а4а5ында 5ына - а6ыл йыйып, к9пмелер тормош т8жриб83е туплап, журналистика 2лк83енд8 й24г8н к2й2 3у7лабыра6 инеп китте. Уны7 2с2н, 94е 8йтк8нс8, ши5ри8т – 58ж8п серле, ил3амлы, ила3и донъя ул.

«Б2рк2тт8р т2й8ге»

Бер ус6а 3ыймалы, б8л8к8й ген8 китап, 60 битле. К9л8мен8 к9р8 шунса йыйна6 43 ши5ыр 3ый5ан. Ша5ир Х8с8н Назар4ы7 т89ге йыйынты5ы, ши5ри8т 32й29сел8рг8 т89ге к9ст8н8се. Исеме бик я75ырауы6лы – «Б2рк2тт8р т2й8ге». * б2рк2тт8р т9б8нд8н осма1, т2й8кт8ре л8 башлыса тау4ар4а, 6аялар4а булыр. Улар к9кк8 бейеклект8н, тау т9б8л8рен8 ашып са76ыр.

Х8с8н Назар4ы7 тыу5ан ауылы ла Таулы6ай исемле бит. Ул Урал тау4арыны7 к2нья6-к2нбайышлап 3248кл8неп уй3ыулы6тар5а к9сер т2б8генд8 бил8нд8р4е берл8штереп ята. Автор 94е 8йтк8нс8, «Кеше й8нле 3инд8 тау4ар, улар4ы–к97ел 3и48–а6ыллы сабырлы6 мен8н сабырлы а6ыл би48й».

Эй ауылым, ер мо7она

#у5ар4ы7 й2р8кте 3ин.

Илатып та, йырлатып та

Й8ш8рг8 2йр8тте7 3ин.

Бына шулай «Таулы6ай» ши5ырыны7 д9рт8р юллы6 строфаларынан тау5а, бил8нг8, 948нг8, ерг8, мо75а, й2р8кк8, к97елд8рг8 б8йле исем-атамалар4а у6 кил8с8кк8 б2т8 поэзия3ы 2с2н хас буласа6 м23им мотивтар 4а, г9й8, бер б2т2н те4ем булып ишетелеп 6ала ке9ек. Кем бел8, б8лки, улар й8ш ша5ир уй–той5оларында бер б2т2н 3ыма6 й8ш8г8ндер 48.

Бына й2р8к 3ул6ылдауын 5ына ты7лап 6арайы6 8леге китабынан: «Та7 ата та7! ^ыуаныстан й2р8к 6уя 3ама6лап»; «Й2р8гемде 6алдыр4ым ме7д8р48, ме7 й2р8кте алып 94ем8»; «Й2р8гем бит 3инд8 6алыр, 3ине7 и18н–3аулы66а»; «Й2р8к, 3ыр бирм81к8 ти387, илде7 к9кр8ген8н ситк8 тайпылма» 3.б.

К97ел т81м2р48ре бына нисегер8к: «%8ж8п бер ни 48 ю6 3ыма6, тик к97ел тулы шатлы6»; «Кешел8р бар-тал5ан са6та к97елем таяныр 6ая».

Мо7дары 3у7 нинд8й: «Мо7дарын алдым б9л8кк8, 6ыр4арын бишек итеп»; «*й, й8шлек! #инд8 мо7дар4ы7 ихласы, ысындары»; « Ни78 мо75а к9мел8м был са6, к2тм81т8н к97ел тулып»; «Ту5ан мо7дар, 3е44е ты7лап, 38р са6 уйланам мин тормош ха6ында»…

Ш2к2р, 1971 йылда донъя5а сы66ан «Б2рк2тт8р т2й8ге» тиг8н ошо йыйынты5ын поэзия 32й29сел8р, ижади й8м858тселек хуплап, ма6тап 4ур 5ына рецензия ба1тыр4ы.

Эйе, й8ше мен8н автор 2лг2рг8н, олпатлан5ан ине. Китабы йо6а 5ына бул3а ла, й2км8тке3е мен8н 38лм8к, ши5ри эшл8неше мен8н ярай3ы ю5ары ине. Башлап я4ыусы т9гел, 2лг2р2п етеп килг8н талантлы ша5ир 848би8тебе4г8 ая6 ба1а ине.

«Б2рк2тт8р т2й8ге» китабы бик 94енс8лекле ши5ыр4ар йыйылма3ы. Хис-той5о, 9т8 6упшы тасуири би48кт8р т9гел, к948те9 9ткерлеге, а6ыл 6е983е уны хосуси8тле ит8. Уны7 поэтика3ында са5ыштырыу, эпитет, метафора, синекдоха ише т2рл2 тасури саралар 9т8 сикле. Ша5ир хис-той5о5а т9гел, а6ыл5а инаныстар5а 21т2нл2к бир8.

Т89ге китабыны7 й2км8тке3ен8 6ара5анда, ша5ир т8би58тле ш8хес 8ле 94 даир83енд8 6айнай. Тыу5ан ауылы, Таулы6ай т8би58те, кешел8ре гел тиерлек 9448рен8 тартып тора. Х8с8н Назар тыу5ан я5ын, т8би58тен, кешел8рен ши5ри юлдар5а 3ал5анда йыш 6ына 9зенс8 фекерл8г8н, 94енс8 6ор5ан, 3аран, 8мм8 94енс8 поэтик би48кт8рен 38м 94енс8лект8рен тап6ан.

Бына, ми1ал 2с2н, «Уса6 яна…» ши5ыры:

Уса6 яна… Я16ып т2т2н 9рл8й,

Шартлап 6уя утты7 быуыны.

Сая егет 3ыма6 ял6ын бейей,

#ы5ылдырып зифа буй-3ынын…

…Й8нде бил8й аш6ыныулы 2м2т,

Я6ты 2м2т - 94е йыр х8с т8.

Был донъя5а 32й2п-3а5ынып килдем,

#а5ыныуым 6алыр китк8с т8.

Бына ошондай 3аран 38м тап6ыр 8йтелг8н к948тм8, са5ыштырмалар ши5ыр4ы ут-ял6ынлы, эст8н к2йр8м8ле ит8.

«Ауылым» тиг8н т89ге ши5ырынан мо7 сы5ана5ына и5тибар ит8йек:

Мо7дарын алдым б9л8кк8,

^ыр4арын бишек итеп.

Тай4ар 2йр8ттем м87гег8,

С9кетеп, ер 3и7кетеп.

Строфала бер-б2рт2к т8 би48к ю6, ша5ир4ы7 94 автобиография3ынан ал5ан эпизод белдерм83е ген8 бар. *мм8 ошонан да х8терл8м8 бер картина тыуа. Сиратта5ы строфаны 6арайы6:

Са7 - са7 итк8н сал5ы сы7ын

Ты7лай сау6алы6тары.

Уйнай х8тф8 а6ланында

Сапсан 6олонса6тары.

Бында и38 аллитерациялар – о6шаш 39448р, сы7дар я75ырашы ши5ыр5а са76ыл 2н бир8, к97елд8рг8 сирт8.

Х8с8н Назар б2т8 поэзия3ын, поэтика3ын тиерлек халы6 ши5ырыны7 традицион 9лс8мд8рен8 6ора, ши5ыр4арыны7 халы6 йыр4арында5ыса к2йл8п–йырлап тороу4арына 2лг8ш8. Бында хикм8т ша5ир4ы7 халы6 йыры 9лс8мд8рен фай4аланыуында 5ына т9гел–поэзия3ын халы6санлы6 рухы мен8н 3у5ара беле9енд8, бар булмышы мен8н тороу4а.

Ша5ир4ы7 т89ге китабынан у6 рух той5о3о 3ы4ылып-3ы4ланып 9т8. Ул ши5ыр юлдарында «ая4лана ир–егетте7 рухы, ар5ыма6та б8йге сап6анда»; «^а6шама1 3ис рухы7, зарланма 3ин–ул 58йр8тк8 бары ки48не9» р89ешенд8 ишетел8.

Китапты7 тыу5ан ауылы Таулы6ай5а ба5ышлан5ан «Ауылымда» ши5ыры мен8н асыулы 94е 9к к9п н8м8 тура3ында 32йл8й. Тыу5ан ерг8, тыу5ан ауыл5а бул5ан 32й29 республикабы45а, ки7 илебе4г8 32й29-инаныу уй–той5оларынаса 91еп, 9релеп кит8.

«Б2рк2тт8р т2й8ге» китабы буйынса жанр т2р2н аны5ыра6 билд8л89е 6ыйын. Медитатив поэзия 21т2нл2к ала.

Х8с8н назар 8лег8-лирик ша5ир. Ши5ыр4ары ике, д9рт, 3иге4 юллы6тар4ан алып ун ике юлдар мен8н сикл8н8. К9пселек ши5ыр4арына ы6сымлы6, эске уй–той5олар 91еше, йыш 6ына поэтик тап6ырлы6 хас. Ике юллы6тары афористик м858н8ле. Бына ми1ал 2с2н «У6» ши5ыры:

У6-ба3а3ы атыл5андан 3у7,

#94-ба3а3ы 8йтелг8нд8н 3у7.

У6 624р8те–ян керешенд8,

Ир 58йр8те–ил к878шенд8.

Ши5ыр4ы7 рифмалашыу т8ртибе традицион 2-се, 4-се юлдар4ы7 урта6 я75ырашында. А-б-а-б т8ртибенд8 сатраш рифмалаш6ан строфалар осрай. #иге4 юллы6тар4ы7 т8би58т 38м кеше м2н8с8б8тт8рен8 6орол5андары бар («Та7 6ыйылып…»). @с строфалы ши5ыр4ар ишле ген8 («*с8йем», «#ы4ыла к9к к2мб84енд8»). Д9рт юллы6 ши5ыр4ар байта6.

«Б2рк2тт8р т2й8ге» китабына 1972 йылда сы66ан рецензия3ында Р8ми %арипов Х8с8н Назар ши5ри8тен Р8шит Назаров ши5ри8те мен8н са5ыштырып 6арап, улар4ы7 ике т2рл2 поэтик 94енс8лект8ре ха6ында бик 6ы4ы6лы фекер48р 8йт8: «Х8с8н Назаров ха6ында 32йл8г8нд8, ирек3е448н, уны7 68л8мд8шен шул у6 3алдат юлын 9тк8н Р8шит Назаровты и1к8 т2ш2р83е7. Фамилиялары мен8н о6шаш бул3алар 4а, бер–бере3ен8н б2т2нл8й айырылып тор5ан ике3е ике характер. Хатта улар4ы7 ши5ри8тт8рен бер–бере3ен8 6апма–6аршы тор5ан антиподтар итеп 6арар5а ла булыр ине.

*йт8йек, теге3е–Р8шите–яр3ыу, 8 быны3ы сабырыра6, тынысыра6 т8би58тле. Теге3е ки7 6оласлы образдар мен8н уйла3а, быны3ы тормош 38м т8би58тте7 бик ва6 деталд8рен8 л8 ентекл8п 6арай бел8. *йт8йек, бере3ене7 6улында–телескоп, икенсе3енд8–микроскоп. Теге3е бер а4 6ы1ыра6 бул3а, быны3ы ба1ал6ыра6. Р8шит яр3ыу той5оло, хатта космик образлы романтик бул3а, Х8с8н–эске кисерешт8р мен8н тулы сабыр мо7 ша5иры, неск8 лирик. Т89ге3е ши5ыр структура3ын 6ороу4а эре, са5ыу мозаика мен8н эш ит38, ба4лап тор5ан т21т8р ярат3а, икенсе3е йомша6, я5ымлы акварель мен8н эш ит8, ярым к9л8г8ле, бере3ен8н икенсе3ен8 тал5ын 5ына, 3и44ерм8й ген8 к9ск8н т21т8р4е 94 ит8. Б2т8 ши5ыр ту6ыма3ында Р8шитт8ге мажор урынына быны3ында минор ноталары 21т2нл2к ала. Былар4ы7 6ай3ы3ы я6шыра6 3у7? Мине7с8, ике3е л8 я6шы – им8не л8, 6айыны ла». (Р8ми %арипов. *18р48р. 6 том. 105 -106 -сы битт8р).

Ша5ир4ы7 был йыйынты5ын у6ып сы66ас, ши5ыр4ар4ан бына был тап6ыр, кин8й8ле, тос м858н8ле юлдар к97елд8 6ала, т2рл2 ассоциациялар5а юлы6тыра, т8ь1оратлы кисерешт8р уята, ша5ир4ы7 94енс8лекле тауышын, табыштарын то1маллата.

Тик 3ыу 5ына эск8нд8 л8 94е,

Телд8рем8 мине7 бал я66ан.

(«*с8йем8»)

^а3армандар ята 6уйынында,

#ыуытма16а тиеп был ер4е.

(«К9г9л8нг8 к9мел8 т9м8л8ст8ре»)

Бындай асышлы, мо7ло, ф83емле юлдар4ы байта6 килтерерг8 м2мкин. Ша5ир асылында билд8л8р 3ы4аттар са5ыла. Тап шулар артабан ватансыл уй–той5олар5а барып тоташыр, 91ер, к2с8йер, ки7 3улыш алыр.

Х8с8н Назар поэзия3ын б2рк2т са76ыуына ла о6шатыр5а м2мкин. Са5ыу са76ыу 2нл2 ул. Шуны3ы м23им: 38р ши5ыр камил бер 818р булып, с8н58тс8 бер б2т2нл2кт8, т8р8нлект8 тыу5ан. Улар4ы у6ы5ас, «йыр4ы7 йырты5ы ю6» тиг8н 39448р и1к8 т2ш8. Ша5ир 94 ижадын ошо у4енс8лект8, ошо рухи 91ешт8 дауам ит8с8к, оло уй-кисерешт8р даръя3ына ет8с8к.

«Шо76ар с2й8м»

Х8с8н Назар4ы7 был икенсе китабы т89ге «Б2рк2тт8р т2й8ге» китабын сы5арыу5а егерме йыл утк8нд8н 3у7 5ына донъя к9р4е. Егерме йыл-ижад 2с2н, 8лбитт8, ша6тай 59мер. *мм8 кеше 59мерене7, я4мыштар4ы7 т2рл2 осор4ары, осоштары, донъя, тормош 6ороу м8ш868тт8рен8 сум5ан, ауырлы6тар кисерг8н д89ер48ре булыр. Донъя к2т29, 59мер ите9, уры1 м868ле 8йтк8нс8, ба1ыу юлын 9те9 т9гел. *мм8 т2п с8б8п тормошто7, д89ер4е7 к97елд8р4е сайрат6ан, идеалдар4ан алдат6ан, рух азатлы5ын, азатлы6 рухын быу5ан йылдарына ла б8йлелер. Ша5ир риторика5а бирелеп алдау4ан, алданыу4ан 2нд8шм8й тороу4ы 21т2н2р8к т8 к9рг8ндер, ихтимал. #8р орло6 94 тупра5ын да, 94 ми4гелен д8 к2т8 бит.

К9пт8р я6шы бел8: ауыл кеше3ене7 6ала5а килеп т2пл8неп ките9е, фатирлы булыуы, 5аил8 6ороп еб8ре9е 8ки8тт8ге суртан 8мере буйынса 5ына бармай шул. Й8н8 ижад, 68л8м эшене7 94 яйы, 94 х8ст8р48ре л8 к9п булыр. Ил3ам да к2й324 6уна6 мен8н бер.

«Шо76ар с2й8м» китабына башта бирелг8н «Редакциянан» тиг8н белешм8л8 былар ха6ында ла 394 8йтеле9е осра6лы т9гелдер.

Х8с8н Назар4ы7 икенсе китабы ша6тай 38лм8к, ул й24 битт8н ашыу. У5а беренсе китабынан да айырым 2лг2л8ре индерелг8н, 8мм8 я7ылары, и7 ш8пт8ре у5а т2п тон 38м мо7 бир8.

Бе44е7 халы6та «Ауыл бала3ы 6алала й8ш838 л8, уй4ары йыш 6ына ауылда булыр» тиг8нд8й 8йтем 394е бар. Бына ошо уй-3а5ыш «Шо76ар с2й8м» китабында ла к97елд8р4е мо7ландырып 3ы4ыла-3у4ыла кил8.

Юл кейеме 21к8 кейелг8н,

*йтм8, 8с8й, кире 3ал, тиеп.

Яр3ыу аттар инде егелг8н,

@г2тл8м8, 8с8й, 6ал, тиеп…

Ысындан да, к9пме мо7-3а5ыш ята бындай юлдар4а–улар4ы7 неск8леген к97ел мен8н ген8 тойор5а м2мкин. Ши5ыр нинд8й 6ойоп 6уйып эшл8нг8н: т89ге строфала 38р юл, 38р 394 эске мо7 я75ырашлы, 9т8 рифмалы. Икенсе строфала5ы «@м2тт8рем екк8н аттар4ы б8хетт8рем ген8 ту5ар3ын» тиг8н фразалар4ы ла а6ыл5а 6ара5анда к97ел т8р8нер8к тоялыр, мо5айын.

«Б8ке» ши5ыры 94е йыр эпиграфлы. Б8ке-тормошта к8р8к-яра66а хе4м8т ит8. Ун3ы4 кеше, г9й8, тере 6ул3ы4. Б8кене7 й8н8 тормошта, йолалар4а символик м858н8л8ре л8 бар. Ул йыш 6ына–кей8948р4е7 68йнешк8 ту5анлы6 б9л8ге, и1т8лек 8йбер. Алтын 3аплы к2м2ш б8кел8р–сувенир к9рке. * ши5ыр4а б8ке–тотош бер быуын я4мышын д2й2мл8штере9се символик–образ.

«Шырпы» ши5ырын алайы6. Ша5ир 8йтк8нс8, «уйлай 6ал3а7, оло м858н8 бар ошо б8л8к8й ген8 шырпыла». Ауыл еренд8, урман–тау4ар, яландар 6оса5ында, юлдар4а шырпы3ы4 й2р2п 6ара–тере 6ул3ы4, арман3ы4 булыр3ы7. * ши5ыр4а ул донъя к2т29г8 б8йле кин8й8ле бер образ5а 89ерел8.

«С87гелд8к». К9пме 848м балалары тирб8леп 91к8н с87гелд8кк8 б8йле к9пме йыр4ар тыу5андыр, 8мм8 с87гелд8кк8 махсус ши5ыр4ар ба5ышлан5анын 8лл8 ни к9рг8н д8, х8терг8 3ал5ан да ю6 ке9ек.

Был ши5ыр тура3ында халы6 ша5иры Назар Н8жми, 94е бер роман5а торошло 818р тип ба3аланы. «Б8ке» ши5ырына 6арата ла шулай тине.

«Сыбырт6ы». Ул да–атлы, 3ыбайлы кешег8 к8р8кле 8йбер. Сыбырт6ыны7 кин8й8ле м858н8л8ре л8 бар4ыр. *мм8 бына у5а ба5ышлан5ан ши5ыр4ар бик 3ир8к, ю6 тип т8 8йтерлек. * 94е 8лл8 к9пме т8р8н м858н8г8 эй8.

Ташты таш6а 3у5ып сат6ы са6тырып була, 8йбер48р4е тотоноп, хаж8тт8рен к9п к9рг8н, е9негеп б2тк8н 2с2нм2, ша5ир4ы7 улар5а атап ши5ыр я45андары ю6тыр. Был-Х8с8н Назар ижадында5ы ши5ри8тебе4г8 килтерг8н, тормошсанлы6ты еректерг8н 94е бер 94енс8лек ул. «шо76ар с2й8м» китабында мо7 мотивыны7 ши5ыр4ан ши5ыр5а нинд8й4ер бер эске к2й булып 3ы4ылып-3ы4ылып 9те9ен, к97елд8рг8 3арылыуын тоя3ы7. «Тыу5ан мо7дар» ши5ырында я45анса, ша5ир 4а, ту5ан хал6ы шикелле, «аманатын 32йл8п йыр-мо7 аша, к2с, таяныс алып 2м2тт8н, тормош 6ороп, уны 6ыйратма16а, й2р8ген таяу итеп к2н итк8н». «* 3у7 мо7 948ге 39448р, ынйы итеп те4ерг8!»

Ша5ир4ы7 6ай3ы ши5ырын 5ына алма, 3и4гер к97ел уны7 эске мо7он тойоп ала. Мо7 й2р8к аша 9т8. Шу5а мик8н, Х8с8н Назар4ы7 был икенсе китабында й2р8кк8 ба5ышлан5ан ши5ыр4ары ла байта6.

Ике й2р8кте7 6айнарлы6тары, м2х8бб8тт8ре бер-бере3ен8 ти7дер, урта6 м2х8бб8ттер. Шу5а 5ишы6 39448ре л8 т8би5и, й2р8кт8н сы66анса тип8-ти7 тиб8.

М2х8бб8тле ша5ир 39448р4е 6алай 3арып, тип8-ти7 килтереп те4еп т2ш2р8. Пар й2р8кт8р4е7 тибешен 94е 8йтеп-ишеттреп тор5андай. Улар4а- м2х8бб8тле й2р8к 3а5ышы, й2р8к 6а5ышы, й2р8к тауышы. Бына шулай ша5ир4ы7 поэтика3ы ысын м858н83енд8 3ырлап-сем8рл8п 6уйыла.

Ши5ыр ул- гормония тип й8ш8г8н, ша5ир рух илсе3е тиг8н ижадсы 2с2н, й2р8к шикелле, к97ел д8 бер48й 94

К97ел-ул кешене7 неск8р8к рухи донъя3ы. Рухи8т даир83е. Ши5ри рухлы ш8хест8р уны неск8р8к тоя. Шу5а ша5ир4ы7 к97ел тибр8нешт8рен к948те9 48 ф83емле. Х8с8н Назар4ы7 к97ел а5ыштары, 5848тт8, тилбер 38м 3а5ышлы: «К97елем8 6ыр4ар аша мо7 тоташа э7ер48»; «^алды х84ер, сы7рап к97ел, ю63ынып гел й8ш8рг8»; «#94 тапма1тан 6алды к97елемд8 3ин ур5ылт6ан мо7ло к2й2м8»; «К97елг8 бит 6е98т кен8 21т8й кин8ндереп ер4е ары5анын».

Китап6а исем бирг8н «Шо76ар с2й8м» ши5ыры ша5ир4ы7 рухи осош бейеклект8рен, к97ел тойомдарын да а7лата бу5ай. Шо76ар мен8н 3унар, що76ар с2й29-баш6орттар4а борондан 6ал5ан йола, 94енс8 бер 32н8р. «Шо76ар с2й8м» т2ш2нс83е ша5ир 2с2н «затыма 6арап – зау6ым» тиг8н 3ы5ымта5а, рух, к97ел м858н83енд8 л8 эй8 ик8н.