45.Пошукі нацыянальнага пачатка ў галіне літаратуры ў першай палове хіх ст. (а. Міцкевіч, я. Чачот, я. Баршчэўскі, а. Рыпінскі, в. Дунін-Марцінкевіч, у. Сыракомля).

у першай палове XIX ст. назіраецца па-варот беларускай шляхты і разначыннай інтэлігенцыі да «сялянскай» культуры. Адукаваным колам беларускага этнасу станавілася зразумела, што надышоў час сур'ёзна паклапаціцца пра стварэнне нац мастацкай літ-ры. Гэта магло б адыграць выключна важную ролю не толькі ва ўзбагачэнні духоўнага жыцця, але і ў росце нац.свядомасці самых шырокіх пластоў насельніцтва краю

Сярод фактараў, якія спрыялі ўзнікненню і станаўленню но-вай беларускай літ-ры,трэба адзначыць фальклор, гістарыч-ную свядомасць і ўплыў літаратур суседніх народаў — рускага і польскага.

Вяртаючыся да сваёй культурнай нівы, прадстаўнікі адраджэння неслі з сабой традыцыі сталых культур, на якіх яны выхоўваліся, перш за ўсё польскай і ў меншай ступені рускай. Моцным каталізатарам беларускага нацыянальна-культурнага адраджэння былі рамантычныя плыні ў польскіх літ-ры і мастацтве, а таксама традыцыі рускай культуры з уласцівым ёй наро-далюбствам. У першай палове XIX ст. узмацніліся «краёвы мясцовы патрыятызм» і ўяўленне пра этнічную адасобленасць беларусаў і ад палякаў, і ад рускіх. Гэта тлумачылася тым,што Варшава ўжо страціла былы дзяржаўны ўплыў на свае «ўсходнія крэсы»,а Пецярбург у дачыненні да паўночна-заходніх губерняў такога ўплыву толькі набіраў.У гэтых умовах грамадзяне былога ВКЛ адчулі натуральную патрэбу знайсці стрыжань свайго існавання, у тым ліку і культурнага.Адной з карэнных праблем новай беларускай літратуры стала праблема нац. самабытнасці, народнасці.

Адам Міцкевіч (1798-1855) адным з першых высока ацаніў багатыя магчымасці фальклорнай традыцыі беларусаў. Народныя песні, казкі, легенды, паданні з іх русалкамі, ведзьмамі складалі змест яго лепшых твораў: «Свіцязянка» і «Рыбка», «Гражына» і «Пан Тадэвуш», «Дзяды» Выдадзеныя ў 1837-1846 гг. шэсць фальклорных зборнікаў Яна Чачота (1796-1847) далі магчымасць тагачаснаму грамадству паразважаць аб багацці і каштоўнасці беларускага фальклору і яго далейшым выкарыстанні ў літаратуры. А змешчаныя ў чацвёртым зборніку 28 уласных беларускамоўных вершаў Я. Чачота сведчылі, што іх аўтар — беларускі нац. паэт.3 фалькларыстыкай была звязана і творчасць беларускага шляхціца, удзельніка паўстання 1830-1831 гг.,Лляксандра Рыпінскага(1811-1896). Вымушаны эмігрыраваць у Францыю, ён выдае ў 1840 г. у Парыжы кнігу «Беларусь. Некалькі слоў аб паэзіі простага люду гэтай нашай польскай правінцыі, аб яго музыцы, спевах, танцах і г.д.», якая стала, па сутнасці, першай спробаю пазнаёміць еўрапейскую грамадскасць з Беларуссю і яе народам.

Творчасць Рыпінскага адлюстроўвае тую супярэчнасць светапогляду, якая ўвогуле характарызуе беларускую літ-ру першай паловы XIX ст. У кнізе «Беларусь. Некалькі слоў аб паэзіі простага люду гэтай нашай польскай правінцыі, аб яго музыцы, спевах, тан-цах і г.д.» ён заклікае да вывучэння беларускай народнасці, але вызначае яе як частку польскай народнасці .Але ў канцы жыцця А. Рыпінскі канчаткова ўсвядоміў сябе беларускім культурным дзеячам.Ён займаўся напісаннем гісторыі беларускай літ-ры,матэ-рыяльна данамагаў беларускім маладым літаратарам і мастакам. На падставе народных легенд, паданняў і казак Янам Баршчэўскім (1790-1851) была створана «беларуская Адысея» — чатырохтомны польскамоўны зборнік «Шляхціц Завальня, або Бела-русь у фантастычных апавяданнях».

Неацэнную ролю ў абуджэнні нац.свядомасці беларусаў, росту зацікаўленасці іх да духоўнай спадчыны краю адыг-ралі ананімныя творы «Энеіда навыварат» і «Тарас на Парнасе» (сёння іх аўтарамі лічаць адпаведна В. Равінскага і К. Вераніцына). Паэмы былі напісаны на тагачаснай беларускай мове і спалучалі антычныя сюжэты з мясцовымі рэаліямі. У іх антычныя героі і багі паводзілі сябе як беларускія сяляне і збяднелая шляхта. Такі прыём дазваляў праз жарт сцвярджаць вартасць беларускага народа, яго талент, высакароднасць і іншыя маральныя якасці.

Гэтыя творы сведчылі аб высокім выяўленчым патэнцыяле беларускай мовы, магчымасці стварэння на ёй самабытнай мастацкай літ-ры.Характэрнай асаблівасцю беларускай літ-ры XIX ст.было тое, што пісьменнікі, высока ацэньваючы беларускую мову, добра яе ведаючы, тонка адчуваючы спецыфіку народнага маўлення розных рзгіёнаў Беларусі, карыстаючыся народнымі словамі і выразамі, усё ж такі ў большасці твораў ужывалі польскую мову. Беларуска-моўных твораў у літаратуры XIX ст. няшмат. Гэта некаторыя вершы Яна Чачота,Аляксандра Рыпінскага,Яна Баршчэўскага. Нават самая яркая і буйная постаць у беларускай літ-ры таго часу Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (1808-1884), які ў асноўным пісаў па-беларуску (хаця шэраг твораў В. Дуніна-Марцінкевіча напісаны па-польску), не мог даць ёй правільнага азначэння. Галоўнай прычынай таго, што творы літаратараў першай паловы XIX ст., напісаныя выключна на беларускім фальклорным, гістарыч-ным, бытавым матэрыяле, былі ў болыпасці польскамоўнымі, трэба лічыць адмоўнае стаўленне царскага ўрада да развіцця беларускай мовы. Усе пісьменнікі-рамантыкі першай паловы XIX ст. былі гарачымі патрыётамі бацькаўшчыны — Літвы-Беларусі. А. Міцкевіч, У. Сыракомля, В. Дунін-Марцінкевіч і іншыя падкрэслівалі свае літвінскае (беларускае) паходжанне, ганарыліся сваёй радзімаю, яе гісторыяй, прыродай, яе таленавітым народам. «Пана Тадэвуша» А. Міцкевіча трэба и каштоўнай крыніцаю вывучэння грамадскага і палітычнага ладу беларускіх зямель пасля далучэння іх да Расійскай імперыі. Любоў да Радзімы ў літаратараў разгляданага перыяду праяўля-лася не толькі ў іх творчасці, але і ў іх удзеле ў вызваленчай бараць-бе за нацыянальную і сацыяльную свабоду. Удзельнікамі тайных студэнцкіх таварыстваў, а пазней палітычных эмігрантскіх суполак былі Адам Міцкевіч і Ян Чачот. Аляксандр Рыпінскі быў актыўным удзельнікам паўстання 1830-1831 гг., Уладзіслаў Сыракомля і Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч удзельнічалі ў паўстанні 1863-1864 гг. Усе яны падвяргаліся палітычным рэпрэсіям з боку царскага ўрада.

Любоў да радзімы ў літаратуры першай паловы XIX ст. выяўлялася праз гонар яе гісторыяй, славутымі, гераічнымі снра-вамі продкаў. Асаблівасцю літаратуры першай паловы XIX ст. была яе сацы-яльная адраснасць.

46.У 80-90г. XIX ст. стала відавочным развіццё капіталізму ў прамысловасці і сельскай гаспадарцы. Гэта прывяло да крызісу ідэалогіі рэвалюцыйнага народніцтва і пераходу часткі яго прыхільнікаў на пазіцыі лібералізму.У другой палове 80-х гадоў XIX ст. у Мінску група лібер-й інтэлігенцыі аб'ядналася вакол першай прыватнай незалеж. газеты «Минский листок». У групу ўваходзілі М. Доўнар-Запольскі, У. Завітневіч, Д. Бохан,Я. Лучына.У сац-паліт пытаннях бел. Ліб-лы зыходзілі з неабходнасці пэўнага кампрамісу з самадзяржаўем,ціску на урад з мэтаю падштурхнуць яго да правядзення рэформ у грамадстве. Яны выступалі супраць як рэакцыі,так і рэвалюцыі,паўстання. «Минский листок» пісаў аб «азвярэнні» сялян, што выражалася ў падпалах, забойствах, непадпарадкаванні ўладам.Разам з тым, лібералы заклікалі ўрад праяўляць гнуткасць у барацьбе з рэвалюцыяй, пазбягаць парушэння правоў грамадзян.Са старонак «Минского листка» гучала як крытыка дзейнасці Урада,так і падтрымка яго пэўных унутрыпалітычных акцый.Лібер.колы прапанавалі розныя формы кантактаў урада з грамад-м. Найбольш радыкал. патрабавані, якія былі высунуты лібер-мі, датычылі склікання парламента—земскага сабора з Шырокім народным прадстаўніцтвам, пераўтварэння Расіі ў канстытуцыйную,прадстаўнічую манархію.Памяркоўная частка ліб-лаў абмяжоўвалася прапановамі пашырыць склад і сферу дзейнасці органаў мясцовага кіравання.Арыгінальная думка адносна ідэальнага для беларусаў грамадскага ладу выказау Доўнара-Запольски ў 1888 г. Аўтар выступіў за зварот краіны да «вечавага ўкладу».Па яго перакананню, старажытнае веча было выразнікам волі народа, з якім павінен быў лічыцца князь.Галоўн.сілаю сац.пагрэсу беларус ліб-лы лічылі«адукаваную частку грамадства».Яны заклікалі інтэлігенцыю прыйсці на дапамогу народу.Формамі такой падтрымкі бачылася стварэнне сялянскіх банкаўадкрыццё бібліятэк, курсаў і майстэрняў, народных тэатраў і музеяў.Т.ч., лібералы выступалі за памяркоўныя рэформы, не закранаючыя асноў палітычнага ладу Расіі. Яны не падзялялі ідэі марксізму аб непазбежнасці рэвалюцыйнага пераўтварэння існаваўшага грамадска-палітычнага ладу. Асаблівае месца ў ліберальным друку Беларусі займала нац. пытанне. Акрамя «Минск листка»,яно ўздымалася ў «Северо-западном календаре», які пачаў выходзіцьпадрэдакцыяйДоўнараЗаполькагаз1887.Грамадскіязеячы,публіцысты,навукоўцывыступалізагульнагуманістычных пазіцый супраць дыскрымінацыі любога народа, які жыве ў Беларусі,супраць неаднолькавага стаўлення да прадстаўнікоў розных нацыянальнасцей з боку ўрада. На старонках перыядычных органаў лібералаў гучалі заклікі да аб'яднання народаў краю, агульнай іх працы на карысць адзінай Радзімы,раўнапраўя і ўзаемадапамогі.Нац. нецярпімасць газета адносіла да пачуццяў, якія супярэчылі хрысціянству. Асаблівае месца ў публікацыях «Мннского лнстка» і «Северо-западного календаря» займала бел. пытанне.М.Доўнар-Запольскі,А.Багдановіч,Н.Янчук і іншыя закраналі пытанні паходжання бел.народа,яго побыту, культуры,гісторыі.Яны ніколі не называлі Беларусь Паўночна-Заходнім краем, не змешвалі беларускі народ з рускім.Яны не сумняваліся ў існаванні бел. нацыі і ўказвалі на тое,што беларусы мелі сваю багатую гісторыю,сваю мову,якая ў XIXст.стала літ-най.Вырашэнне нац.пытання ў шматнац.Расіі беларус ліб-лы бачылі праз добраахвотнае і раўнапраўнае аб'яднанне ўсіх нацый у федэрацыю.