§ 15. Прадмет і задачы арфаграфіі Арфаграфія — гэта раздзел мовазнаўства, у якім вывучаюцца правілы аднастайнай перадачы вуснай мовы на пісьме.

Беларуская графіка ўключае неабходныя знакі і сродкі, з дапамогай якіх можна чляніць вусную мову на словы і абазначаць яе гукі на пісьме. У мове дзейнічаюць фанетычныя заканамернасці (аканне, асіміляцыйныя змены зычных і інш.), пад уздзеяннем якіх пэўны гук у слове, аказаўшыся ў выніку словаўтварэння або словазмянення ў іншай фанетычнай пазіцыі, можа прыкметна змяніцца. I калі дакладна перадаваць гучанне мовы на пісьме, некаторыя словы страцяць выразнасць сваіх састаўных частак (марфем), сэнсавую сувязь з роднаснымі словамі і акажуцца цяжкімі для ўспрымання і разумення, як, напрыклад, словы аччыніць (адчыніць), рэшчык (рэзчык), матакрос (мотакрос), паткаччык (падкатчык). Таму ў практыцы пісьма замацаваліся і дзейнічаюць строгія правілы напісання як цэлага слова, так і пэўных яго марфем для таго, каб дакладна адлюстраваць гукавы склад вуснай мовы і адначасова захаваць выразнасць граматычных форм і нязменнасць некаторых марфем слова. Выпрацоўкай і ўсталяваннем такіх правапіспых правіл і займаецца арфаграфія.

Беларуская арфаграфія вырашае задачу стварэння сістэмы правіл, якія б не супярэчылі заканамернасцям фанетыкі беларускай мовы і асноўным нормам літаратурнага вымаўлення, адпавядалі б жывым законам яе граматычнага ладу і адлюстроўвалі формазмяненне часцін мовы.

Сучасная беларуская арфаграфія рацыянальна спалучае правілы, заснаваныя як на фанетычным, так і на марфалагічным прынцыпах.

§ 16. Прынцыпы беларускага правапісу Асноўныя прынцыпы беларускага правапісу — фанетычны і марфалагічны.

Сутнасць фанетычнага прынцыпу заключаецца ў тым, што напісанне адпавядае літаратурнаму вымаўленню слова і дакладна перадае яго гукавы склад. На фанетычным прынцыпе заснаваны правілы, якія вызначаюць спосабы перадачы на пісьме ненаціскных каранёвых [о], [э], [а] пасля цвёрдых і мяккіх зычных у першым складзе перад націскам, адлюстроўваюць дзеканне і цеканне. Фанетычны прынцып служыць асновай правіл напісання зваротных дзеясловаў у інфінітыве і ў форме 3-й асобы адзіночнага і множнага ліку цяперашняга часу, правіл напісання прыставак на з, спалучэнняў каранёвых зычных з суфіксальным с, падоўжаных зычных.

Марфалагічны прынцып заключаецца ў тым, што правілы, заснаваныя на ім, патрабуюць аднолькавага напісання пэўнай марфемы слова (кораня, прыстаўкі, суфікса) ва ўсіх яго формах і роднасных словах незалежна ад вымаўлення. На гэтым прынцыпе будуюцца правілы напісання звонкіх зычных у канцы слова, глухіх перад звонкімі і наадварот, прыставак на зычны [д] і [б], розных спалучэнняў зычных на стыку кораня і суфікса, а таксама некаторых канчаткаў назоўнікаў і прыметнікаў.

У сучаснай беларускай арфаграфіі сустракаюцца традыцыйныя (гістарычныя) напісанні; яны перадаюцца па традыцыі і не адпавядаюць сучасным нормам пісьма: дзевяты, дзесяты, семнаццаць, рошчына, ростань.

Дыферэнцыйныя напісанні адрозніваюць сугучныя словы або іх формы, якія супадаюць у вымаўленні. Так, напрыклад, размяжоўваюцца канчаткі творнага склону ў аднолькавых прозвішчах і геаграфічных назвах: з Іванавым і пад Іванавам, з Петрыкавым і пад Петрыкавам; а таксама ўжыванне вялікай і малой літары пры напісанні ўласных і агульных назоўнікаў: Сокал і сокал; Цётка (А. Пашкевіч) і цётка; Месяц і месяц; Чарот (М. Чарот) і чарот.