§ 50. Лік назоўнікаў

У сучаснай беларускай мове большасць назоўнікаў мае формы адзіночнага і множнага ліку.

Лік назоўнікаў — гэта граматычная катэгорыя, якая выражае колькасць прадметаў у шэрагу аднародных: дзень

— дні, сад — сады, дом — дамы. Назоўнікі адзіночнага ліку абазначаюць адзін прадмет: стол, хвоя, сястра, множнага

— мноства аднародных прадметаў: сталы, хвоі, сёстры. Лік вызначаецца марфалагічна і сінтаксічна.

Марфалагічнымі сродкамі выражэння ліку з'яўляюцца канчаткі: горад — гарады, зямля — землі, касманаўт —

касманаўты, поле — палі і суфіксы: імя — імёны, парася

• парасяты, грамадзянін — грамадзяне. Формы ліку могуць утварацца ад розных (суплетыўных) асноў: чалавек

• людзі. Сінтаксічна лік вызначаецца шляхам дапасавання прыметнікаў, дзеепрыметнікаў, парадкавых лічэбнікаў, некаторых разрадаў займеннікаў да назоўнікаў: маё першае ўражанне — мае першыя ўражанні, новае наліто — новыя паліто, ігрыбранае куігэ — прыбраныя купэ.

Некаторыя назоўнікі ў сучаснай беларускай літаратурнай мове не маюць суадносных форм адзіночнага і множнага ліку. Толькі форму адзіночнага ліку маюць уласныя імёны: Беларусь, Нарач, Колас; большасць абстрактных назоўнікаў: сумленне, памяць, чырвань, дабрыня; зборных: студэнцтва, ігтаства; рэчыўных: чарніла, алюміній, масла, нафта. Толькі форму множнага ліку маюць назвы парных і непадзельных прадметаў: дзверы, грудзі, гуслі, сані; некаторых дзеянняў, гульняў, народных звычаяў: перагаворы, выбары, шашкі, вячоркі; асобных рэчываў: дрожджы, каноплі, апілкі; прамежкаў часу: суткі, канікулы, прыцемкі; шматлікія геаграфічныя назвы: Крупкі, Пухавічы, Карпаты, Шабаны.

У беларускай і рускай мовах лік у большасці выпадкаў супадае. Аднак у нязначнай колькасці назоўнікаў назіраецца адрозненне ў формах ліку. Напрыклад, у рускай мове назоўнікі грудь, конопля, дверь ужываюцца ў форме адзіночнага ліку, а ў беларускай — у форме множнага: грудзі, каноплі, дзверы. А формам множнага ліку рускіх слоў хлопоты, чернша ў беларускай адпавядаюць словы клопат і чарніла ў адзіночным ліку.

§ 51. Род назоўнікаў

Назоўнікі ў форме адзіночнага ліку належаць да аднаго з трох родаў: мужчынскага, жаночага ці ніякага. Род назоўнікаў можна вызначыць па марфалагічных прыметах, сінтаксічна і семантычна, г. зн. паводле значэння.

Паводле марфалагічных прымет да мужчынскага роду адносяцца назоўнікі з нулявым канчаткам у назоўным склоне адзіночнага ліку: мох, лагер, дзень, чай, а таксама назвы асоб мужчынскага полу з канчаткам -а(-я): бацька, прамоўца, старшыня, суддзя.

Да жаночага роду належаць назоўнікі з канчаткам -а(-я): сасна, таіголя, сястра, зямля, а таксама назоўнікі з нулявым канчаткам, якія ў родным склоне адзіночнага ліку маюць канчаткі -і, -ы: восень — восені, радасць — радасці, далеч — далечы, ноўнач — ігоўначы.

Да ніякага роду адносяцца назоўнікі з канчаткамі -о(-ё), -а(-я), -е: гумно, галлё, узвышша, імя, поле.

Сінтаксічна род назоўнікаў вызначаецца па форме дапасаванага слова: блакітны шалік, блакітнае неба, блакітная далячынь.

Паводле значэння назвы асоб мужчынскага полу адносяцца да мужчынскага роду: брат, дзядзька, дзядуля, а назвы асоб жаночага полу — да жаночага роду: маці, сястра, дзяўчынка. Родавыя пары ўтвараюцца суплетыўнымі асновамі: бацька — маці, сын — дачка, хлопчык — дзяўчынка, а таксама пры дапамозе суфіксаў: студэнт — студэнт'ка, настаўнік — настаўніца.

Назоўнікі плакса, сірата, выскачка, няўмека, непаседа і інш. могуць ужывацца ў значэнні мужчынскага і жаночага роду. Гэта назоўнікі агульнага роду. Ад іх трэба адрозніваць назвы асоб мужчынскага і жаночага полу, што ўказваюць на прафесійны занятак, пасаду і звычайна маюць форму мужчынскага роду: доктар, інжынер, прафесар, рэдактар, дырэктар. Граматычны род у такіх выпадках вызначаецца сінтаксічна, па дапасаваных словах: дырэктар Сталярова, рэдактар падпісаў, рэдактар падпісала.

Многія назвы жывых істот ужываюцца ў форме толькі мужчынскага або толькі жаночага роду: вожык, сокал, шчупак; вавёрка, ластаўка, сініца. Некаторыя назоўнікі, што абазначаюць жывёл, утвараюць родавыя пары пры дапамозе суплетыўных асноў: ігевень — курыца, або суфіксаў: кот — кошка.

Пры вызначэнні роду нескланяльных назоўнікаў іншамоўнага паходжання бяруць пад увагу значэнне слова. Да мужчынскага роду адносяць назвы асоб мужчынскага полу і назвы жывых істот: аташэ, мікада, кулі, поні, кенгуру;

80

4 3ак. 2199

81

да жаночагароду адносяць назвы асоб жаночага полу: мадам, місіс, пані, лэдзі; да ніякага роду адносяць назвы неадушаўлёных прадметаў: паліто, метро, пано, турнэ, журы.

Род нескланяльных геаграфічных назваў вызначаецца па родавым слове: Сочы, Тбілісі, Тарту (горад), Хансю, Капры (востраў) — мужчынскага роду; Місісіпі (рака) — жаночага роду; Чад, Антарыо (возера) — ніякага роду.

Род нескланяльных складанаскарочаных назоўнікаў адпавядае роду апорнага слова: БДУ (Беларускі дзяржаўны універсітэт), ВНУ (вышэйшая навучальная ўстанова). Род абрэвіятур, якія скланяюцца, вызначаецца марфалагічна (па канчатках): ЛіМ, ЛіМа, у ЛіМе; МАЗ, МАЗа, на МАЗе.

Назоўнікам, якія ўжываюцца толькі ў форме множнага ліку, граматычны род не ўласцівы: дзверы, грудзі, абцугі, акуляры.

У беларускай і рускай мовах род большасці, цазоўнікаў супадае. Аднак некаторыя назоўнікі адрозніваюцца родам. Так, словы медаль, запіс, сабака, насып і інш. у беларускай мове мужчынскага роду, у рускай — жаночага; словы гусь, жырафа, таполя ў беларускай мове жаночага роду, у рускай — мужчынскага. Няма супадзення ў родзе і ў некаторых іншых выпадках, напрыклад: брыво — бровь, яблык — яблоко.

§ 52. Склон. Тыпы скланення назоўнікаў У сказах і словазлучэннях назоўнікі звязваюцца з іншымі словамі. Пры гэтым яны змяняюць свае канчаткі па склонах. Граматычная катэгорыя склону выражае адносіны да іншых слоў у словазлучэннях і сказах.

У сучаснай беларускай мове шэсць склонаў: назоўны (хто? што?), родны (каго? чаго?), давальны (каму? чаму?), вінавальны (каго? што?), творны (кім? чым?), месны (па кім? у чым?). Назоўны еклон называецца прамым; гэта пачатковая форма назоўніка. Усе астатнія склоны — ускосныя.

Змяненне назоўнікаў па склонах называюць скланеннем. У залежнасці ад склонавых канчаткаў і роду назоўнікі падзяляюцца натры тыпы скланення: першае, другое, трэцяе.

Да першага скланення адносяцца назоўнікі жаночага роду з канчаткамі -а, -я ў назоўным склоне адзіночнага ліку: краіна, рака, хваля, песня. Да другога скланення адносяцца назоўнікі мужчынскага роду з нулявым канчаткам у назоўным склоне адзіночнага ліку: дзень, горад, верабей і назоўнікі ніякага роду з канчаткамі -а, -ё, -о, -е: возера, жыцпё, жніво, насенне; пяць назоўнікаў на -мя: полымя, семя, цемя, вымя, бярэмя. Да трэцяга скланення адносяцца назоўнікі жаночага роду з нулявым канчаткам у назоўным склоне адзіночнага ліку: радасць, печ, любоў.

Не ўваходзяць ні ў адзін тып скланення рознаскланяльныя назоўнікі: імя, племя, ігарася, качаня, бацька, старшыня і інш.; нескланяльныя: дэпо, таксі, Сухумі, аблана, Гурло; субстантываваныя прыметнікі: хворая, насякомае, ротны, назоўнікі, што маюць форму толькі множнага ліку: нажніцы, дзверы, вароты, абцугі.

Склонавыя канчаткі назоўнікаў залежаць ад асновы слова, якая вызначаецца па апошнім зычным гуку. Аснова можа быць:

а) на цвёрды зычны: стол, краіна, парта; б) на зацвярдзелы: гора, мяжа, задача; в) на мяккі: зямля, дзень, вырай; г) на г, к, х: кніга, рука, завіруха.

Склонавыя канчаткі могуць залежаць таксама ад націску: кнігай, рукой, лексічнага значэння: бочка з дубу — верхавіна дуба.