2. Суб'ектыўнае і аб'ектыўнае ў палітычным працэсе.

Суб'ектамі працэса могуць быць: асоба, група, партыя, клас, этнічная супольнасць.

Палітычны працэс складаецца з дзеянняў. У палітыцы вельмі складана падзяліць індывідуальных і калектыўных суб'ектаў палітычных дзеянняў. Вельмі часта яны дзейнічаюць разам: лідар і масы, партыйныя правадыры і шэраговыя члены. Менавіта таму маецца некалькі класіфікацый палітычных дзеянняў. Французскі палітолаг М.Дзювяржэ падзяляе іх на класавыя, тэрытарыяльныя і карпаратыўныя групы.

Класы ў грамадстве характарызуюцца: няроўнасцю ўмоў жыцця і працы, спадчыннай перадачай прывілеяў (уласнасці, статуса, кола сувязяў). У класаў няроўныя шанцы, узроўні багацця, юрыдычныя прывілеі, культурныя перавагі.

У аснове фарміравання тэрытарыяльных груп знаходзіцца салідарнасць. Асноўная тэрытарыяльная група – нацыя, прыналежнасць да якой усведамляецца кожным чалавекам. Канфлікты паміж нацыямі вызначаюцца асаблівай жорсткасцю, нават пераўзыходзячы ў гэтых адносінах класавыя канфлікты. Да тэрытарыяльных груп адносяцца таксама камуны, раёны, правінцыі. У БССР у пасляваенны час вельмі ўплывовай уладнай групай была група, якая сфарміравалася на Віцебшчыне, так званыя "машэраўцы". У сённяшні час пануе "магілёўская" тэрытарыяльная група.

Карпаратыўныя групы ўтвараюцца асобамі, якія займаюцца аднолькавай дзейнасцю (прафесійныя, парапрафесійныя групы, арганізацыі вольнага часу і г.д.). Прафесійныя групы аб'ядноўваюць асоб адной прафесіі, працаўнікоў адной галіны. Парапрафесійныя групы ствараюць выпускнікі адной школы, аднаго універсітэта. Асабліва развіты карпаратыўны дух у выпускнікоў прывелігіяваных вучэбных устаноў, дзе вучацца тыя, хто прэтэндуе на месца ў эліце грамадства.

Палітычнае дзеянне вызначаецца як свядомае і добраахвотнае ўмяшальніцтва асобнага чалавека ці групы ў адносіны ўлады пэўнай сістэмы, каб прыстасаваць яе да сваіх інтарэсаў, ідэалаў, каштоўнасцей. Дзейнасць сацыяльных груп ці індывідаў злучана з імкненнем удасканальваць ці змяняць сацыяльна-эканамічны і палітычны ўклад.

Палітычныя дзеянні арыентуюць палітычную сістэму на дасягненне пэўных мэтаў, якія адлюстроўваюць інтарэсы розных груп. Гэтыя інтарэсы маюць тэарэтычную, ідэалагічную форму. Ад таго, якой ідэалогіі прытрымліваюцца ўдзельнікі палітычнага працэса не ў апошнюю чаргу залежыць і наступнае – накіравана іх дзейнасць на рэвалюцыйныя змены грамадства ці на яго рэфармаванне.

Віды палітычных дзеянняў залежаць ад тыпу грамадскіх пераўтварэнняў, ад адносін палітычных сіл да рэчаіснасці. У выніку палітычных дзеянняў палітычныя сістэмы мяняюцца або хутка або марудна.

Вылучаюць тры тыпы палітычных дзеянняў. Першы – рэвалюцыя, якая ўяўляе з сябе звяржэнне пануючых груп, пераўтварэнне грамадства цалкам. Сацыяльныя і палітычныя рэвалюцыі ўзнікаюць як наступствы ўзрастання супярэчнасцей у грамадстве. Іх прычыны розныя, але асноўная – пануючыя класы (групы, эліты) губляюць сваю легітымнасць. Яны пазбаўляюцца эканамічнай і палітычнай улады. З'яўляецца новая палітычная эліта, якая прапаноўвае грамадству новы праект развіцця, кіруе на аснове іншых каштоўнасцей і інстытутаў. Рэвалюцыйныя працэсы, звычайна, з'яўляюцца гвалтоўнымі, маюць на ўвазе адкрытае сутыкненне груп, якія змагаюцца за ўладарства. Рэвалюцыя суправаджаецца разбурэннямі, чалавечымі ахвярамі, унутранай барацьбой у асяродку рэвалюцыянераў – "рэвалюцыя пажырае ўласных дзяцей". У выпадку поспеху рэвалюцыя завяршаецца стварэннем новых палітычных і дзяржаўных інстытутаў, новых форм жыцця, якія абараняюцца новай элітай, у тым ліку з прымяненнем гвалту. Адной з галоўных небяспек перамогшай рэвалюцыі з'яўляецца прадастаўленне прывілеяў пэўным групам. Узнікае супярэчнасць паміж ідэаламі, якія былі ўхвалены рэвалюцыянерамі і новай палітычнай элітай, што нараджае крытыку і разачараванне шырокіх мас людзей.

Другі тып палітычных дзеянняў складаюць рэформы. Яны прыводзяць да грамадскіх перамен, пры чым не разбураючы асноў існуючага ладу і ўлады існуючага класа (групы). Рэфармісцкая стратэгія не імкнецца рэфармаваць грамадства ў цэлым на падставе агульнага плану, яна толькі прыбірае перашкоды, якія замінаюць яго нармальнаму функцыяніраванню. Рэфармізм накіраваны на вырашэнне канкрэтных праблем, ён характарызуецца прагматызмам.

Да трэцяга тыпу адносяцца палітычныя перавароты: дзяржаўны пераварот, путч, палацавы пераварот, ваенная змова. Яны вядуць да пераменаў у сферы ўлады, у першую чаргу персанальных, шляхам выкарыстоўвання фізічнага прымусу. Дзяржаўныя перавароты – гэта, звычайна, справа рук прадстаўнікоў апарата ўлады ці саміх правячых груп, тады як путч – справа палітычных аутсайдараў.

Існуюць спецыфічныя палітычныя дзеянні: мітынгі, дэманстрацыі, страйкі, сходы, пікеціраванне, шэсці і г.д. Асобныя віды палітычных дзеянняў: выбары і правядзенне выбарчых кампаній, рэферэндумы, афіцыйныя візіты дзяржаўных, партыйных дэлегацый у іншыя краіны, дыпламатычныя перамовы. Спецыфічным тыпам палітычных дзеянняў з'яўляецца папулізм – дзейнасць, якая мае мэту забяспечыць папулярнасць сярод людзей за кошт неабрунтаваных абяцанак, дэмагагічных лозунгаў, апеляцый да зразумеласці прапаноўваемых мераў. Папуліст у сучаснай палітыцы – гэта дзеяч, які падладжваецца да масаў.

У сучасных умовах альтэрнатывы рэформам няма. Неабхода ўсім палітычным сілам імкнуцца да згоды, ствараючы атмасферу даверу, фарміруючы механізм яднання людзей ад вышэйшага ўзроўню да шэраговых грамадзян. Альтэрнатыва грамадзянскай згоды – варожасць, гвалт нараджаюць толькі гвалт у адказ і варожасць. Таму з усіх відаў і тыпаў палітычных дзеянняў неабходна выкарыстоўваць толькі тыя, якія выклікаюць грамадзянскі мір і росквіт дзяржавы. У той жа час такія, якія належным чынам будуць уплываць на ўладу (ці змяненне яе), якая перашкаджае дэмакратычнаму развіццю грамадства.