V. Билгин көдлмш. Нег ил бичг (открытка) тогтаҗ бичтн (эк-эцкдән, аав-ээҗдән, үүртән, багштан ...).

февраль 2012

9 Класс

7 - вариант

I. Текстәр көдллһн.

1) Ора болх дутман теңгр улм бүтәд, цунцхад, салькн-савр уга, төгәлң нам-чим болад, асхн орҗ ирсн малын көләс өөдлсн тоосн будн болҗ аһарт унҗарад, аһарас хагсу шоран үнр һарад, кииһән авхнь күнд болад ирв. 2) Халун догшнд хурдар өңгнь цөлдҗәх өвсн шарңху цәвдрәр хатурҗ өгрәд, шүрүдәд шурдад одснь ил үзгднә.

3) Саңһҗ төгәлүләд теңгр һазр хойрин бәәдлиг шинҗлҗ хәләчкәд: «Мууха кевтә утьлдҗах һаңвч, дәрк», - гиҗ арһул бийнь бийдән келчкәд: «Минь эн центральн усадьб эргәд хәләслч», - гиҗ санад, энд-тендән эс медгдсәр хәлән, үрвәд, һарад йовв. 4) Зүн ам авад, уульнцс давад һарад ирлһнлә, поселкин захд бәәх кошар энүнә оньгиг тусхав. 5) «Минь энүг одҗ хәләслч», - гиҗ санад, һоодан йовад, кошар темцв. 6) «Кошар көндә. Үвләһә үвлзсн хөөнә өтгәс цеврлгдәд уга. 7) Ода деерән мал уга. 8) Поселкд ю хәәҗ бәрсн хөөнә хаша болҗана эн? 9) Цааранднь ууҗмд бәрх һазр эс олдҗ болнал. 10) Селән дотр хош хө бәрхәр кенә уханд орв гилчи?.. 11) Уга, иигҗ эн амршго. 12) Мал, үүнд үвлздгиг уурулх кергтә. 13) Иигҗ болшго… 14) Зуг ода эн кошариг юунд олзлҗ болҗана тегәд? 15) Хө кирһлһнә пункт кехнь яһна гилч? 16) Зуг кирһхин төлә кеерәс хөөдиг нааран көөнә гидг…» 17) Иигәд олн зүсәр тоолад, альк чигн шиидврүр ирлго, Саңһҗ нурһан үүрәд, кошар бәәсн ормас һарад йовв.

(Дорҗин Басң).

1.1. Текстиг айслулҗ умштн. Үүдсн седклиннь тускар келҗ өгтн.

1.2. Эн текстин үгмүдт синонимс олҗ бичтн: шиидврүр, өңгнь

1.3. Өггдсн зәңгст сурврмуд тәвтн:

а) Зүн ам авад, уульнцс давад һарад ирлһнлә, поселкин захд бәәх кошар энүнә оньгиг тусхав.

б) Иигәд олн зүсәр тоолад, альк чигн шиидврүр ирлго, Саңһҗ нурһан үүрәд, кошар бәәсн ормас һарад йовв.

1.4. Текстин һол учр-утхинь медүлҗәх үгмүд (ключевые слова) буулһҗ бичтн.

II. Хойр үр нертә номт, академик п.М. Эрдниевин тускар күүндҗәнә. Ямр кевәр эднә күүндвр тогтх зөвтә?

III. «Үлгүрт худл уга» гидг үлгүрлә ирлцҗәх җирһлиннь нег йовдлын тускар келҗ өгтн.

IV. Орчуллһн.

Гость.

Гость, по обычаям калмыков, должен быть напоен, накормлен и принят наилучшим

образом. Для гостя ничего не жалеют. Дают ему самое лучшее. Существует пословица: «Лучшую пищу отдай гостю, а лучшее платье носи сам». Когда кто-нибудь подъезжал к кибитке, то к нему выходили навстречу, брали у него лошадь.

Приезжий входил в кибитку. После обычных приветствий он садился в правой стороне кибитки. Чай подносил гостю самый младший в семье. Если гость оставался ночевать, то вечером ему специально резали барана. Когда гость уезжал, то приводили его лошадь, седлали ее и сажали гостя на коня.

V. Билгин көдлмш. Нег ил бичг (открытка) тогтаҗ бичтн (эк-эцкдән, аав-ээҗдән, үүртән, багштан ...).

февраль 2012

9 Класс

8 - вариант

I. Текстәр көдллһн.

1) Нарн модна толһад һарв. 2) Кесг күләһәд орксн Манҗ барун һарарн нарна көл дораһур доргшан өмәрән хәләв. 3) Дорд өмн бийдк көндлң хар сер деер һурвн мөртә күн шүрүн хатрлһарнь һарад ирв. 4) Мөрдин көләснь һарсн гиигн цаһан элсн хаалһ деер хурлзад, нисч йовад, дүсәд буув. 5) Удл уга мөртә улс кошарур орад, тедүкнд йовтлнь колхозин ахлач Эрднь, хөөнә фермин ахлач Бадм, хөөнә бригадын парторг Мергн һурвн ирҗ йовхинь Манҗ медҗ оркв. 6) Удл уга мөртә улс кошарт күрч ирцхәв. 7) Чаңһар йовад орксн мөрдәс хаврин халун нарна көлсн чив-чив гиҗ, бүдүн умштаһар дусад бәәв. 8) Олң татуринь сулдхад сәәҗ орксн мөрд чикән сертәлһәд, шулун-шулуһар әмсцхәв. 9) Амнасн цаһан көөс цахрулдад, амһаһан кемллдәд, толһаһарн наадад бәәцхәв. 10) Удл уга темәтә Борка чигн шовлзад сер деер һарад ирв. 11) Эркн сән мендин дару ирсн улст цөн үгәр эн кошар деер юн-күн болсиг Манҗ келв.

1.1. Текстиг айслулҗ умштн. Үүдсн седклиннь тускар келҗ өгтн.

1.2. Эн текстин үгмүдт синонимс олҗ бичтн: дару, шулун.

1.3. Өггдсн зәңгст сурврмуд тәвтн:

а) Удл уга мөртә улс кошарт күрч ирцхәв.

б) Эркн сән мендин дару ирсн улст цөн үгәр эн кошар деер юн-күн болсиг Манҗ келв.

1.4. Текстин һол учр-утхинь медүлҗәх үгмүд (ключевые слова) буулһҗ бичтн.