10. В чем к. Калиновский видит причины социального неравенства в современном ему обществе?

«Хлопцы!

Нет и уголка земли на свете, где бы люди все были добрыми друг к другу, не хотели бы жить за счет обиды своего ближнего. Для того, чтобы была справедливость и правда на свете, а злые люди не своевольничали и обиды другим не чинили, имеется правительство, которое собирает подати, устраивает школы, учит каждого жить по правде, устанавливает суд; а если это не помогает и делается несправедливость, то нанимает войско и таким путем оберегает каждого от беды и разорения. Вот для чего правительство нужно. И как хороший слуга смотрит за добром хозяйским и слушается своего хозяина, так и хорошее правительство должно заботиться о счастье людей и делать так, как народу лучше. И не удивительно, потому что не народ существует для правительства, а правительство для народа…

А так ли, мужики, у нас? Разве у нас есть справедливая наука в школах, которая учит жить без обиды другого? Разве есть правда и справедливость в суде? Разве может человек быть уверен, что его никто не обидит? Разве царское правительство думает о людях, чтобы они могли жить счастливо? – Сами скажите…

Вот из этого письма и видно, что притеснения, разорение и несправедливость исходят от самого царя – он из нас набирает войско, он с нас дерет деньги будто бы на нужды народа и, взявшись со всеми лиходеями за руки, только угнетает нас, держит в неволе» («Мужицкая правда», № 2 // Антология педагогической мысли Белорусской ССР. С. 195-196).

11. Какие представления я. Чачота применимы в современном обществе?

1. Шчасце – гэта найвышэйшая мэта ўсіх імкненняў чалавека; шчасце – ва ўнутранай задаволенасці ад сваёй працы, учынкаў і побыту; асаблівае шчасце – у шчасці грамадскім: дбаць пра грамадскае дабро – значыць памнажаць і дабро ўласнае.

2. Хто дбае пра грамадскае дабро, інакш кажучы пра шчасце, асвету і славу краю, хто рады прысвяціць яму самого сябе, а яму ўсё здольнасці, сілы і маёмасць – з’являецца сапраўдным грамадзянінам.

3. Сапраўдны грамадзянін паводзіць сябе не толькі згодна ўстаноўленым грамадскім законам, але і згодна сумлення маралі і рэлігіі; улада законам знаходзіць чалавека дома і па-за домам, але ўнутры чалавека няма моцнай спружыны для кіравання яго ўчынкамі; дык вось – там, дзе ўлада законаў і сораму слабыя, там пычынаееца ўлада сумлення і рэлігіі.

4. Рэлігія не толька аб’ядноўвае людзей з творцам, яна не толькі ўцеха і вышэйшая асалода для сэрца знясіленых пад цяжарам няшчасця і чалавечых заган, але і шчыт супраць варожых грамадству яго членаў, яна краевугольны камень, на якім абапіраюцца мараль і тленнае шчасце.

5. Рэлігіі і маралі варожыя: абыякавасць да ўшанавання Бога, непавага да месцаў яго ўшанавання, распаўсюджванне поглядаў, якія падрываюсь асновы рэлігіі, распуста і адступленне ад звычаяў, усялякага роду празмернасці.

6. Маральная распушчанасць, празмернасці і раскоша ў задавальненні жыццёвых патрэб, што прыводзяць да жудасных вынікаў, нараджаюць агіду да шлюбу, якая вельмі часта назіраецца сёння. Праз гэта псуюцца дарэшты не толькі пачцівасць, мараль, не толькі церпіць ад гэтага рэлігія, але, что вынікае адсюль, церпіць увесі люд, які ўсё больш прыкметна робіцца слабейшым, бяднейшым, становіцца няздатным як трэба працаваць для дабра краю, а значыць, і для дабра кожнага паасобку.

7. Ашчаднасць з’яўляецца маткай выгоды, парадку і багацця, словам, дамашняга і грамадскага шчасця, з’яўляецца рысай сапраўднага грамадзяніна, бо яна вядзе да прыстойнага карыстання дастаткамі, якімі трэба дзяліцца і з іншымі, яна працівіцца ўсякім празмернасцям і раскошы – самай галоўнай прычыне дэмаралізацыі. /.../

8. Той, хто прысвячае сваю працу – фізічную ці разумовую – свайму краю, усё робіць для яго дабра, з’яўляецца адначасова карысным грамадству чалавекам і паважаным грамадзянінам. Адсюль вынікае, что гэтак жа, як да выревызнання заўсёды павінна быць цярпімасць да працоўнага класа – рамеснікаў ці прадстаўнікоў любой іншай працы: трэба быць нецярпімымі толькі да гультаёў, якіх мы павінны схіляць да працы.

9. Асвета краю – найважнейшая спружына яго шчасця. /.../

12. Мала гаварцыь пра станоўчыя якасці чалавека і вучыць ім; трэба самому даваць ва ўсім прыклад у паводзінах. Бо ніхто так не схіляе да ліхога людскія сэрцы і розум, як ліхія ўчынкі тых, хто воляй лёсу закліканы вучыць просты люд і паляпшаць разбэшчаны свет, хто на словах прапаведуе дабрачыннасць, а ў жыцці заграз у распусце” (Чачот Я. Пра будучае прызначенне таварыства... // Философская мысль Беларуси. Минск, 2004. С. 267-268).