Кірункам на свой шлях

Паколькі Тураўская зямля палітычна была моцна звязана з Кісвам, то і ііадзеі яе гісторыі ў многім залежалі ад тых змен, што адбываліся на велікакняскім пасадзе. Сапраўды, мы ведаем ужо, што Тураў яшчэ пры жыіцц Яраслава быў аддадзены яго сыну Ізяславу, які валодаў ім і тады, калі быў князем наўгародскім, і тады, калі стаў вялікім князем. Усё гэта, як мы адзначалі вышэй, было паказчыкам эканамічнай і палітычнай важнасці Турава для Кіева. Немагчыма што-небудзь пэўнае сказаць пра становішча Турава ў час сямі-месячнага знаходжання Усяслава на кіеўскім пасадзе. Не выключана, што, карыстаючыся сваім становішчам, Усяслаў па традыцыі падначаліў Тураў непасрэдна сабе. Магчыма і тое, што ён, як адзначалася, знаходзячыся на велікакняскім пасадзс і больш адчуваючы сябе полацкім, чым кіеўскім,

кня?ем, далучыў Тураў да полацкіх уладанняў. Адііак Ізя-слаў скора аднавіў сваю ўладу над Кісвам, жорстка расііра-віўшыся з прыхільнікамі Усяслава, што аўтаматычііа вярну-ла яму і Тураў. Аднак у 1073 г. Ізяслаў быў выгнаиы з Кісва сваім братам Святаславам у саюзе з другім яго братам Усе-валадам, за што апошні ў падзяку за дапамогу і атрымаў Тураў. Праўда, на гэта ўказваюць толькі вельмі цьмяныя словы «Павучання» Уладзіміра Манамаха — сына Усевала-да: «Та оттуда (адкуль, цяжка зразумець, ці з Чэшскага лесу, ці з Ноўтарада) Турову, а на весну та Переяславлю, тажс Турову»³⁷⁴. Усё гэта робіць магчымым, што нейкі час тураў-скім князем быў і Маизмах. М. Доўнар-Запольскі расшыфра-ьаў прыведзеныя слозы Манамаха так: гэты князь хадзіў за Тураўскую воласць з ляхамі і, перазімаваўшы ў Тураве, на вясну хадзіў да бацькі ў Пераяслаўль, а адтуль зіюў у Тураў³⁷" Але са смерцю Святаслава ў 1077 г. і вяртанпем у Кіеў Ізяслава гэтае становішча, відаць, перамянілася. Аднак праз год памёр 1 Ізяслаў, 1 ў Кіеве на доўгі час (да 1093 г.) умацаваўся Усевалад. Каб забяспечыць большую трываласць свайго становішча, ён аддае сыну Ізяслава — Яраполку — у прыдачу да Валыні і Тураў. (Мы ўжо раней адзначылі, што гэта акалічнасць дае магчымасць меркаваць, што пры жыцці Ізяслава Яраполк быў яго намеснікам у Ту-раве.) Праўда, у гэтых адносінах свсдчанні супярэчлівыя. Густынскі летапіс паказвае, што Яраполк кыяжыў толькі ў Ноўгарадзе Валынскім, а ў Тураве бьіў пасаджаны яго брат Святаполк. Відаць, гэта і дало падставу I. Івакіну сцвяр-джаць, што Святаполк хадзіў на Полацк у 1078 г. разам з Маііамахам і полаўцамі як тураўскі князь, асабліва варожы суседняму Полацку³⁷⁶. Паводле В. Тацішчава, Тураў дастаў-ся Давыду Ігаравічу, у М. Стрыйкоўскага мы чытаем, што тут быў пасаджаны сын Усевалада, брат Манамаха. Пагодзін лі-чыў, што Тураў — вотчьша Яраполка, якому Усевалад пры-даў Валынь. Аднак далейшыя падзеі паказалі большую вера-годнасць першага сведчання. Выказвалася думка, што факт прыдачы Турава да Валыні быў сімптомам упадку зпачэшія Тураўскай зямлі³⁷⁷, паколькі Усевалад не меў сувязяў з За-хадам, падобна Ізяславу. 1 таму Тураў не быў важным для яго ³'⁸. Аднак Яраполку, найперш як валынскаму князю, прыйшлося весці барацьбу з Давыдам Ігаравічам і Расцісла-вічамі, што раней страцілі валынскія ўладанні і зараз рашылі іх вярнуць сабе. Ім нават удалося выгнаць Яраполка ў 1084 г., але з дапамогай Манамаха ён вяртаецца ва Уладзі-мір Валынскі. Аднак, незадаволены тым, што Уссвалад за кошт яго валынскага ўладання надзяліў Давыда Ігаравіча, ён, у дадатак да гэтага, будучы падбухтораны «злымі» дарад-

чыкамі, выступае супроць Усевалада, але церпіць паражэнне ад Уладзіміра Манамаха і бяжьіць, як і яго бацька раней, «у ляхі». Валынь і, пэўна ж, Тураў аддаюцца Ді выду Ігара-вічу. У 1087 г., страціўшы надзею атрымаць дапамогу ад па-лякаў, Яраполк вяртаецца назад, мірыцца з Усеваладам і атрымлівае назад свае ўладанні, але ў скорым часе ён быў забіты падасланым, відаць, Расціславічамі (яны прэтэндава-лі на Валынь) забойцам Нярадцам. Летапісец у цёплых сло-вах напісаў яго некралог, адзначыўшы станоўчыя якасці Яраподка 1 як князя, што цярпеў несправядлівыя ганснні ад іншых князёў, і як хрысціяніна, што вьізначаўся лагоднасцю, пакорлівасцю, любоўю да бедных і г. д. Наўрад ці гэта ха-рактарыстыка адпавядала сапраўднасці, бо з іншых летапіс-ных паведамленняў ён выступае як чалавек нерашучы, які, ііачаўшы тую ці іншую справу, упадаў у роспач, не верачы ў шчаслівы зыход, адмаўляючыся ад барацьбы. Гэта ў пэўнай ступені абумовіла тое, што яму не ўдалося ўмацаваць за са-бой, а тьім самым і за сваімі нашчадкамі Валыні і Турава. Напомнім, што гэта ён у 1069 г. разбіў Усяслава Полацкага ля Галацічаска, што можа нейкім чынам сведчыць пра яго вайсковае майстэрства. Як мы ведаем, будучы адначасова валынскім і тураўскім князем, Яраполк не сядзеў ў Тураве і, магчыма, кіраваў ім праз свайго намесніка. 1 хоць Тураў быў дадзецы Яраполку ў прыдачу, усё ж у вачах тагачасцых кііязёў ён уяўляў паасобную адзінку, тым самым яшчэ раз сведчачы, што ён пры вялікай залежнасці ад Кіева не траціў свой палітычны і этнаграфічны твар.

Палітычнае значэнне Турава яшчэ больш узрасло пры Святаполку, які замяніў свайго брата Яраполка ў якасці тураўскага князя (менавіта тураўскага, бо Валынь была аддадзена Давыду Ігаравічу). Да гэтага, як мы ўжо ведаем, Святаполк княжыў у Ноўгарадзе. Зразумела, што такі добра-ахвотны яго пераход бьіў абумоўлены палітычным разлікам:

Тураў знаходзіўся ў непасрэднай блізкасці да Кіева і таму адсюль лягчэй было завалодаць велікакняскім пасадам пасля смерці Усевалада. Апроч таго, у выпадку з'яўлення суперні-каў адсюль лягчэй было заручыцца дапамогай палякаў і венг-раў. Святаполк хацеў з Турава кіраваць Ноўгарадам, але апошні, відаць, убачыў у гэтым прьшіжэнне свайго станові-шча. Апроч таго, наўгародцы ўзненавідзелі яго як прагавіта-га князя. Усё гэта і прывяло да таго, што Ноўгарад адмо віўся і ад яго, і ад яго сына і дамогся іншага князя, якім стаў сын Уладзіміра Манамаха — Мсціслаў. У выніку гэтага кола іптарэсаў Святаполка, як і ўсіх Ізяславічаў, звузілася і абмежавалася толькі Туравам. Гэта акалічнасць, бясспрэчна, змушала Святаполка, маючы апору толькі ў Тураве, прані-

кацца яго інтарэсамі, зжывацца з ім, што за пяць гадоў (1088—1093) яго непасрэднага прабывання ў Тураве яму у значнай ступені і ўдалося. Гэта праяўлялася і ў час знахо-джаішя яго ў Кіеве, куды пасля смерці Усевалада ён без ніякіх псрашкод з боку Уладзіміра Манамаха перайшоў у 1093 г., застаўшыся па традьіцыі і князем тураўскім. Не карыстаючыся сімпатыяй і папулярнасцю ў кіяўлянаў, як ра-ней і ў наўгародцаў, ёк у значнай ступені павінен быў арыен-тавацца на Тураў, і таму велікакняскі пасад ію засланяў ад яго пасада тураўскага князя. Тураўскія баяры не бьілі бескарыслівыя. Нездарма ж яны разам з Святаполкам у Кісў паслалі сваю дружыну, якую кіеўскі летапіссц абразліва называе «несмышлёной» і якая напамінала Святаполку пра тураўскія інтарэсы. Мала таго, ён неаднаразова выязджаў у Тураў і Пінск, гэтьім самым нагадваючы тураўскаму зем-ству, што ён па-ранейшаму не забывае пра яго. Калі ў лета-пісе гаворыцца пра «пінянаў» у войску сьша Святаполка Мсціслава, то гэта таксама яўнае ўказанне на адну з важ-нейшых крыніц вайсковай магутнасці Святаполка. Сказаііас сведчыць, што Тураў змог, будучы ў падначаленым станові-шчы, знаходзіць спосабы і магчымасці дбацд пра свас іііта-рэсы, высоўваць іх на першы план перад кіеўскімі. А гэта значыць, што Тураўшчьша, як і ўсе ўсходнсславянскія землі, толькі сваім шляхам ішла да палітычнага адасаблсння. Зось чаму яе мае пад сабой грунту сцверджаннс, што для феадалаў Тураўскай зямлі нехарактэрнымі былі яшчэ сспа-ратысцкія тэндэнцыі, характэрныя для ішііых зсмляў Ру-сі³'⁹. Паколькі большая частка князявання Святаполка ў Кіеве прыпадае на пачатак XII ст. (да 1113 г.), то мы пра-доўжым яго разгляд у наступным раздзеле.

Зараз жа ўкажам на бясспрэчны рост гарадскіх цэнтраў у Тураўскай зямлі. Так, пад 1097 г. у летапісе ўпершыню ўпамінаецца Пінск³⁸⁰. Тое, што ён названы гюбач з Туравам, гаворыць пра яго значнасць ужо ў гэты час, што і пацвердзі-лася ў будучым, калі Пінск па сваім развіцці абагнаў Ту-раў. Як было адзначана вышэй, Берасце ўжо намнога раией трапіла на старонкі летапісу. У 1099 г. яно зноў з'явілася там як месца, дзе Святаполк вёў перагаворы з палякамі. Гэтьі^зашс ясна сведчыць, што Берасце ўваходзіла ў склад Тураўскай зямлі. Тое ж пацвердзіла і паведамленпе пад 1101 г., дзе гаворыцца, што князь Яраслаў Яраполкавіч ха-цеў захапіць Берасце як частку Тураўскага княства, якім у свой час вылодаў яго бацька Яраполк Ізяслававіч. Адсюль добра відаць і ўдзельнае становішча Берасця. Узвышэннс Пінска^і Берасця пацвярджае, што і Тураўскую зямлю не абміпуў працэс далейшага эканамічнага развіцця, што і

прыводзіла да паступовага яе драблення. А гэта значыць, што яна, няглсдзячы на сваю закінутасць сярод балот і пу-шчаў, знаходзілася ў рэчышчы прагрэсіўнага грамадскага развіцця.

Смалсііскую гісторыю 60—70-х гг. мы ўжо закраналі, разглядаючы полацкія падзеі, з якімі яна шчыльна звязана. Як бачна, Смаленск побач з Туравам па-ранейшаму быў моцііа прывязаны да Паўднёвай Русі, што, як мы ведаем, тлумачыцца яго ключавым становішчам на вялікім гандлё-вым иіляху і яго стратэгічным значэннем, адкуль для Кіева ляжалі дарогі на Ноўгарад, Растоў і Суздаль і асабліва на Полацк. Нсздарма ж Манамах, стаўшы кпязем чарнігаўскім і смалснскім, адразу ж аднавіў вайну з Полацкам. Але такое залсжнас становішча ніколькі не азначала палітычнага амярцвення Смаленска. Немалое значэнне мела разуменне Смалснскам свайго эканамічнага патэнцыялу, які з цягам ча-су ўсё рос і гэтым самым рыхтаваў грунт для палітычнага адасаблеиня. Пра багацце Смаленска можа даць яскравае ўяўлсішс тос, што Манамах у красавіку 1078 г., прабыўшы тут толькі дзевяць месяцаў, дае свайму бацьку Усеваладу, відаць, як вьікуп і даніну, трыста грыўііяў золата, што 3'яўля-лася выключна вялікай сумай. Зразумела, смаленскія феа-далы, купцы і іншы люд не маглі не адчуваць усяго цяжару залсжпасці, які навочна выяўляўся ў тым багацці, што плы-ло з іх рук. 1 гэта выявілася, як толькі натрапіўся зручны выпадак. У 1095 г. Смаленск сваёй воляй узяў сабе ў князі выпіанага з Ноўгарада Давьіда Святаславіча, і апошні, відавочна, выконваючы волю смаленцаў (іііакш навошта бы-ло яго браць да сябе), становіцца ў варожыя адносіны і да вялікага князя Святаполка, і да Манамаха. Апроч таго, яны далі брату Давыда Алегу, праўда не пусціўшы яго у Сма-ленск, апалчэнне, з якім ён напосіць у Мурамскай зямлІ паражэннс сыну Манамаха — Ізяславу. Таму натуральна, што ў 1096 г. злучаныя сілы Святаполка і Манамаха рушылі супроць Давыда і змусілі яго адмовіцца ад дапамогі брату Алегу. Праўда, Давыд захаваў за сабою смаленскі пасад, дзе і быў да 1097 г., калі на яго месца, паводле рашэння Любсцкага з'езда, зноў сеў Манамах. Такім чынам, прыняц-цем да сябе Давыда і сваімі дзсяннямі ў палітычных па-дзсях 1095—1096 гг. Смаленск яскрава заявіў пра імкненне да палітычнага выдзялення³⁸¹. Усё гэта і было ўлічана Ма-намахам. Атрымаўшы зноў ва ўладанне Смаленск, ён рэзка мяняе адносіны да яго. Калі раней Манамах імкнуўся пры-вязаць Смаленск да сваёй паўднёвай мстраполіі — Пера-яслаўля — і дабіўся падначалення смаленскай царквьі Пе-раяслаўскаму епіскапству, што разам з сістэмай пасадніцтва

непасрэдна кіравацца з Кіева. Такое становііича прадаўжа-лася амаль да смерці Яраслава (1054). Але ці азначала гэта, як лічаць некаторыя даследчыкі, страту Тураўскай зямлёй усіх прызнакаў палітычнай адасобленасці і сама-тойнасці?²⁹⁶ Нам здаецца, што нельга ў залсжиасці ад таго, хто ііравіў Туравам — сам вялікі князь з Кіева ці яго які-пс-будзь нашчадак у Тураве,— лічыць гэта княства песама-стойнай ці самастойнай палітычнай адзінкай. Незалсжным иалітычна яно не было як у першьім, так і ў другім выпадках. Кіеў моцна трымаў Тураўскую зямлю і як тэрыторыю, па якой ішла важная прыпяцкая водная магістраль, іііто звязвала Кіеў з Захадам, і як плацдарм барацьбы з Поль-шчай, Яцвяззю, Літвой і Полацкам. Каб у гэтым упэўиіцца, варта толькі прыгадаць паходы Яраслава ііа Мазовію, яцвягаў, у Літву, якія маглі ажыццяўляцца толькі праз Тураўскую зямлю. Аднак сказанае яшчэ не азііачае, што Тураўшчына побач з сваёй палітычнай самастойпасцю траціла і сваю адасобленасць і самабытнасць. Ніколькі. Не гаворачы ўжо аб яе тэрытарыяльнай адмстнасці як краю балот і лясоў, Тураўшчына ўсё болей набьшала і свой этнаграфічны твар, што было звязана з заканчэннем пра-цэсу зрашчэккя славянскага і балцкага нассльніцтва. Як пакажуць пазнейшыя падзеі ў Тураўшчьше, яііа піколькі ые мірылася са сваім паднявольным становішчам 1 адчу-вала ўвесь цяжар кіеўскага ўладання.

Крыніцы не даюць дакладнай даты раздзелу Яраславам валасцей паміж сваімі сынамі. Але наўрад, што такое адбы-лося перад самай смерцю. Гэта можна вывесці з таго, што другі сын Яраслава Уладзімір ужо ў 1036 г., г. зн. у 16-га-довым узросце, быў пасаджаны бацькам на князяванне ў Ноўгарадзе. Трэба думаць, што і іншыя сыны Яраслава, па меры таго як станавіліся паўналетнімі, атрымлівалі таксама княскія пасады. Вось чаму цалкам дапушчальна, што трэці сын Яраслава — Ізяслаў, які нарадзіўся ў 1024 г., яшчэ да 1052 г. (з 1042 г.) мог княжыць у Тураве, бо ў гэты год, атрымаўшы пасад Уладзіміра ў Ноўгарадзе, ён, як сведчаць Васкрасенскі, Сафійскі і Густынскі летапісы, застаедца і князем тураўскім. Быў ім Ізяслаў і тады, калі ііасля смсрці бацькі (1054 г.) становіцца кіеўскім князем. Гэтым фактам яшчэ раз ііацвярджасцца, наколькі важным было для кіеўскай улады трымаць у сваіх руках непасрэд-на Тураў, асабліва ўлічваючы ўзмацненне ў гэты час кіеўска-польскіх узаемаадносін. Пра гэта гавораць такія факты, як паходы Яраслава ў Польшчу, шлюб Казіміра з сястрой Яраслава Марыяй-Дабранегай, шлюб Ізяслава з сястрой Казіміра і асабліва тая падтрымка, якую аказаў Ізяславу Баляслаў у падзеях 1068 г. і інш., што мела непасрэднае дачыненне да Тураўскай зямлі. Усё гэта пасля падзей, звязаных са Святаполкам, ясна паказвае, што мена-віта Тураўшчына была першай з беларускіх земляў, 'дзе завязаўся вузсл руска-польскіх адносін і супярэчнасцяў. Есць мсркавашю, ііаводле якога Ізяслаў, будучы кіеўскім князем, паслаў у Тураў свайго сына Яраполка, іііто зна-ходзіць пацверджанпе ў пазнейшых падзеях: брат Ізяслава Усевалад, стаўшы кіеўскім князем, даў Яраполку ў пры-дачу да Уладзіміра Валынскага і Тураў.

Прыблізна ў тым жа становішчы, што і Тураўская, зна-ходзілася і Смаленская зямля. Ў ёй таксама, трэба думаць, псзадоўга да смерці Яраслава быў пасаджаны чацвёрты сыіі агюшняга — Вячаслаў (нар. у 1034 г.). Гэта падзея і лічыцца некаторымі даследчыкамі як указанне на першае адасабленне Смаленскай зямлі і як з'яўленне ў асобе яе

" • • ^ -і,- "2Ч7

палітычнаи адзінкі, бо этнаграфічна яна склалася ранеи . 1 з гэтым у цэлым можна пагадзіцца, паколькі звесткі пра Стаиіслава Уладзіміравіча як першага смалснскага князя всльмі цьмяныя. Аднак Вячаслаў княжыў нядоўга, памёршы ў 1057 г. (Яго жонка Ода з сваім малалетнім сынам Бары-сам выехала ііа радзіму, у Саксонію. Пазней, каля 1077 г., Барыс вярнуўся на радзіму і прыняў удзел у міжкняскіх спрэчках.) Князем у Смаленску быў пастаўлены малодшы сыіі Яраслава — Ігар, пераведзены сюды з Уладзіміра Ва-