Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 48

48. Палітычнае i сацыяльна-эканамічнае становішчы Заходняй Беларусі.

Паводле Рыжскага мірнага дагавора, з 18 сакавіка 1921 г. да Польшчы была далучана заходняя частка Беларусі: Гродзенская губерня, Навагрудскі, Пінскі, частка Слуцкага, Мазырскага і Мінскага ўездаў Мінскай губерні, Лідскі, Ашмянскі, Дзісненскі ўезды Віленнскай губерні. Тэрыторыя Заходняй Беларусі складала 112 955 км.кв., а насельніцтва ў 1931 г. – 4,6 млн. чалавек. Пры гэтым 85% насельніцтва краю жыло ў вёсцы і толькі 15% - у горадзе. Беларусы складалі 74% насельніцтва краю.

Эканамічная палітыка правячых колаў была скіравана на тое, каб пакінуць “усходнія крэсы” (ускраіны) у становішчы аграрна – сыравіннага прыдатку больш развітых прамысловых раёнаў карэннай Польшчы. Разбураная першай імперыялістычнай і затым грамадзянскай вайной гаспадарка тут амаль не адбудоўвалася, і беларускія землі ператварыліся ў сыравінны прыдатак Польшчы. Да 1935 г. колькасць прамысловых рабочых скарацілася на 40% у параўнанні з 1913 г. Прамысловасць Заходняй Беларусі ў 1938 г. давала ў 9 разоў меньш прадукцыі чым БССР, хоць да падзелу абедзве часткі мелі аднолькавы ўзровень развіцця і былі амаль роўнымі па тэрыторыі і колькасці насельніцтва. Толькі за 1929-1939 гг. у трох ваяводствах – Палескім, Навагрудскім і Віленскім – было закрыта больш за 200 фабрык і заводаў.

На прамысловых прадпрыемствах працоўны дзень працягваўся 10-11 гадзін, а на саматужных прадпрыемствах – да 11-14 гадзін. За тую ж самую працу ў прамысловасці польскаму рабочаму плацілі больш, чым беларусу. Шырока распаўсюджаная сістэма штрафаў яшчэ больш змяншала заробкі рабочых. Пастаянным спадарожнікам было хранічнае беспрацоўе.

Па-драпежніцку знішчаліся прыродныя багацці Заходняй Беларусі. Так, за 1921-1936 гг. плошча лясоў тут зменшылася больш як на 400 тыс.га. Асабліва моцна знішчалася Белавежская пушча.

Аграрныя адносіны ў Заходняй Беларусі характарызаваліся панаваннем буйнога памешчыцкага землеўладання, малазямеллем большай часткі сялян. Улады правялі т.зв. парцэляцыю, або продаж дробнымі ўчасткамі (парцэлямі)  абшарніцкай і дзяржаўнай зямлі з мэтай насаджэння на “крэсах” польскіх вайсковых каланістаў – асаднікаў з ліку былых удзельнікаў польска – савецкай вайны 1919-1920 гг. Яны павінны былі служыць апорай панскай улады і нярэдка выкарыстоўваліся для падаўлення вызваленчага руху.

З мэтай ліквідацыі церазпалосіцы праводзілася т.зв. камасацыя (аб’яднанне некалькіх дробных зямельных надзелаў сялян да аднаго цэлага), або хутарызацыя сялянскіх гаспадарак. Цяжкі вынік для сялян мела скасаванне сервітутаў.

Ва ўмовах буйнага землеўладання і малазямелля сялян сельская гаспадарка не магла нармальна развівацца. Сяляне – беднякі ў пачатку 1930-х гадоў складалі каля 7-%, сераднякі – 23%, заможныя сяляне з асаднікамі і шляхтай – больш 6%. У пошуках лепшай долі збяднелыя сяляне ехалі ў іншыя краіны – асабліва ў Францыю, дзяржавы Паўночнай і Паўднёвай Амерыкі. З 1925 па 1938г. толькі з трох ваяводстваў Заходняй Беларусі выехалі на пастаяннае жыхарства ў іншыя краіны 78,1 тыс. чалавек.

Цяжкае эканамічнае і сацыяльнае становішча спалучалася з не меньш цяжкім нацыянальным прыгнётам беларускага народа. Польскія ўлады і пануючыя класы ставілі сваёй мэтай выкараніць нацыянальную свядомасць беларусаў, апалячыць іх і гэтым зліквідаваць глебу для барацьбы за нацыянальнае вызваленне. З першых дзён захопу краю польскія ўлады пачалі закрываць беларускія школы, якіх у 1918-1919 гг. сіламі грамадскасці было адкрыта каля 350. У1925 г. засталося ўсяго 4 беларускія школы. Беларускія і рускія школы былі ператвораны ў польскія. У 1938/39 навучальным годзе ў Заходняй Беларусі не засталося ні адной беларускай школы.

Адным з вынікаў нацыянальнага прыгнёту была крайне нязначная колькасць беларускай інтэлігенцыі. У дзяржаўных установах не дазвалялася карыстацца беларускай мовай. Беларусаў на дзяржаўную службу не бралі.

Культурнае жыццё беларускага народа таксама абмяжоўвалася і падаўлялася. Не было беларускіх тэатраў. Прагрэсіўныя газеты канфіскоўваліся і закрываліся, іх рэдактараў садзілі у турму. У пачатку 1930-х гг. у турмах Польшчы знаходзілася больш 10 тыс. палітзняволенных.

Социально-экономическое положение Западной Беларуси.

В соответствии с Рижским мирным договором от 18 марта 1921 г. к Польше отошли Гродненская губерния, Новогрудский, Пинский, часть Слуцкого, Мозырского и Минского уездов Минской губернии, а также Ошмянский, Лидский, Виленский и Дисненский уезды Виленской губернии. Еще в октябре 1920 г. захваченные территории Виленского, Свентянского и Трокского уездов Виленской губернии также были присоединены к Польше. Эти территории в исторической литературе получили название Западная Беларусь. В официальных польских документах употребляется название “кресы восточные” или “восточные окраины”. Площадь их составляла 112,9 тыс. кв. км, а население в 1931 г. – 4,6 млн. человек. Около 70% населения составляли белорусы. Польскими властями эта территория была разделена на четыре воеводства: Полесское, Новогрудское, Виленское и Белостокское.

Западная Беларусь являлась отсталой окраиной Польши, составляя 24% территории и 13% населения, удельный вес промышленности Западной Беларуси едва превышал 3%. Большинство действующих предприятий были мелкими (до 20 рабочих) и занимались переработкой продукции сельского хозяйства и некоторых видов местного сырья. В 1926 г. в Виленском, Новогрудском и Полесском воеводствах насчитывалось 127 предприятий с количеством рабочих более 20 человек, и только 19 из них имели более 100 рабочих. Это стеклозавод “Неман” в Новогрудском повете, спичечная фабрика в Пинске, табачная фабрика в Гродно, фабрика резиновых изделий в Лиде и др. Некоторое развитие получила деревообрабатывающая промышленность, что объяснялось хищнической эксплуатацией лесных богатств. С 1921 по 1936 гг. было высечено 400 тыс. га лесов. Более 70 % деловой древесины в необработанном виде вывозилось за границу.

В промышленности, на транспорте было занято около 128 тыс. человек. Рабочий день продолжался 10-12 часов. Заработная плата рабочих была в 2 раза ниже, чем в коренной Польше. Постоянным спутником рабочих была безработица. В результате кризиса 1929-1933 гг. прекратили работу 230 предприятий. Пособие по безработице выдавалось не всем безработным. В 1930 г. из 1000 зарегистрированных безработных в Пинске пособие получали только 70 человек, из 3000 в Гродно – 342 человека.

Земельные отношения в Западной Беларуси характеризовались господством крупного помещичьего землевладения. Помещичьи и магнатские имения, которые в начале 20-х гг. не насчитывали и 1% от всех хозяйств, имели 40,5 % всех земельных угодий. В среднем на помещичье хозяйство приходилось 500 га, а на крестьянское хозяйство 7 га земли. От 2 до 5 га земли владели 34,2 % крестьянских хозяйств. Лишние свободные руки в крестьянских хозяйствах были источником пополнения дешевой “армии” сельскохозяйственных рабочих, которых насчитывалось в разные годы от 80 до 100 тыс. человек. Часть беднейших крестьян в поисках лучшей доли выехали в Западную Европу, США, Канаду, страны Латинской Америки. С 1921 г. по 1939 г. были вынуждены оставить Западную Беларусь 130 тыс. человек.

В целях снижения социальной напряженности власть пошла на аграрные реформы. В июле 1925г. сейм Польши принял “Закон об осуществлении земельной реформы”, который вошел в историю под названием “Закона о парцелляции и комасации”. Составной частью реформы являлось проведение так называемой парцелляции, т.е. продажа мелкими участками (парцеллами) части помещичьей и государственной земли, а также комасации (хуторизация) и ликвидации сервитутов.

Власти использовали парцелляцию для насаждения на “восточных кресах” польских военных колонистов – осадников, которые стали его военно-политической опорой. С 1921 г. по 1930 г. в трех западно-белорусских воеводствах поселилось 4 436 военных осадников. Большинство из них составляли бывшие офицеры и унтер-офицеры легионов Пилсудского – участников польско-советской войны 1919-1920 гг. Осадники получили бесплатно или по низкой цене земельные наделы до 45 га.

С 1921 по 1925 гг. в трех западно-белорусских воеводствах под видом парцелляции помещики продали около 450 тыс. га земли. Средняя цена 1 га земли по частной парцелляции была 610-830 злотых. Основными покупателями земли были торговцы, предприниматели, чиновники, осадники. С 1923 г. по 1938 г. в Виленском, Новогрудском и Полесском воеводствах было переселено на хутора 259,3 тыс. крестьянских хозяйств, что составляло 43% хозяйств и 50% крестьянской земли. Объективно комасация была прогрессивным мероприятием и являлась продолжением известной столыпинской аграрной реформы.

Почти 14% урожая крестьянин вынужден был продавать, чтобы рассчитаться с налогами. Недоимки по налогам в 1934 г. составили 80 млн. злотых. Судебные исполнители (коморники), финансовые инспекторы (секвестраторы) и другие чиновники при взимании недоимок использовали средства принуждения. Только в 1929 г. в Новогрудском и Полесском воеводствах отмечено 11 948 случаев конфискации имущества. Широко практиковались так называемые лицитации – распродажа имущества должников на публичных торгах. В 1931г. только в Новогрудском воеводстве было 12 053 лицитаций.

Тяжелое социальное положение переплеталось с политическим бесправием и национальным угнетением. Правящие круги Польши нарушали положения Версальского договора, Рижского мирного договора и польской конституции 1921 г., которые декларировали “свободное развитие национальных меньшинств”. За белорусской нацией не признавалось право на существование. Ее приравнивали к территориально-диалектной группе, называя белорусов “тутэйшыми”. Закрывались белорусские школы. В 1918-1919 гг. было около 400 белорусских школ, 2 учительские семинарии и 5 гимназий. В 1938-1939 учебном году в Западной Беларуси осталось только 5 белорусских школ. Польских школ также было недостаточно, 2/3 населения было неграмотным. Высшее и среднее образование из-за высокой платы за обучение для крестьян было недоступным.

В целях полонизации белорусов власти использовали католических священников, которые доказывали, что католик – значит поляк. Власти надеялись, что путем распространения католицизма Западная Беларусь через 10-12 лет станет этнографически польской. Имела место нетерпимость властей по отношению к православным. В 1924 г. власти объявили о независимости православной церкви и выведении ее из-под юрисдикции Московского патриархата. Из 500 существовавших в Западной Беларуси церквей 300 были закрытыми или переданы католическому духовенству.

На страже политики правящих кругов стояла государственная машина с ее явной и тайной полицией (дефензивой), судами, армией и тюрьмами. Сопротивление крестьян самоуправству помещиков и осадников контролировалось полицией. Особенно усилились репрессии в 1934г., когда был создан концентрационный лагерь в Березе-Картузской. В 30-е гг. в Польше насчитывалось более 10 тыс. политзаключенных.

Западная Б в составе Польши.Воссоединение Зап Б и БССР.

У выніку савецка-польскай вайны 1919–1920 гг., паводле Рыжскага мірнага дагавора ад 18 сакавіка 1921 г., вялікая частка тэрыторыі Беларусі з насельніцтвам перайшло ва ўладанне польскай дзяржавы.Заходняя Беларусь і яе насельніцтва апынуліся ў вельмі цяжкім становішчы.На заводах і фабрыках працоўны дзень працягваўся 10–11 гадзін. У сярэднім на аднаго працуючага прыходзілася два беспрацоўныя. Людзі згаджаліся на любую работу і любую аплату.Вельмі цяжка жылося ў вёсцы.Аграрныя пераўтварэнні вялі да ўзрастання дыферэнцыяцыі сялян, колькасць бедных жыхароў вёскі пачала няўхільна павялічвацца.Сяляне павінны былі пастаянна выконваць павіннасці.У пошуках заробкаў, даведзеныя голадам і ўціскам да адчаю, сяляне шукалі выйсця ў эміграцыі.Вядучую ролю ў паланізацыі беларускага насельніцтва адыгрывала каталіцкая царква.У Заходняй Беларусі панаваў жорсткі палітычны рэжым і паліцэйскі тэрор.Такім чынам, сацыяльнае, нацыянальнае і палітычнае становішча працоўных мас на тэрыторыі Заходняй Беларусі штурхала іх на актыўныя антыўрадавыя дзеянні.У пачатку і сярэдзіне 20-х гадоў сацыяльная і нацыянальная барацьба характарызавалася не толькі эканамічнымі забастоўкамі і антыўрадавымі дэманстрацыямі, але і праявамі ўзброеных выступленняў у форме партызанскага руху.Ва ўзмацненні сацыяльнага і нацыянальна-вызваленчага руху значную ролю адыгралі партыі і арганізацыі камуністычнага і нацыянальна-дэмакратычнага напрамку.Выдаваліся газеты, якія па прычыне праследавання ўладамі часта закрываліся.У студзені 1927 г. улады пачалі ліквідацыю гурткоў і камітэтаў БСРГ. Па ўсім краі прайшлі масавыя арышты яе актывістаў.Польскія ўлады чынілі розныя перашкоды для стварэння сеткі гурткоў на месцах, а таксама ажыццяўлялі жорсткі ўціск на перыядычныя выданні.Важную ролю ў грамадска-палітычным жыцці Заходняй Беларусі адыграла культурна-асветная арганізацыя – Таварыства беларускай школы (ТБШ).За перыяд свайго існавання (да 1937 г.) ТБШ заваявала вялікую любоў насельніцтва Заходняй Беларусі. Заслуга ТБШ была не толькі ў асветніцкай ролі, але і ў тым, што яна падрыхтавала і выхавала ў вельмі цяжкіх умовах нацыянальнага прыгнёту значную колькасць беларускай творчай інтэлігенцыі.У канцы 20 – пачатку 30-х гадоў адбыліся значныя палітычныя і эканамічныя змены на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Уз’яднанне Зах Бел з БССРу 20-я – 30-я гг. Першыя пераутварэнні.Эканамічны крызіс 1929–1933 гг. надзвычай абвастрыў міждзяржаўныя і ўнутрыкласавыя супярэчнасці ў большасці краін свету.Пасля заключэння ў студзені 1934 г. германска-польскага дагавора ў краіне хутчэй пайшла фашызацыя грамадскага жыцця. У красавіку 1935 г. былі прыняты новая канстытуцыя Польшчы і новы выбарчы закон. Рашаючую ролю ў перабудове ўсяго рэвалюцыйнага руху адыграў VII кангрэс Камінтэрна (1935), які распрацаваў тактыку барацьбы супраць фашызму і вайны.Працэс рэалізацыі задачы па стварэнні адзінага фронту барацьбы ўсіх дэмакратычных сіл супраць фашысцкага наступу праходзіў вельмі цяжка і з пераменным поспехам.Польская сацыялістычная партыя (ППС), створаная ў 1892 г., стаяла на антысавецкіх і антыкамуністычных пазіцыях.Значны ўплыў на працоўных гарадоў і мястэчак Заходняй Беларусі мелі яўрэйскія дэмакратычныя арганізацыі.Асобнае месца займалі беларускія нацыянальныя партыі.Ва ўмовах нарастання барацьбы працоўных і значных поспехаў па стварэнні адзінага народнага фронту ў Польшчы, Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне Кампартыя Польшчы і яе састаўныя часткі – КПЗБ і КПЗУ – у сакавіку 1938 г. былі распушчаны і перасталі існаваць.Нягледзячы на такі ўдар па сацыяльным і нацыянальна-вызваленчым руху ў Польшчы, барацьба працоўных, хоць і не так інтэнсіўна, як раней, усё ж працягвалася аж да 17 верасня 1939 г.У 1921–1939 гг. заходнебеларускія землі з’яўляліся прыдаткам Польшчы. Беларускі народ не мірыўся з прыгнечаным становішчам і змагаўся за сацыяльную і нацыянальную незалежнасць, за ўз’яднанне з БССР. У 1939 г. здзейснілася мара беларускага народа. Заходняя Беларусь уз’ядналася з БССР.