Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 54
.doc54. Падпольны i партызанскi рух на тэр. Беларусi ў гады другой Сусветнай. Дзейнасць армii Краёва.
З першых дзён вайны асноўная частка насельніцтва Беларусі стала на шлях барацьбы супраць фашысцкіх акупантаў. Вялася яна ў самых разнастайных формах – ад невыканання мерапрыемстваў акупацыйных улад да ўзброеннага сапраціўлення. Найбольш адчувальным для вермахта і паліцэйскіх сіл былі дзеянні ўзброеных партызанскіх атрадаў і груп.
Арганізатарамі партызанскага руху былі дзяржаўныя і партыйныя органы. Кіруючыя партработнікі, камандзіры і байцы Чырвонай Арміі, якія апынуліся ў тыле ворага, радавыя грамадзяне рэспублікі.
У ліку першых, самастойна ўзнікшых, быў Пінскі партызанскі атрад пад камандаваннем В.З.Каржа. У гэты ж час пачаў дзейнічаць атрад пад кіраўніцтвам Ц.П.Бумажкова і Ф.І.Паўлоўскага ў Кастрычніцкім раёне Палесскай вобласці. У ліпені 1941г. рабочыя фабрыкі ў пасёлку Пудаць Суражскага раёна Віцебскай вобласці стварылі атрад, які ўзначаліў дырэктар фабрыкі М.П.Шмыроў (бацька Мінай).
Важную роль ва ўзмацненні партызанскага рухау на Беларусі адыгралі падпольныя арганізацыі. У канцы 1941 г. у рэспубліцы ўжо актыўна дзейнічалі Мінская, Асіповіцкая, Брэсцкая, Віцебская, Гродзенская, Магілёўская, Пінская і іншыя падпольныя антыфашысцкія арганізацыі.
Важную ролю ва ўмацаванні партызанскага руху на Беларусі мела забеспячэнне партызан зброяй і боепрыпасамі з савецкага тылу. Гэты працэс пачаўся з лютага 1942 г. З савецкага тылу накіроўваліся арганізатары і спецыялісты па вядзенню дыверсій.
Для кіраўніцтва ўсімі парызанскімі сіламі краіны пастановай Дзяржаўнага Камітэта Абароны СССР ад 30 мая 1942 г. пры Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандавання быў створаны Цэнтральны штаб партызанскага руху, які ўзначаліў сакратар ЦК КП(б)Б П.К.Панамарэнка. У верасні 1942 г. быў створаны Беларускі штаб партызанскага руху, які ўзначаліў другі сакратар ЦК КП(б)Б П.З.Калінін.
З гэтага часу партызанскі рух, увогуле антыфашысцкая барацьба набывае больш шырокі размах. Калі ў снежні 1941 г. у Беларусі змагаліся 50 партызанскіх атрадаў, то ў лістападзе 1942 г. – 352, а ў час бітвы на Курскай дузе ў ліпені 1943 г. – 658 атрадаў. Партызанскі рух на Беларусі стаў сапраўды ўсенародным: летам 1944 г. на тэрыторыі рэспублікі дзейнічала 1255 партызанскіх артадаў, якія былі аб'яднаны ў 213 брыгад. Агульная колькасць партызан дасягнула 370 тыс.,а падпольшчыкаў - 70 тыс.
За тры гады гераічнай барацьбы ў тыле ворага, з чэрвеня 1941 г. да ліпеня 1944 г., патрыёты Беларусі знішчылі амаль паўмільёна гітлераўцаў і паліцэйскіх. Імі было пушчана пад адхон 11 128 эшалонаў, падарвана і спалена 18 700 аўтамашын, 939 ваенных складоў, збіта 305 самалётаў, падбіта 1355 танкаў і бронемашын, захоплена вялікая колькасць трафеяў і г.д. Значную каштоўнасць для савецкіх войск уяўляла партызанская разведка – збор інфармацыі аб размяшчэнні, перамяшчэнні і планах ворага.
За мужнасць і адвагу больш за 140 тыс. беларускіх партызан і падпольшчыкаў узнагароджаны ордэнамі і медалямі, а 88 з іх, у тым ліку Ц.П.Бумажкову, Ф.І.Паўлоўскаму, М.П,Шмырову, П.М.Машэраву было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.
На тэрыторыі Беларусі існавалі тры акругі АК: Навагрудская, Палеская і Віленская, а таксама інспектарат Гродна, якія падпарадкоўваліся абшару АК Беласток.
На тэрыторыі Заходняй Беларусі савецкае і польскае падполле пэўны час суіснавалі даволі мірна, часам падтрымлівалі саюзніцкія адносіны: абменьваліся інфармацыяй пра абстаноўку на франтах вайны, а таксама аб становішчы ў сваіх раёнах дзеяння, дамаўляліся аб сумесных дзеяннях пад час карных экспэдыцый гітлерцаў і г.д. Так, створаны вясной 1943 у раёне возера Нарач аддзел А.Бужынскага («Кміціца») ўдзельнічаў у баявых аперацыях разам з партызанскай брыгадай, якой кіраваў Ф.Маркаў. Разам яны правялі шэраг апэрацый па разгроме фашысцкіх гарнізонаў.
Асноўная частка польскага падполля падтрымлівала і выконвала ўказанні і ўстаноўкі Лондану і Варшавы. Далейшая хада палітычных падзей рабіла непазбежным канфлікт паміж АК і савецкімі партызанамі. Галоўным было пытанне аб савецка-польскай мяжы і адносінах да нямецка-фашысцкіх захопнікаў. На мясцовым узроўні да таго ж дзейнічалі фактары барацьбы за сферы ўплыву, пытанні забеспячэння харчаваннем, зброяй і г.д.
Але пасля пачалі зьяўляцца сутыкненні паміж савецкімі партызанамі і акаўцамі. Паводле звестак Я.Эрдмана, з 185 баявых аперацый, праведзеных аддзеламі Навагрудскай акругі АК за перыяд з 1 студзеня 1942 па ліпень 1944, 102 былі супраць немцаў (55%) і 81 (45%) супраць савецкіх партызанаў. Звычайнымі былі з'явы, калі з адной вёскі частка жыхароў была ў савецкіх партызанах, а частка - у АК. Значнымі былі страты як сярод партызан і акаўцаў, так і сярод мясцовага насельніцтва. Паводле няпоўных звестак, з вясны 1943 па ліпень 1944 толькі на тэрыторыі Баранавіцкай вобласці савецкімі партызанамі было расстраляна больш за 500 мясцовых жыхароў за супрацоўніцтва з АК. Не меншымі былі рэпрэсіі з боку АК. Так, камандзір Стаўбцоўскага злучэння АК А.Пільх («Гура») у адной са сваіх публікацый прызнаваў, што за гэты ж пэрыяд яго легіянеры знішчылі каля 6 тысяч чалавек.
Пасля таго як нямецкія войскі былі выгнаны з Беларусі, органы НКВД прымянялі ў дачыненні да былых членаў АК рэпрэсіўныя меры. З тэрыторыі Беластоцкай, Віленскай і Навагрудскай акругаў было дэпартавана, паводле падлікаў польскіх навукоўцаў, каля 80 тысяч акаўцаў разам з іх сем'ямі.
Частка былых членаў АК перайшла да ўзброенай барацьбы супраць савецкай улады. У 1944-45 у Заходняй Беларусі адбываліся шматлікія напады на вайскоўцаў, савецкіх актывістаў, мясцовых жыхароў, якія падтрымалі савецкую ўладу, перасяленцаў з усходніх рэгіёнаў. Асобныя акцыі зафіксаваны аж да пачатку 1950-х гадоў.
. Антифашистская борьба белорусского народа.
С первых дней оккупации Беларуси на ее территории развернулась всенародная борьба против немецко-фашистских захватчиков. Уже в июне 1941 г. начал действовать Пинский партизанский отряд под командованием В. Коржа. На территории Октябрьского района Полесской области действовал отряд под командованием Бумажкова и Павловского, которым в августе 1941 г. было присвоено звание Героев Советского Союза. В Суражском районе Витебской области действовал отряд М. Шмырева. Партизанские отряды в 1941 г. возникали на основе истребительных батальонов, из числа попавших в окружение красноармейцев, партийных и советских активистов. В июле-сентябре 1941 г. на территории Беларуси было сформировано 430 партизанских отрядов и групп, в которых насчитывалось 8300 человек.
Осенью и зимой 1941 г. партизанское движение испытывало трудности. Не хватало продовольствия, оружия, боеприпасов, медикаментов, опыта ведения боев, не было должной координации и взаимодействия партизанских отрядов и групп. Население Беларуси в первые месяцы оккупации было в растерянности. С первых дней оккупанты начали массовый террор. Многие партизанские отряды и группы распались. Часть партизан вышла в советский тыл, а часть –разошлась по домам. Зимой 1941 г. насчитывалось всего около 3 тыс. партизан.
Важную роль в укреплении партизанского движения сыграли подпольные организации. Осенью и зимой 1941 г. в республике активно действовали Минская, Оршанская, Осиповичская, Брестская, Могилевская и др. подпольные антифашистские организации. В годы Великой Отечественной войны в подполье Беларуси насчитывалось около 70 тыс. человек. Уже в июне 1941 г. в Минске были созданы первые подпольные организации, которые затем объединил Минский подпольный горком КП(б)Б. Его возглавил И. Ковалев. Подпольщики выпускали газеты, листовки антифашистского содержания, проводили диверсионные акты. Например, только диверсия на Минском железнодорожном узле в декабре 1941 г. снизила его пропускную способность в 20 раз. В Оршанском железнодорожном депо действовала группа подпольщиков во главе с К. Заслоновым. Подпольщики также оказывали материально-техническую помощь партизанам, обеспечивали их информацией, направляли к ним людей. Подпольщики г. Минска только в ноябре 1941 – феврале 1942 гг. направили в партизанские отряды свыше 450 человек.
Большое влияние на расширение партизанского движения оказала победа Красной Армии под Москвой. В результате наступления советские войска приблизились к территории Беларуси. На стыке немецких групп армий «Север» и «Центр» была образована брешь («Витебские ворота»), которая использовалась для помощи белорусским партизанам, переброски отрядов и диверсионных групп в тыл противника.
В мае 1942 г. был создан Центральный штаб партизанского движения, а в сентябре 1942 г. его отдел – Белорусский штаб партизанского движения, который возглавил второй секретарь ЦК КП(б)Б П.З. Калинин. Это дало возможность координировать действия партизанских отрядов и армии, обеспечивать их оружием, типографским оборудованием, снаряжением и т.д. С 15 сентября 1942 г. по 1 января 1943 г. белорусским партизанам авиация перебросила 3762 автомата, 2106 карабинов, 444 пулемета, 294 миномета и др. Из-за линии фронта в Беларусь направлялись специально подготовленные группы. В течение 1943 г. из советского тыла прибыло 13 партизанских отрядов и 111 организаторских и диверсионных групп.
В 1943 г. продолжалась концентрация партизанского движения. Из разрозненных отрядов создавались бригады, которые входили в партизанские соединения. Наиболее значительными были Барановичское, Белостокское, Вилейское, Полесское соединения. Всего на территории Беларуси действовало около 40 соединений. Партизанские формирования совершали рейды, освобождали целые районы и создавали партизанские зоны. Существовало более 20 партизанских зон, которые занимали более половины территории Беларуси.
Летом 1943 г. ЦШПД разработал операцию под кодовым названием «Рельсовая война». Она началась 3 августа и продолжалась до 15 сентября и была приурочена к наступлению советских войск на белгородско-харьковском направлении. В Беларуси железнодорожное движение было парализовано на 15-30 суток. Оккупанты понесли огромные потери в паровозах, вагонах, рельсах, шпалах, живой силе. С 25 сентября по 1 ноября проводилась вторая операция «Рельсовая война» под кодовым названием «Концерт». В ходе операции партизаны подрывали железнодорожное полотно, пуская под откос эшелоны с живой силой и техникой врага. Ими взорваны тысячи эшелонов, 72 железнодорожных моста, истреблено более 30 тыс. солдат и офицеров противника. С 20 июня 1944 г. до полного освобождения Беларуси продолжался 3-й этап операции «Рельсовая война». В ней участвовали все партизаны Беларуси.
Большую роль в организации и деятельности партизанского и подпольного движения сыграли партийные и комсомольские организации Беларуси. Действовало 203 обкома, межрайкома, горкома и райкома КП(б)Б, более 1200 первичных партийных организаций, 224 областных, межрайонных, городских и районных комитетов комсомола и свыше 5500 первичных партийных организаций. В партизанских отрядах и подполье находилось 135 тыс. коммунистов и комсомольцев.
На территории Западной Беларуси партизанское движение было менее активным. Существенным препятствием развитию здесь партизанского движения была деятельность Армии Краёвой (АК), созданной польским эмиграционным правительство в Лондоне. Основной задачей АК было возрождение независимого польского государства в границах 1939 г. В Западных областях Беларуси действовали от 12 до 14 тыс. солдат и офицеров АК. Наиболее крупным формированием АК являлся Новогрудский округ, который насчитывал 7 тысяч человек. Кроме того, существовали Полесский, Виленский и Волынский округа АК. В начале большинство рядовых солдат и офицеров АК воевали с фашистами. Только в Новогрудском округе с 1942 по 1944 гг. отряды АК провели 102 боя против гитлеровцев. В 1942 – первой половине 1943 гг. формирования АК и партизан провели немало совместных операций против оккупантов. В июле – августе 1943 г. белорусские и польские партизаны оказали мощное сопротивление 60-тысячной группировке фашистских войск, которые блокировали Налибокскую пущу.
Разрыв дипломатических отношений советского руководства с польским эмиграционным правительством в апреле 1943 г. привел к конфронтации между АК и партизанами. За осенне-летний период 1943-1944 гг. отряды Новогрудского округа АК провели 81 операцию против белорусских партизан. Аковцы проводили акции и против той части белорусского населения, которая не поддерживала идею восстановления Польши в довоенных границах. Только в Лидском округе в феврале-апреле 1944 г. аковцами было убито около 1200 человек. Жертвами польского националистического подполья в Беларуси в годы Второй мировой войны стали 10 тыс. граждан БССР. С некоторыми подразделениями аковцев гитлеровцы сотрудничали. После освобождения Западных областей Беларуси часть отрядов АК передислоцировалась на территорию Польши, часть вступила в Войско польское, некоторые продолжали борьбу в составе немецких формирований.
В годы Великой Отечественной войны в Беларуси сражались с врагами 370 тыс. партизан и около 70 тыс. подпольщиков. Наряду с белорусами в партизанской борьбе участвовали представители 70 национальностей и народностей Советского Союза. В рядах партизан находилось около 4 тысяч зарубежных антифашистов, в том числе 3 тысячи поляков, 400 словаков и чехов, 235 югославов, около 100 немцев. За доблесть и мужество более 140 тысяч партизан и подпольщиков награждены орденами и медалями, 88 из них присвоено звание Героя Советского Союза.