°Л-Фараби мен Аристотель

°л-Фарабидi» Аристотельге бас игенi с¼зсiз. Ол Аристотель iлiмiнi» формальдыº жа¹ымен ¹ана шектелмейдi, диалектика элементтерiне, м¸селенi ºарама-ºарсы ºоюына белгiлi д¸режеде к¼»iл б¼ледi, сыртºы д¾ние мен сезiм м¾шелерi арºылы ж¾зеге асатын байланыс таным логикасыны» iрге тасы болып табылатынын д¸лелдейдi. Оны» (°л-Фарабидi») зерттеу объектiсi бол¹ан “Платон мен Аристотель сынды ф¸лсафашыларды» маºсаты жайлы” деп аталатын кiтабы бар. Б½л е»бегiнi» ол ¼зiнi» ф¸лсафа iлiмiн Аристотельдi» ºаншалыºты жетiк ме»гергендiгiн д¸лелдеп бердi. Осылай ол ¹ылым º½пияларын аша бердi, ¹ылымны» пайдасын т¾сiндiрдi. °л-Фараби ¸уелi Платонны» ф¸лсафасын зерттедi, маºсатын айºындады. Сонан со» бiрте-бiрте Аристотельдi» ф¸лсафасын игере бастады, сол арºылы ¼зi де бiрте-бiрте ф¸лсафаны баºайшы¹ына дейiн талдап, жiктедi. Аристотельдi» маºсатын айºындай отырып, физикалыº , логикалыº е»бектерi хаºында т¾сiндiрмесi бар бiрнеше кiтаптар жазды. Аристотельдi» бiзге бiрiншi рет жеткен “àë-èëìó ë-ëà¿è” (Метафизика) деп аталатын кiтабыны» т¾сiнiксiз жерлерiн ашты. ´зiнi» осындай т¾сiндiрмелерден т½ратын кiтаптарыны» жал¹асын “¸ë-èëì àò-òàáè¹è” (Жаратылыстану ¹ылымы) атты е»бегiне т¾сiндiрме жазумен аяºтады. Сол заманда ф¸лсафадан д¸рiс алуда ¸л-Фараби кiтаптардан артыº пайда келтiрген ¼зге д¾ниенi бiлмеген, себебi тек °л-Фараби ¹ана б¾кiл ¹ылымны» ма¹ынасын, ерекшелiгiн жаºсы бiлгендiктен, осындай туындыларды ºалдырды. Аристотельдi» “Категориясын” ò¾ñiíäiðóäi» á½ðûí ò¸ñiëi æîº åäi, àë °л-Фараби болса б½¹ан да т¾сiнiктеме жасай отырып, ¹ылымды ºалай зерттеу керек екенiн т¾сiндiрiп, ¼згелерге ¼неге болды. Сондай-аº °бу Н¸сiрдi» “Метафизикасынан” áàñºà “¸л-илму-л-мадани” (Азаматтыº ¹ылым) атты кiтабы да бар. Ал¹ашºысы ºайырымдылыºты с¼з етсе, екiншiсi азаматтыº саясатты ¸»гiмелейдi. Аристотельдi» алты принципке º½рыл¹ан теориясын, сондай-аº дене материясыны» º½рылысы, оны» д¸рiгерлiк ара ºатынасын айºындады.

Μлы ¹алымны» шы¹армалары

°л-Фараби ¼зiнi» т¾ркi тiлiмен ºатар араб, парсы, грек, латын, санскрит, тiлдерiн жетiк бiлген жан. ±ылыми шы¹армаларын, ¼ле»-жырларын ¼з д¸уiрiнi» рухани-¹ылыми тiлi санал¹ан араб тiлiнде жазды. ±½лама ¹алым ретiнде ¸л-Фараби атсалыспа¹ан, зерттеу ж¾ргiзбеген ¹ылым саласы жоº деуге болады. Ол философия, логика, математика, астрономия, медицина, музыка, тiл бiлiмi, ¸дебиет теориясы, т.б. ¹ылым салалары бойынша ºыруар к¼п ¹ылыми е»бектер жазды. Алайда оны» к¼птеген шы¹армалары ел арасында ºол-жазба к¾йiнде тарап, бiрте-бiрте жо¹алып ºала берген. Фараби е»бектерiнi» кейбiр тiзiмдерi ¹ана саºтал¹ан. Фараби шы¹армаларыны» санын немiс ¹алымы Ш. Штейшнейдер 117 е»бек десе, т¾рiк ¹алымы А. Атеш 160, ал ¹алым Б. ±афуров 200 трактат деп к¼рсетедi. µлы ¹алымны» ½шан-те»iз е»бектерiнi» бiздi» заманымыз¹а дейiн саºталап, б¾гiнгi ½рпаºты» ºолына тигенi ºырыººа жуыº шы¹арма деуге болады. Фарабидi» “Аºылды» м¸нi туралы трактат”, “Данышпандыºты» iнжу маржаны”, “±ылымдарды» шы¹уы” , “Философияны оºу ¾шiн алдымен не бiлу керек”, “±ылымдар энциклопедиясы немесе тiзбегi”, “Кеме»герлiк меруертi”, “Музыканы» ¾лкен кiтабы”, “°леуметтiк-этикалыº трактаттар”, “Аристотель е»бектерiне т¾сiндiрме” (“Поэтика”, “Риторика”, “Софистика” т.б.) сияºты зерттеулерi оны» есiмiн ¸лемге философ ретiнде танытты. °л-Фарабидi» ¸леуметтiк-ºо¹амдыº ж¸не этикалыº к¼зºарастарын танытатын туындылары да аз емес. Б½л т½р¹ыдан алып ºара¹анда, ¸сiресе, “²айырымды ºала т½р¹ындарыны» к¼зºарастары”, “Баºыт жолын сiлтеу”, “Азаматтыº саясат”, “Мемлекеттiк ºайраткерлердi» наºыл с¼здерi”,“Баºытºа жету жайында” деген сияºты е»бектерiнi» м¸нi ерекше зор. µлы ¹алым на¹ыз гуманист ретiнде адам аºыл-ойыны» жан-жаºты дамып, таби¹ат пен ºо¹ам сырын толыº ашуы м¾мкiн екенiне к¸мiл сенедi, адамзат ºо¹амында¹ы барлыº проблемаларды шешуге ºабiлеттi е» басты к¾ш – аºыл-парасат деп бiледi. °л-Фараби педагогика, психология, эстетика мен акустика, астрономия м¸селелерiн де тере» зерттеп, м¸дениет пен ¹ылым¹а жемiстi ¾лес ºосºан. Сондай-аº, ол парасаттылыº пен а¹артушылыºты жаºта¹ан ¾лкен гуманист. °бу Н¸сiр метафизика, тiл бiлiмi, логика, жа¹рафия, математика, этика т.б. ¹ылым салаларын ºамтитын ж¾з елуге тарта трактаттар жаз¹ан.