Креационизм.
Антик философиясы адамды әлемге байланыстырып, енді бұл адам мен әлем арасындағы байланыс жойылып, адамның алдында болмыстың өзгеруінің алғашын бағыттары көріне бастады.
Провиденциализм – алдын - ала құдай мен жоспарланған адамды құтқару деп түсіну. Коамологияға жақындай келе провиденциомдм әлемдік гармония идеясына алып келді. Проведенциолизм адамның қоғамдық, тәуелділігін не тәуелсіздігін жүзеге асырады. Проведенциализм – антикалық логостың, қоғам мен табиғаттың дамуының ортағасырлық құбылысы9.
Егер де құдай әлемді жаратса, ол уақытша. Бірақ уақыт деген не?
Бұл сұраққа көптеген ортағасырлық философтар, Августин т.б. жауап іздеген. Платан уақытты вечность деп түсінген. Вечность – идея, уақыт идеяның реализациясы ретінде қалыптасады; ал Аристотель уақытты қозғалыс деп түсінген.
Ортағасырлық кезең негізінде діндік және шіркеулік кезең деп саналды. Уақыттың ортағасырлық концепциясы – бұл біркелкі уақыттың прогрессиялық түсініктерімен байланыстылығы.
Реализм және номинализм
Ортағасырлық реалисттің бағыты бұл платонның ілімін жалғастыру. Ал номиналист ілімін софистердің ілімін жалғастырды. Сократ софистерді жалпылықты түсінбейді деп айыпталған болатын Номиналист жылпылық жоқ, бірақ түсінік есіммен, ноумендермен, белгілермен сипатталады деп санайды. Оккам субъектінің бағыты жанның интекциясын қалаған.
Ортағасырлық реалистер мен номиналистердің жанжалында концептуалистер де мкңызды орын алды. Олар номиналистер секілді, «жалпы түсініктер» (универсалий) жоқ деп есептеді. Сонымен қатар концептуалистер номиналистерді осы жалпы түсініктерді табиғи жағынан қарастырмай тек сөзбен ғана қалыптастырады деп айыптаған.
Осы реалистер, концептуалистер және номиналистер арасындағы жанжал бүгінге дейін жалғасын табуда. Қазіргі философияда жалпы есімдер, түсініктер мен белгілері туралы келесі анықтамалар берілген. Есім немесе ат-бұл сөз немесе олардың қосындысы. Ал жеке есім бір затты, жалпы есім табиғаттың заттар комплексін білдіреді. Ортақ есімдерег мысалы, «студент», «орман», «сезім», «ой». Ал «түсінік» болса, ол ортақ есіммен ерекшеленеуді, бол юелгілі бір ойдың формасы, жалпылық қасиеттердің өзіндік интерпретациясы. Түсінік жалпы есімнің мағынасын ашады. Әдетте түсінікті білу үшін теорияларды қолданады. Сөйтіп, жалпы есімдермен белгілейді, ал олардың мазмұнын түысінікпен анықтайды. Реалистер ортақ қасиеттерді абсолюттеді; номиналистер көбінесе жалпы есімдерге көңіл бөлді; ал концептуалистер «түсініктерге» анықтама берді.
Теодицея – Құдайға сену, оны танып білу. Августиннің ойынша, құдай ір адамның ішкі жан дүниесінде қалыптасқан, ал Дамаскин Құдай (әр адам) туралы түсінік әр адамның жүрегінде дейді. Ал, белгілі философ Ансельм өзінің құдай туралы антологиялық дәлелдемесін жасаған.
Ортағасырлық философияның негізгі идеялары:
1) Абсолюттік жеткіліктің принципі
2) Теоцентризм – философиялық және діндік құбылыстардың негізі – Құдай.
3) Монотеизм – Құдай жалғыз. Антикалық құдайларға қарағанда, христиандық Құдай тек біреу.
4) Креационизм – ештеңкеден Құдайды әлемін де болдыру.
5) Ортағасырлық антроцентризмі: адам – тек қана микрокосмос емес, Құдаймен жаратылған құбылыс.
Философияның басты мәселесі – космос емес, - адам. Ең бастысы Құдайға сену оған деген сүйіспеншілік. Адам болу – Христос жасаған этикалық ережелерді ұстанып, өмір сүру.10
6) ортағасырлық герменевтика – текстердің интерпретациялау өнері.
7) Тарихшылдық идея. Уақыт концепциялар.
8) Универсалий табиғаты.
Ортағасырларда көптеген философтар теологияның философияға қатынасы жөнінде жанжалдасты. Фолга Аквинский ойынша, теология философияны жүзеге асырады деген, Аверроэс керісінше; ал Дунс Скотт екеуніе де қарсы шықты.
Сөйтіп, ортағасырлық философия антикалық философияның органикалық жалғасы ертінде және қайта өрлеур дәуіріне дайындық ретінде бағаланады.
Қорытындылай келе, ортағасырлық рациональды, эмприкалық және априорнальдық қатынастарға, әсіресе ғылыми және философиялық білім негізінің құрылуына үлкен маңызды із қалдырды. Сонымен қатар осы ХІ-ХІІ ғ.ғ. ортағасырлық философияның дамуына Августин, Ф.Аквинский, Д.Скот, У.Оккам, Р.Бэкон, т.б. философтардың шығармашылығы, олардың еңбектері аса маңызды үлес қосты.
Ортағасырлық философия – дүниетаным дамуындағы өзіндік ерекшелігі дамуындағы өзіндік ерекшелігі бар христиандық діни – ілімнің апологотика төңірегінде өрбумен сипатталатын кезеңдердің бірі.