4. Қала құрылысының жайғастыру нұсқаулары. (мысалдар келтіру).Түзулік және радиалдық шешімдері.

Елді мекендердің жоспарлы құрылымы – бұл бір мекеннің кеңістікте табиғат жағдайларына және елді мекеннің функционалдық көрсеткіштерінің ерекшеліктеріне байланысты орналасуы. Қаланың жоспарлы құрылымы жер бедерінің типіне, жалпы табиғат жағдайларына, ішкі ортаға, қаланың функционалды көрсеткішіне, мемлекеттің немесе сол өңірдің салт-дәстүріне және т.б. байланысты болады.

Жоспарланған құрылым типтері табиғат жағдайларына, қаланың функционалды көрсеткішіне, сонымен қатар белгілі мемлекеттің салт-дәстүріне байланысты қалыптасқан. Бұл факторлардың әр түрлі қисындары (комбинациялары) қалалар жоспарларының әртүрлілігін де анықтайды.

Іс жүзінде қала көщелерін тұрғызудың негізгі 6 схемасы қалыптасқан:

• Радиусты

• Радиусты-орамды

• Сәулелі

• Тұрақты

• Аралас

• Ерікті (көркем сурет)

Қаланың(көшенің) құрылымының типтері:-1.(гиподамоважүйе)тіктөртбұрышты,2.радиусты(орамды), 3.көркем сурет (60°немесе30° өзендер қайталанатын көшелер) , 4.Аралас(қиыстырылған)

Шахматты жоспар (планировка). Ежелгі мекендердің құрылысы кезінде екі көшенің қиылысуынан пайда болған (Пекин, Киото), сонымен қатар мұндай тип тек ежелгі қалаларда ғана емес, Чикаго секілді жаңға қалаларда да қолданылған. Мұндай құрылыс кезінде бастапқы жоспарланған құрылым табиғат объектілері (бедерлер, өзендер) кедергі болғанша ұлғая береді. Шахматты жоспардың (планировка) негізгі жетіспеушілігі құрылымның бұрышынан ортасына қарай жылжудағы ыңғайсыздығында.

Шахматты жоспар (планировка). Ежелгі мекендердің құрылысы кезінде екі көшенің қиылысуынан пайда болған (Пекин, Киото), сонымен қатар мұндай тип тек ежелгі қалаларда ғана емес, Чикаго секілді жаңға қалаларда да қолданылған. Мұндай құрылыс кезінде бастапқы жоспарланған құрылым табиғат объектілері (бедерлер, өзендер) кедергі болғанша ұлғая береді. Шахматты жоспардың (планировка) негізгі жетіспеушілігі құрылымның бұрышынан ортасына қарай жылжудағы ыңғайсыздығында.

Радиалды-сақиналы жоспар-құрғақ жолды және сулы трассалардың қосылған жерінде пайда болады,(мыс Мәскеу),қала орталығына қол жетімді,және келещекте жолды үлкейтуге мүмкіндігі бар.Бірақ осындай шектеусіздік қалалардың экологиялық жағдайын төмендетуде.

Көп сәулелі немесе жұлдызды құрылым.Өткен түрдің өзіндік өзгерісін ұсынады,тығыз емес құрылыс аудандарындағы табиғатты қорғау мәселелерін шешуге көмектеседі.Бұндай жоспар қалаларда және жол мен өзендердің қиылысқан жерлерінде қажет,У-тектес қосылымдар пайда болады.

Көпядорлы немесе жапрақша құрылымы. Өзара байланысқан бір емес бірнеше қалалық орталықтардың қосылуынан пайда болады.Көп мемлекеттер қоршаған ортаны сақтауға үлкен талап қояды,әр бір жапырақша жақсы функциялық жиынтыққа ие,және олар магистральдармен өзара байланысы.

Бейретті жоспарла- құрылым.Көбінесе апат кезінде пайда болады, мыс Африка және Азия елдерінде,көбінсе ескі қалаларда пайда болады.

Сызықты және радиалды- сақиналы шешімдердің айырмашылығы. радиалды- сақиналы нобай өз орталықтығымен компактылығымен сипатталады,ұзындау болып келеді.ҚР-ның нобайының құндылығы іргелі жоспар түрімен,орталықтың қолжетімділігімен,және қоршаған ортаға зиян келтіру аздығымен сипатталады.Бұл нобайды жүзеге асыру үшін тұрғын саны шектеулі болу керек.Егер адам саны көбейсе орталық табиғи жағдайдан алшақ болады.

Сызықтық нобайда-әр бір тұрғынды қоршаған ортаға жақындатуға мүмкіндік береді.Магистраль қасында орналасқандықтан,жолға кететін уақыт унемделеді.Сызықты нобайдың көлемінде,орталыққа жақындығын қамтамасыз ету қиындыққа соғады.Экологиялық байланыстар үзіледі.