В) Химиялық және биохимиялық жыныстар

Химиялық құрамы арқылы аллитті, темірлі, фосфориттер, карбонатты тұздар, жанғыш көміртекті және кремнийлі жыныстар болады. Бұл жыныстардын структурасы белгісіз кристаллды немесе дәнді кристаллды болады. Ал тестурасы тығыз немесе борпылдақ болады.

1. Фосфориттер – құрамында 12 – 40 % Р₂О₅ табылады. Фосфатты заттар апатитпен, кварц қосындыларымен, кальцит және глауконитпен өкілденеді.

2. Карбонатты жыныстар – кальциттен құрамалы болады. Бұл жыныстарды хлор қышқылымен онай тануға болады (қайнау реакциясы).Моллюскілердін мүйізшелерінен немесе жануар қаңқасынан түзіледі. Текстурасы тығыз, қуысты, тесікті болады. Өкілдері әктастар, ракушечник, бор, мергель, доломит. Тығыз әктастардын құрамында тығыз ұсақ кристаллды ақ, сұр, сары түсті заттар кіреді.

Ракушечник – құрамында мүйізшелер сақталған әктастар. Түрлі түсті болады.

Бор – микроскопиялық мүйізшелерден құрылған әктастар.

Мергель – жұмсақ немесе қатты жыныс. Құрамына құмды және балшықты кальцит кіреді. Хлор қышқылымен қайнап, үстінде кірлі дақ құрастырады.

Доломиттер – құрамына 90 – 95 % магнезит және 5 – 10 % кальцит кіреді. Кесек түрінде салқын хлор қышқылымен қайнамайды, бірақ жылы қышқылмен қайнайды. Ұнтақ түрде салқын қышқылмен де қайнайды. Бұл ерекшелік арқылы доломитті әктастан айыруға болады.

3. Тұздар – бұл топқа жеңіл еритін галоидті және сульфатты минералдардан құрамалы шөгінді жыныстар жатады (гипс, тас тұзы, калий тұздары, ангидрит).

Гипс – күкірт қышқылды , жер қыртысында мол жайылған жыныс. Тығыз, ұлпалы, дән тәрізді массалар түрінде кездеседі. Суда нашар ериді, бірақ хлор қышқылынын ерітіңділерінде жақсы ериді.

Ангидрит – сусыз кальций сульфаты. Дән тәрізді немесе тығыз массалар түрінде кездеседі. Гипспен бірге табылады.

Тас тұзы – галиттін дәнді кристаллды массалары түрінде кездеседі. Дәмі ащы, суда жақсы ериді.

Калий тұздары – жер қыртысында үлкен кен жиынтығы түрінде кездеседі. Сильвин мен сильвиниттен құрамалы болады. Суда жақсы ериді. Түсі қосынды заттарға байланысты болады.

4. Жанғыш көміртекті жыныстары – органикалық құрамды, биологиялық текті жыныстар. Өкілдері – шымтезек, көмірлер, мұнай.

Шымтезек – борпылдақ, қою қоңыр немесе қара түсті жыныс. Құрамында толық шірімеген батпақты және ағашты өсімдік қалдықтары табылады. Ішінде 35 – 59 % көміртегі болады.

Көмірлер – су қоймаларынын орнында шіріген өсімдік қалдықтарынан түзілген тығыз, қою түске боялған жыныс. Көмір түрлері: қоңыр көмір – 72 % С, тас көмір – 83 % С, антрацит – 95 % С.

Қоңыр көмір – тығыз, қою қоңыр немесе қою түсті, құлпырған жылтырлы жерге ұқсас жыныс.

Тас көмір – түсі қара, жылтырлығы құлпырған, жеңіл сынғыш, қабатты жыныс.

Антрацит – тас көмірден қатты, қолды ластамайды, жылтырлығы металл тәрізді, түсі қараш.

Жаңғыш сланцылар – көміртекті сутегімен қаныққан мергельді, сланцалы жыныстар. Құрғақ түрде түтін шығарып жанады. Жергілікті отын түрінде және газ өндірісінде қолданылады.

Мұнай – химиялық құрамы тұрақсыз, қара түсті, сұйық, күрделі зат. Майлы жылтырлы. Түсі ашық, қою арасында өзгереді.

5. Кремнийлі жыныстар – жер қыртысында мол тараған органикалық және химиялық текті шөгінді жыныстары осы топқа жатады. Опал, халцедон, кварц және құмды, тозаңды минералдардан құрамалы болады. Өкілдері: кремнийлі туф, гейзерит, опока, яшма.