Бекмолдин_книга_в печать170112

162 Экономикалық теория

FTP қазіргі кезеңде өндіріс технологиясында түбегейлі төңкеріс тудырды. Осы төңкеріс аз шығын кезінде максималды нəтижелерге қол жеткізу үшін бұрын белгісіз болып келген орасан зор мүмкіндіктер ашып отыр.

FTP ƏСЕРІНЕН БОЛАТЫН

ƏЛЕУМЕТТІК ӨЗГЕРІСТЕР 11.3. (ТРАНСФОРМАЦИЯЛАР):

ЭКОНОМИКАНЫ ДАРАЛАУ, ƏЛЕУМЕТТЕНДІРУ, ІЗГІЛЕНДІРУ (ГУМАНИЗАЦИЯ)

Экономиканың дамуы екі ауқымды «даралану» жəне «əлеуметтендіру» (біріншісіXVIII ғ. аяғындағыөнеркəсіптіктөңкеріске дейін басым болса, екіншісі, индустриалды, əсіресе бүгінгі, постиндустриалдызамандақолданылыпотыр; əлеуметтендірудің жоғарынысаны– өндірістіинтернационалдандыру) беталысымен сипатталады.

Өндірісті даралау – қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдетілген салдары. Даралану тенденциясын, жеке экономикалық субъектілердің шаруашылыктық оқшаулануының күшеюінен көруге болады. Өндіруші (өз есебінен жəне тəуекелге бара отырып) өндіріске шығындарды дербес жұмсайды, оның технологиясын, көлемі мен құрылымын, өнімді сату шарттары мен бағасын өзі анықтайды, басқа өндірушілермен, тұтынушылармен, институттар жəне мемлекетпен кең экономикалық байланыстар орнатады. Тұтынушы да тұтынушылық таңдауды дербес іске асырады, табыстардыңжекетəуелсізкөздерінеие, несиебережəнеалаалады.

Жеке субъектінің дербестігі мен тəуелсіздігі – рыноктық экономиканың фундаменті.

Сонымен қатар өндірушілер мен тұтынушылар əрекетін үйлестіруді күшейтудің объективті тенденциясы бар. Мұндай үйлестіру қосымша шығындарды болдырмауға, сонымен бірге жағымсыз сыртқы əсерлерді төмендетуге мүмкіндік береді.

11-тақырып. Постиндустриалды экономика 163

Əлеуметтендіру – бұл рынок, монополизмдегі берекесіздікті экономикаға бюрократиялық араласуды игеру механизмі, бұл өндірістің əлеуметтік елеулі кұндылықтарына бағынуы.

Индустриялық заман – əлеуметтік мəжбүрлеу заманы (мұны жұмыссыздарды, маржиналдыққабаттарды, зейнеткерлер, əйелдер, жастарды қорғау үшін жеке тұлғалар пайдасын қайта бөлуден, сонымен бірге экономиканың жекелеген секторларын мемлекеттік реттеуден көруге болады).

Өндірістің даралануы мен əлеуметтендірілуі арасындағы күрес – əлеуметтік диалектика жəне қозғалушы қарама-қайшы- лық, бұл – экономика дамуының көзі. Сондықтан кез келген экономикалық үдерісті қарастыруда өндірістің даралануы мен əлеуметтендіруіне əсер етуі аспектісіндегі оның бағалануына міндетті түрде шығу керек.

Өнеркəсібі дамыған мемлекеттердің экономикалық мүмкіндіктері келесідей міндеттерді шешуге мүмкіндік береді:

–халықтың максималды жоғары нақты табыс алуы үшін алғышарттар құру;

–халық денсаулығын қорғау;

–ұлт мəдениеті мен білімінің жоғары деңгейіне қол жеткізу;

–еңбек қызметінің əлеуметтік-экономикалық жағдайларын құру.

Осының бəрі қоғам, мемлекеттің адамға деген адамгершілік қатынасын қалыптастырады. Қоғамдық қызметтегі адамға деген адамгершілік, гуманизм өркениетті мемлекеттерде нормаға айналып отыр.

XX ҒАСЫР АЯҒЫНДАҒЫ КАПИ-

11.4.ТАЛИЗМНІҢ ЖАҢАША ТҮРЛЕНУІ (ТРАНСФОРМАЦИЯЛАНУЫ)

XX ғасырдың ортасында бастаған ғылыми-техникалық революция өндіріс үдерісінің субъектісі ретіндегі қызметкер жағдайы мен қызметін өзгертіп, өндіргіш күштердің сапалы өзгеруіне алып келді:

164Экономикалық теория

1)өндірісті автоматтандыру дене еңбегі көлемін кенеттен қысқартты;

2)жалпылай компьютерлендіру күрделі ақыл-ой еңбегінің басым болуына əкелді;

3)экономикақұрылымындақызметкөрсету, ақпаратпенинтеллектуалды еңбек аясы басым бола түсті;

4)пролетариат («капитализмді демократияландыру» нəтижесінде) өзінің əлеуметтік мəртебесін өзгертеді («депролетаризация»);

5)жеке меншік иесі өз мəнін жоғалтады, меншіктің қауымдастырылған нысандары басым болады (кооперативтік, ұжымдық, акционерлік, серіктік, корпорациялық, аралас);

6)мемлекет адамның экономикалық, əлеуметтік жəне саяси құқықтарына кепілдік беретін институтқа айнала бастайды;

7)рынок анықтайтын табыстарды бөлуге мемлекет түзету енгізеді (əлеуметтік трансферттер саясатымен),

Нəтижесінде капиталистік шаруашылық жүргізу, яғни «əлеуметтік-реттелуші капитализм» принциптеріне негізделген əлеуметтендірілген экономика туындайды.

Дəстүрлі салалар рөлі төмендеу кезінде қызмет көрсету мен ақпарат салаларының дамуы «деиндустриализацияға» (экономиканың басқа салаларымен салыстырғандағы өнеркəсіп үлесінің төмендеуіне) əкеледі. Постиндустриалды қоғамда бүкіл халық тамақтануының сапасын жақсартудың «мəңгілік» проблемасышешіледі, отбасылықбюджетқұрылымындағытамақтануға жұмсалатын шығындар үлесі азаяды, рынок толық, ұзақ мерзімді пайдаланылатын тауарларға деген қажеттілік те іс жүзінде қанағаттандырылған. Адам тұлғасы, оның əлеуеттілігін іске асыру жəне өмірге жағымды жағдайлар тудыруды қамтамасыз ету дамудың орталығында тұрады. Экономиканың əлеуметтік бағытталуы, мемлекеттік қызметтің əлеуметтік саланы қолдауы жəне дамытуы, халықтың түрлі қабаты үшін əлеуметтік кепілдіктер мен қорғаулар жүйесін құру жөніндегі қызметтерді орындауы қоғамның трансформациялануына жағдай тудырып əлеуметтік келісім қоғамына əкеледі.

166 Экономикалық теория

ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕР

11.1-сызба. Экономикалық жүйелердің тарихи дамуы

II. ҒТР əсерінен болатын əлеуметтік өзгерістер (трансформациялар): экономиканы даралау, əлеуметтендіру, ізгілендіру (гуманизация).

1. Бұл сұраққа жауап беруде кестені пайдаланыңдар.

Қазіргі капитализмнің таза капитализмнен кейбір ерекшеліктері

11.2-кесте

ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ

1.Постиндустриалды экономикалық жүйе былай сипатталады:

а) тиімді технологиясы, ақпараттық қамтамасыз етілген барлық азаматтардың əр түрлі қажеттіліктерін қанағаттандыра алатын, дамыған қызмет көрсету саласы бар экономика;

ə) қол еңбегі мен ауыл шаруашылығы басым болатын экономика; б) машиналанған өнеркəсіптік өндіріске негізделген экономика; в) халықтың салт-дəстүрлері мен əдет-ғұрпына негізделген эко-

номика.

168 Экономикалық теория

2.Келтірілген анықтамалардың қайсысы ғылыми-техникалық революцияның мəнін көрсетеді?

а өнеркəсіптік төңкеріс;

ə) қоғамның материалдық негізін түбегейлі қайта құрайтын ғылым мен техниканың жаңа сапалы жағдайы;

б) өндірістік қатынастардың түбегейлі өзгеруіне көмектесетін қоғамның өндірістік күштерінің дамуы;

в) өндіріспенкапиталдыңжоғарылануыменорталықтандыруына көмектесетін өндіріс қаражаттарындағы төңкеріс.

3. Айтылған факторлардың қайсысы дамыған капиталистік елдердің экономикасындағы құрылымды қозғалыстарды сипаттамайды?

a) FTP əсерінен жаңа салалардың пайда болуы жəне олардың экономикадағы рөлін күшейту;

ə) ауыл шаруашылығының дамуы; б) бəсеке күресінің əлсіреуі жəне саланың дамуының пропорцио-

налдығын күшейту; в) өндірістік емес саланың тез өсуі, экономикадағы рөлін күшейту.

4.Экономиканы əлеуметтендіру дегенді қалай түсінуге болады?

а) қоғамның əлеуметтік бір шектілігін қалыптастыру; ə) əлеуметтік қызмет көрсетулер көлемінің ұлғаюы; б) жаңа сала жəне өмір деңгейі; в) барлық жауаптар дұрыс.

5.ҒТР-дың əлеуметтік-экономикалық салдары қандай?

а) өндіріс тиімділігінің өсуі; ə) қоғамдық өндіріс құрылымының өзгеруі;

б) өндіріс үдерісіндегі адамның орны мен рөлінің өзгеруі; в) барлық жауаптар дұрыс.

12-ТАҚЫРЫП

ПОСТСОЦИАЛИСТІК ЕЛДЕРДЕГІ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРТУЛАР. ТМД ЕЛДЕРІНІҢ ƏЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНДАҒЫ ҮДЕРІСТЕР

170Экономикалық теория

12.1.КСРО-НЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ КЕЗЕҢДЕНУІ

КСРО жəне одақтас республикалардың экономикалық дамуының кезеңденуі ұдайы өндірістік циклдерге негізделген. КСРО-ның экономикалық дамуында келесі 4 кезеңді бөліп көрсетуге болады:

1.Қазан революциясы, ел экономикасының құлауы жəне қайта құру (1917-1926/27 жылдар).

2.Дамудың тез қарқыны мен (соғыс жылдарын санамағанда) əкімшілік-əміршілдікжүйеге, экономиканыңжоғарыиндустриялануы жəне милитарландырылуына өту кезеңі (1928-1953 жылдар).

3.Экономикалық өсу қарқынының баяулауы, қорлардың таусылуы жəне жүйе дағдарысы (1954-70-жылдардың аяғы).

4. Экономикалық өсудің тоқталуы, жүйенің таралуы жəне əміршілдік экономикадан рыноктық экономикаға өту

(1980-90 жылдар).

Кез келген экономикалық жүйенің қалыптасуы мен жұмыс істеу үдерісі үш кезеңнен тұрады. Біріншісі – жүйенің бірте-бірте қалыптасуы (пайда болуы), бұл соның қоғамда үстемдік етуші ретінде бекуіне (пайда болуына) əкеледі. Екіншісі – кемелдену кезеңі, жұмыс істеу үдерісіндегі оның барлық мүмкіндіктерінің тарихи басымдылықтарының толық көрінуі. Үшіншісі – жаңа келешектегіжүйеэлементтерініңтууыжəнедамуыжағдайындағы бірте-бірте «өлуі».

Əр жүйенің тарихи сипаты (қалыптасуы, кемелденуі, өлуі) қоғам дамуындағы ерекше – өтпелі жағдайдың пайда болатынын ескереді. Бұндай жағдайлардың ерекше белгілері болып мыналар табылады:

1)жаңа жəне ескі жүйенің элементтерінің қатар өмір сүруі;

2)қарама-қайшылықтардың ерекше сипаты – құрып бара жатқанжəнежаңадүниегекелгенэкономикаэлементтерініңкүресі;

3)қоғамның өзінің өзгеруімен жəне келешектегі оның нұсқаларының (варианттарының) болашағымен көрінетін тұрақсыздық.