sanskrit_manual

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

A

a-karmaka–корань,якіняможамецьдачыну,непераходны(напр.,sad) a-ghoṣa – глухі гук (напр., k)

an-iṬ–1)ардгадгатука-афікс,перадякімнедадаеццаа̄ґамаiṬ;2)корань, пасьля якога не дадаецца а̄ґама iṬ перад афіксамі, што патрабуюць яго даданьня паводле агульнага правіла

adhikaraṇa – ка̄рака, што зьяўляецца апораю дзеяньня, месца (напр., “стаіць на зямлі”)

an-anunāsika – неназалізаваны (напырклад, k, a) anudātta – няўзьняты тон

anunāsika – назалізаваны (напр., n, a) anubandha – гл. it

anusvāra – чыста насавы гук [ṃ] antaḥstha – паўгалосныя гукі y, r, l, v

apādāna–ка̄рака,штозьяўляеццанерухомайкропкайпрыадыходжаньні, прычына (напр., “ідзе ад лесу”, “дрыжыць ад страху”)

abhyasta – падвоены корань (напр., juhu-)

abhyāsa – падвоеная частка кораня (напр., ca- у cakṛ-) alpa-prāṇa – “маладыхавы”, непрыдыхальны гук avasāna – спыненьне маўленьня, паўза

avyayī-bhāva – від сама̄сы, у якой сэнс першай часткі галоўны, а сама сама̄са нязьменная (напр., yathābalám “па-сіле, колькі-змогі”)

Ā

āgama – дадатак, што ня мае сэнсу і дадаецца да каранёў, асноў, афіксаў пры пэўных умовах

ātmane-pada – 9 канчаткаў дзеяслова (ta, ātām, jha, thās, āthām, dhvam, iṬ, vahi, mahiṄ) і афіксы, што маюць форму āna (śānac, kānac, cānaś),

якія замяняюць l-афіксы ў сэнсе дачыну або быцьця, а таксама ў сэнсе дзейніка, да якога пераходзіць плод чыну, а таксама ў сэнсе дзейніка пасьля а̄тманэпадін-каранёў

ātmane-padin–корань,пасьляякогаўсэнседзейнікаўжываюццаа̄тманэпады (у Дга̄тупа̄тха яны маюць маркер Ṅ або ануда̄тта-галосны, напр., ,)

ādeśa – замена

ābhyantara-prayatna – нутраныя высілкі маўленьня, што робяцца ўнутры ротавай поласьці

392

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

āmantrita – формы першай вібгакті, ужытыя ў сэнсе закліку, звароту āmreḍita–падваеньнесловапрывыражэньнісэнсаўраспаўсюджанасьці, заўсёднасьці і ўзмоцненасьці (напр., díne dine “штодзень”) ārdhadhātuka – афікс, што ставіцца пасьля кораня, не ўваходзіць у групу tiṄ (акрамя liṬ) і ня мае маркера Ś

I

it – граматычны маркер, дадатковы гук, які нясе пэўную граматычную інфармацыю ва ўпадэш́і і потым безумоўна выдаляецца itaretara-dvandva – від двандва-сама̄сы, часткі якой зьвязаны сэнсам пераліку адзінак (напр., aśvanaraú “конь-і-чалавек”)

Ī

īṣat-spṛṣṭa – нутраны высілак маўленьня, які палягае ў няпоўным закрыцьці рота, пры якім ўтвараюцца паўгалосныя зычныя y, r, l, v īṣad-vivṛta – нутраны высілак, які палягае ў няпоўным адкрыцьці рота і пры якім ўтвараюцца шыпенныя зычныя ś, ṣ, s, h

U

uttama-puruṣa – канчаткі tiṄ, што ўжываюцца ў сувязі з займеньнікам asmad (“я, мы”)

uttara-pada – другая частка сама̄сы udātta – узьняты тон (напр., á)

upadeśa – першанастава, пачатковая нязьмененая граматычная форма элемэнта (фанэмы, кораня, асновы ці афікса)

upadhmānīya – гук [f], што ўзьнікае замест вісарґі перад зычнымі p, ph upapada – дапаможнае слова пры ўтварэньні пэўных відаў сама̄саў upasarga – слова з групы prādi у сувязі зь дзеяньнем (напрprá., gacchati)

ubhaya-padin – корань, пасьля якога ў сэнсе дзейніка, да якога пераходзіць плод дзеяньня, дадаюцца канчаткі а̄тманэпада, а ў сэнсе дзейніка, плод дзеяньня якога пераходзіць да іншага, – канчаткі парасмайпада

Ū

ūṣman – шыпенныя гукі (ś, ṣ, s), а таксама h

393

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

E

eka-vacana – канчаткі tiṄ і su̐P, што ўжываюцца для ў сэнсе “адзін” (напр., paca-ti “адзін-гатуе”, nara-s → naraḥ “адзін чалавек”) ekaśeṣa-vṛtti – від словаўтварэньня, пры якім зь некалькіх слоў застаецца толькі адно (напр., náraḥ náraḥ náraḥ ca = nárāḥ)

ekaśruti – манатонны тон, у які ператвараецца ануда̄тта пасьля сваріты ў маўленьні

O

oṣṭhya – губны гук (напр., u, p)

K

kaṇṭha-tālavya –ніжнянёбны-сярэднянёбны гук (напр., e) kaṇṭhoṣṭhya – ніжнянёбны-губны гук (напр., o) kaṇṭhya – ніжнянёбны гук (напр., a, h)

karaṇa – ка̄рака, што зьяўляецца набольш дзейсным сродкам дзеяньня, сродак (напр., “рэжа нажом”)

kartari-prayoga – ужываньне ў сэнсе дзейніка (напр., cinóti “зьбірае”) kartṛ – ка̄рака, што зьяўляецца самастойным у дзеяньні, дзейнік (напр., чалавек ідзе)

karmaṇi-prayoga – ужываньне ў сэнсе дачыну (напр., āhāráḥ pacyate “ежа гатуецца”)

karma-dhāraya – від татпуруша-сама̄сы, які ўтвараецца з азнакі (viśeṣaṇa) і азначанага (viśeṣya) (напр., alpa-naráḥ “маленькі-чалавек”) karma-pravacanīya–словазгрупыprādiусувязізпра̄тіпадікаю(напр.,

ā́grā́māt “да вёскі”)

karman – ка̄рака, што зьяўляецца найжаданым для дзейніка або зьвязаны зь ім такім самым чынам, дачын (напр., “купляе ежу”, “п'е атруту”)

-kāra – літара (напр., ha-kāra “літара ha”) kāraka – удзельнік чыну

kṛt – першасныя асноваўтваральныя афіксы, якія дадаюцца непасрэдна да кораня і ўтвараюць асновы імёнаў (напр., kṛ-tṛC → kartṛ)

kṛtya – від кр̣т-афіксаў (tavyaTtavya, , anīyaR, yaT, ṇyaT, KyaP), што выражаюцьсэнсдачынуцібыцьця,атаксамасэнсналежнасьцідзеяньня (напр., kartávyam “мае-быць-зроблена”)

394

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

kṛd-vṛtti – утварэньне асноваў імёнаў з дапамогаю кр̣т-афіксаў kriyā-viśeṣaṇa – азнака дзеяньня (напр., “хутка бяжыць”)

G

gaṇa – група, група каранёў у Dhātu-pāṭha

gati – вялікая група “прыдзеясловаў”, што ўлучае pra-загалоўныя словы, Cvi-канцавыя словы і некаторыя іншыя словы

guṇa – галосныя a, e, o

guru–цяжкігалосны(доўгігалосны,атаксамакароткіперадсам̣йоґай) ghoṣavat – звонкі гук (напр., b, a)

C

caturthī – чацьвертая вібгакті, якая ўжываецца для выражэньня сампрада̄ны

J

jihvā-mūlīya – гук [х], што ўзьнікае замест вісарґі перад k, kh

Ṇ

ṇatva – замена [n] на [ṇ]

T

tat-puruṣa – від сама̄сы, у якой сэнс другой часткі галоўны (напр., na- dī-samipé “у-блізіні-ракі”)

tad-dhita – другасныя асноващтваральныя афіксы, што дадаюцца да асноваў імёнаў і ўтвараюць асновы имёнаў (напр., sundara-tamaP → sundaratama)

taddhita-vṛtti – утварэньн другасных імёнаў tālavya – сярэднянёбны гук (напр., i, c)

tiṄ–канчаткідзеяслова,18афіксаў–tiP,tas,jhi,siP,thas,tha,miP,vas,mas, ta, ātām, jha, thās, āthām, dhvam, iṬ, vahi, mahiṄ, якія замяняюць l-афіксы tiṄ-anta – слова, што сканчаецца на адзін з афіксаў tiṄ; дзеяслоў tṛtīyā–трэцяявібгакті,штозвычайнаўжываеццаўсэнседзейнікаабосродку

D

dantya – зубны гук (напр., t, ḷ)

395

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

dīrgha – доўгі галосны, гук, што мае дзьве меры (напр., ā)

dvandva – від сама̄сы, у якім сэнс абедзьвюх часткак галоўны (напр., aśva-dhenū́“конь-і-карова”)

dvi-karmaka – корань, які можа мець два дачыны (напр., pac: phálāni āhāráṃ pacati “гатуе плады ў ежу”)

dvigu – від татпуруша-сама̄сы, у якой першай часткай зьяўляецца лічэбнік (напр., tri-lokám “тры-сьветы”)

dvitīyā – другая вібгакті, што звычайна ўжываецца ў сэнсе дачыну dvitva – падваеньне кораня

dvi-vacana – канчаткі tiṄ і su̐P, што ўжываюцца ў сэнсе “два” (напр., paca-taḥ “двое-гатуюць”, nara-au → nárau “два чалавекі”)

dhātu – корань

dhātu-vṛtti – утварэньне каранёў

N

nāma-dhātu – адыменны корань, корань, утвораны ад асновы імені nāsikya – чыста насавы гук (ṃ)

nipāta – “устаўка”, часьціца, што ня мае ўласнага сэнсу, але выражае адносіны паміж іншымі словамі

niṣṭḥā – афіксы Kta і Ktavatu̐

P

pañcamī – пятая вібгакті, што звычайна ўжываецца ў сэнсе апа̄да̄ны pada – закончанае слова, што сканчаецца на канчаткі su̐P або tiṄ, а таксама аснова, што стаіць перад su̐-загалоўнымі афіксамі (то бо, афіксамі su̐P, таддгіта і афіксамі жаночага роду), якія не пачынаюцца на галосны ці y

parasmai-pada – 9 канчаткаў дзеяслова (tiP, tas, jhi, siP, thas, tha, miP, vas, mas) з групы tiṄ, якія замяняюць l-афіксы ў сэнсе дзейніка parasmai-padin – корань, пасьля якога ў сэнсе дзейніка ўжываюцца толькі канчаткі парасмайпада

pūraṇa – парадкавы лічэбнік pūrva-pada – першая частка сама̄сы

pluta –працяглы галосны, які мае тры меры (напр., a3) prakṛti – аснова

prakṛti-bhāva – першапачатковы, нязьменены стан

396

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

pragṛhya – “вынятак”, гукі ī, ū, e на канцы двівачаны pratyaya – афікс, тое, што дадаецца да асновы

pratyāhāra – скарот, пачатковы элемэнт разам з канцавым ітам, што ўжываюцца ў сэнсе ўсіх прамежкавых складнікаў

prathama-puruṣa – канчаткі tiṄ, што ўжываюцца ў сувязі з усімі словамі, акрамя yuṣmad “ты, вы” і asmád “я, мы”

prathamā – першая вібгакті, што ўжываецца толькі ў сэнсе сэнсу пра̄тіпадікі, роду, меры й называньня

prātipadika – аснова імені, адзінка, што мае сэнс, але ня дга̄ту і не пратйайа; а таксама сама̄са і тое, што сканчаецца на крт̣- ці таддгітаафіксы

prādi – група слоў, якая пачынаецца са слова prá (гл. занятак 7)

B

bahu-vacana – канчаткі tiṄ і su̐P, што ўжываюцца ў сэнсе “многа” (напр., páca-nti “многія-гатуюць”, nára-as → nárāḥ “людзі”) bahu-vrīhi – від сама̄сы, у якой сэнс ніводнай часткі не галоўны, т.б. галоўнае слова знаходзіцца па-за межамі сама̄сы, а сама сама̄са зьязляецца да яго азначэньнем (напр., śīghrā́śvaḥ náraḥ “чалавек, у-якога-хуткія-коні”)

bāhya-prayanta – вонкавыя высілкі маўленьня, што робяцца па-за ротавай поласьцю (напр., у гартані)

bha – аснова, што стаіць перад su̐-загалоўнымі суфіксамі (суфіксы su̐P, таддгіта і суфіксы жаночага роду), якія пачынаюцца на галосны ці y bhāva – быцьцё, дзеяньне само па сабе

bhāve-prayoga – ужываньне ў сэнсе быцьця, дзеяньня самога па сабе (напр., gamyáte “ідзецца”)

M

matv̐-arthīya – афікс, што ўжываецца ў тых самых сэнсах, што і афікс matu̐P

madhyama-puruṣa – канчаткі tiṄ, што ўжываюцца ў сувязі са словам yuṣmád “ты, вы”

mahā-prāṇa – “вялікадыхавы”, прыдыхальны гук (напр., kh) mātrā – мера часу гучаньня

mūrdhanya – пярэднянёбны гук (напр., ṛ, ṇ)

397

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

Y

yaṄ-anta – вытворны корань, утвораны суфіксам yaṄ

R

rūpa – форма

L

la-kāra – дзесяць афіксаў, што ставяцца пасьля кораня ў сэнсе пэўанага часу ці стаўленьня да чыну

laghu – лёгкі галосны (кароткі, калі не стаіць перад сам̣йоґай) liṅga – род: puṃ-liṅga – мужчынскі род, strī-liṅga – жаночы род, napuṃ- saka-liṅga – ніякі род

luk – від лопы, поўнае зьнікненьне граматычнай адзінкі (напр., vā́ri+ su̐→ vā́ri_)

lopa – ненаяўнасьць, зьнікненьне граматычнай адзінкі (напр., nára + ṆiC → nar_ + ṆiC → narí)

V

varga – група змычных зычных, што маюць адно месца ўтварэньня

(ka-varga, ca-varga, ṭa-varga, ta-varga, pa-varga)

vikaraṇa – афікс, які ўжываецца разам зь іншым суфіксам для “асьвятленьня” сэнсу, які той выражае; вікаран̣а ўкліноўваецца паміж асновай і афіксам (напр., pac-ti → pác-a-ti)

vikṛti – зьменены стан

visarga – прыдыханьне пасьля галоснага, якое гучыць так, нібы галосны працягваецца пасьля гуку “г”; вісарґа не зьяўляецца фанэмай, але ўтвараецца замест гукаў s або r у пэўных умовах

vibhakti–кожнаятройцаафіксаўtiṄ і su̐P(напр.,tiP-tas-jhi,siP-thas-tha і г.д.)

vivāra–вонкавывысілак,якіпалягаеўраскрыцьцігорла,расслабленьне галасавых зьвязак; пры ім утвараюцца глухія зычныя

vivṛta – нутраны высілак, які палягае ў шырокім адкрыцьці рота і пры якім утвараюцца галосныя

viśeṣaṇa–азнака,прыметнік(напр.,прыгожычалавек,краса-дзяўчына) viśeṣya – азначанае, носьбіт прыкметы (напр., прыгожы чалавек, красадзяўчына)

398

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

vṛddhi – галосныя ā, ai, au

veṬ – 1) а̄рдгадга̄тука-афікс, перад якім а̄ґама iṬ дадаецца неабавязкова; 2) корань, пасьля якога а̄ґама iṬ дадаецца неабавязкова перад афіксамі, што патрабуюць яго даданьня паводле агульнага правіла

vyañjana – зычны

vyadhikaraṇa – становішча, калі часткі словазлучэньня азначаюць “розныя рэчы” (напр., “вязе дровы”, “конь чалавека”)

Ś

śaiṣika – таддгіта-афіксы, што ўжываюцца ў тых самых сэнсах, што і суфікс aṆ

Ṣ

ṣaṣṭhī – шостая вібгакті, што звычайна ўжываецца ў сэнсах, адрозных ад каракаў (напр., прыналежнасць)

ṣatva – замена [s] на [ṣ]

S

saṃkhyā – лічэбнік (у граматыцы Па̄н̣іні гэта фармальны тэрмін) saṃyoga – беспрамежкавае злучэньне зычных (напр., tr)

saṃvāra–вонкавывысілак,якіпалягаеўсьцісканьнігорла,напружаньне галасавых зьвязак; пры ім утвараюцца звонкія зычныя і галосныя sa-karmaka – корань, што можа мець дачын (напр., káṭaṃ karoti “робіць посьцілку”)

sat – афіксы Śatr̐і ŚānaC

saN-anta – вытворны корань, утвораны афіксам saN sandhi – злучэньне гукаў у маўленьні

sannatara – “ніжэйшы” тойн, на які замяняецца ануда̄тта непасрэдна перад уда̄ттай

saptamī – сёмая вібгакті, што звычайна ўжываецца ў сэнсе адгікараны samāna-adhikaraṇa–становічша,калічатскісловазлучэньняазначаюць “адну рэч” (напр., “прыгожая дзяўчына” ці “чалавек ідзе”)

samāsa – складанае слова, што мае больш за адну аснову (напр., pra- karaṇam)

samāsa-vṛtti – утварэньне складаных слоў

samāhāra-dvandva – від двандвы, калі часткі сама̄сы зьвязваюцца

399

–– Слоўнік граматычных тэрмінаў ––

сэнсам аб'яднаньня (напр., sukha-duḥkhám “шчасьце-і-няшчасьце”) sampradāna – ка̄рака, якому адрасуецца плод дзеяньня, адрасат samprasāraṇa–гукіi,u,ṛ,ḷ,штоўзьнікаюцьнамесцыy,v,r,lадпаведна sambuddhi – форма першай вібгакті адзіночнага ліку, ужытая ў сэнсе закліку, звароту

sarvanāman–групаsárva-загалоўныхслоў,штоўлучаеўсезайменьнікі, а таксама некаторыя іншыя словы (éka, dví, bhávat) sarvanāma-sthāna – канчатак Śi (замена афіксаў Jas і Śas у ніякім родзе),атаксамапершыяпяцьканчаткаўsu̐Pпасьляасноўмужчынскага і жаночага роду

savarṇa – гукі, што маюць аднолькавы нутраны высілак і месца ўтварэньня (напр., с і ch, a і ā)

sārvadhātuka – афікс з групы tiṄ або маючы маркер Ś

su̐P –канчаткі імені, афіксы su̐, au, Jas, am, auṬ, Śas, Ṭā, bhyām, bhis, Ṅe, bhyām, bhyas, Ṅasi̐, bhyām, bhyas, Ṅas, os, ām, Ṅi, os, suP, што ставяцца пасьля пра̄тіпадікі і афіксаў жаночага роду Ṅī ды āP

su̐B-anta – імя, закончанае слова, што сканчаецца на адзін з афіксаў su̐P seṬ – 1) ардгадгатука афікс, перад якім дадаецца а̄ґама iṬ; 2) корань, пасьля якога дадаецца а̄ґама iṬ перад афіксамі, што патрабуюць гэтага паводле галоўнага правіла

sparśa – змычны зычны (напр., bh)

spṛṣṭa – нутраны высілак, які палягае ў закрыцьці рота і пры якім утвараюцца змычныя зычныя

sthānin – замесьціва, элемэнт, які замяняецца svara – галосны

svarita – высокі тон (à)

svarita jātya – прыроджаная сваріта; сваріта, што ёсьць ужо ва ўпадэш́і svarita śuddha – сварітая чыстая; сваріта, што ўзьнікае ў маўленьні

H

hetu – дзейнік, які зьяўляецца прычынаю дзеяньня іншага дзейніка hrasva – кароткі галосны, што мае адну меру (напр., a)

400