sanskrit_manual

–– Занятак 22 ––

Пераклады граматыкі Па̄ н̣іні

Першым перакладам грамытыкі Па̄н̣іні на эўрапэйскія мовы быў пера­ клад на нямецкую, зроблены Отто фон Бётлінґам і апублікаваны ў 1840 г. Адным зь першых перакладаў на ангельскую быў пераклад Ш́рі̄́ыш­Чандры Васу (Śrīśa Candra Vasu, 1891), які ўлучае ў сябе і пераклад Ка̄́ікаш̄-ттівр̣. Найлепшым перакладам, прыдатным для самастойнага вывучэньня, варта лічыць пераклад Сумітры Ман̇ ґэш́а Катрэ

(Sumitra M.Katre, 1987), што спалучае ў сабе сьцісласьць з падрабязным ­разборам прыкладаў. Таксама сьлед узгадаць пераклад Рама̄на̄тха

Ш́армы (Ramānāth Śarma, 1990-2003) у васьмі тамох, што ўлучае раз-

горнутыя ­камэнтары. Існуе таксама бліскучы пераклад на францускую мову, зроблены вядомым індолягам Луі Рэну (Louis Renou, 1966).

Найлепшымі ўводзінамі ў граматыку Па̄н̣іні можа служыць кніга ­амэрыканскага індоляга Джорджа Кардоны “Па̄ніні̣: яго Праца і яе традыцыі” (George Cardona. Pāṇini: His Work and Its Traditions, 1988). ­Іншая кніга Дж.Кардоны Pāṇini: A Survey of Research (1976) зьмяшчае вялікаютэматычнуюбібліяграфіюдасьледаваньняў,прысьвечаныхграматыцы Па̄н̣іні.

2.Ancu̐-канцавыя асновы

Ёсьць асаблівая група даволі распаўсюджаных слоў, што ўтвараецца ад кораня ancu̐з дапамогай афікса KviN пры наяўнасьці su̐P-канцавой упапады. Прыгэтым перадапошні n кораня зьнікае. Напрыклад:

prá + ancu̐+ KviN → prā́c– усходні práti + ancu̐+ KviN → pratyác – заходні úd + ancu̐+ KviN → údac– паўночны áva + ancu̐+ KviN → ávāc – паўднёвы

sám + ancu̐+ KviN → samyác – добры, адпаведны

Асаблівасьці скланеньня

Перадсарвана̄мастха̄намідаасновыдадаеццаа̄ґамаnuM.Прыгэтымперад афіскам su̐канцавы c зьнікае, а n на канцы пады замяняецца на ṅ:

321

–– Занятак 22 ––

prā́c+ su̐→ prā́nc_ → prā́n_ → prā́ṅ

prā́c+ au → prā́nc + au → prā́ṃc + au → prā́ñcau

Замест bha-перадапошняга aT мае быць лопа, але пасьля úd замест aT мае быць īT. Замест папярэдняга aC мае быць доўгі:

prá + ac + Śas → prá + _c + Śas → prā + c + Śas → prā́caḥ úd + ac + Śas → úd + īc + Śas → údīcaḥ

Вібгакті-афіксы, пачынаючы з трт̣і̄йа̄,захоўваюць уласную уда̄тту пасьля асновы, аднаскладовай перад афіксам suP:

prāc + bhyām → prāgbhyā́m

Формы жаночага роду

Усэнсежаночагародупасьляancu̐-канцавыхасноўдадаеццаафіксṄīP: prá + ac + ṄīP → prā́cī

práti + ac + ṄīP → pratī́cī úd + ac + ṄīP → údīcī áva + ac + ṄīP → ávācī sám + ac + ṄīP → samī́cī

ancu̐-канцавая аснова мужчынскага роду prā́c

322

рэшта як у мужчынскім родзе

323

–– Занятак 22 ––

añcu̐-канцавая аснова ніякага роду pratyác

рэшта як у мужчынскім родзе

Слоўнік

мысьліць, уважаць (кагосьці кімсьці – ) –

сьвяціць, падабацца ( ) –

( )добры, адпаведны належна, як сьлед

войска

324

–– Занятак 22 ––

Практываканьне 1

Практыкаваньне 2

1.Сонца ўзыходзіць на ўсходзе і заходзіць на захадзе.

2.Настаўнік з-вучнямі адправіўся жыць у заходні лес.

3.Ворагі зламалі паўднёвую браму.

4.Настаўнік належным чынам ушанаваў багоў.

5.На захад ад гораду ідзе дождж.

6.Князь усходняй краіны быў пераможаны ворагамі.

7.Войска ворагаў аблагае горад.

8.Надзелены-знаньнем настаўнік праслаўляецца ў сьвеце.

9.Выйшаўшы зь вёскі, ідзі на поўнач.

Заданьне

1.Вывучыць новыя ўзоры скланеньня.

2.Вывучыць новыя словы.

3.Зрабіць практыкаваньні на пераклад.

325

ЗАДАНЬНІ НА САМАПРАВЕРКУ 6

І. Дайце адказы на пытаньні:

1.Чым адрозьніваюцца lr̐Ṅ, lṛ̐Ṭі lu̐Ṭ?

2.Чым адрозьніваюцца li̐Ṅі lo̐Ṭ?

3. Чым адрозьніваецца афіск li̐Ṅу сэнсе добраславеньня ад афікса li̐Ṅ у іншых сэнсах?

4.Чым адрозьніваюцца la̐Ṅ, li̐Ṭі lu̐Ṅ?

5.Як утвараюцца колькасныя лічэбнікі ад 11 да 100?

6.Як утвараюцца колькасныя лічэбнікі ад 100 і далей?

7.Як утвараюцца парадкавыя лічэбнікі?

8.Што такое vyākaraṇa? Чым яна адрозьніваецца ад грэка-лацінскай граматычнай традыцыі?

9.Зь якіх асноўных частак складаецца твор Па̄н̣іні?

10.Якія віды правілаў ёсьць у граматыцы Па̄н̣іні?

11.Што азначае, калі вынік правіла зьяўляецца asiddha?

12.Назавеце асноўныя камэнтары на граматыку Па̄н̣іні.

ІІ.Пастаўцесловаўдужкахуналежнуюформуйперакладзеце сказы:

) (( )( )

( ) ( ) ) ( ( ) …( )) ( ( ) ( )

326

–– Заданьні на самаправерку 6 ––

ІІІ. Устаўце словы паводле сэнсу:

... … ...

......... …... ...

... ...

ІV. Перафразуйце сказы:

V. Перакладзеце з санскрыту:

327

Пасьлямова

Прачытаўшы тэксты з паслоўным перакладам, зьмешчаныя ў дадатку да падручніка, варта абраць сабе арыгінальны санскрыцкі тэкст для больш глыбокага вывучэньня. На гэта ёсьць багаты выбар – у сеціве апублікавана вялікая колькасьць санскрыцкіх тэкстаў. Але я параіў бы пачаць з чытаньня Bhagavad-gītā, аднаго з найбольш істотных тэкстаў ведавай традыцыі, што мае прыгэтым даволі простую мову і бязьмежную глыбіню думкі.

Узровень валоданьня санскрытам, што дасягаецца засваеньнем гэтага курсу, дастатковы, каб працягнуць навучаньне паводле ­арыгінальнай граматыкі Па̄н̣іні. Працягам гэтага ўводнага курсу зьяўляецца ­падручнік “Традыцыйная граматыка санскрыту”, што будзе паступова

­публікавацца на старонцы http://svayambhava.org/sanskrit.

Кожнызанятакасноўнагакурсускладаеццазпэўнайколькасьціправілаў Паніні, адмыслова сістэматызаваных, упарадкаваных і перакладзеных на беларускую мову. Практыкаваньні асноўнага курсу ўяўляюць сабой спачатку адаптаваныя, а пасьля цалкам арыгінальныя тэксты, у якіх пасьлядоўна асьвятляецца старажытнаіндыйская міталёгія, а таксама практычныя заданьні на словаўтварэньне.

Міхаіл Баярын

328

ЧЫТАНКА

–– Чытанка ––

अथ

СЬВЯТАЯ БАГАВІТА ПЕСЬНЯ Чацьверты ўзыход

śrī- – сьвяты bhagavān – Багавіт uvāca – прамовіў:

imaṃ–Гэтуюa-vyayam–нязьменную,вечнуюyogaṃ–йоґуpra-uktavān

–япаведаміўvi-vasvate–Вівасвату,vi-vasvān –Вівасват(“Вы-сьветлы”, богСонца)praāha–прамовіўmanave–Ману,manuḥ–Ману(“­Мысны”, сынВівасватаў,продаклюдзей)abravīt–мовіўikṣvākave–Ікшва̄ку(сын Ману Ваівасваты, князь-продак сонечнага роду)

evaṃ – так param-parā- – пасьлядоўнаадзін ад аднаго pra-āptam – атрыманую imaṃ – яе viduḥ – уведвалі rāja-ṛṣayaḥ – князі-рушы, ўладарыпрарокі, iha – але тут kālena – зь цягам часу mahatā – вялікага saḥ – тая yogaḥ – йоґа naṣṭaḥ – была страчана, зьнікла, paraṃ-tapa – о Ворагаў пекла (Арджуна)

eva – менавіта saḥ ayaṃ – тая самая purātanaḥ – даўняя, адвечная yogaḥ

– йоґа mayā – мной te – табе pra-uktaḥ – моўлена adya – сёньня, iti – бо asi – ты ёсьць, есі me – мой bhaktaḥ – божнік sakhā ca – і сябра, hi – а etad – гэта uttamam – навышняя rahasyaṃ – тайна

330