sanskrit_manual

Выняткі

Такім чынам утвараюцца формы ад бальшыні каранёў. Аднак пасьля некаторых каранёў формы lu̐Ṅ утвараюцца інакш. Паводле правілаўвыняткаў вікарана̣Cli замяняецца на іншыя афіксы:

1.cli → luk

2.cli → Ksa

3.cli → aṄ

4.cli → CaṄ

Luk

Пасьля каранёў sthā, dā, dhā, pā і bhū і некаторых іншых замест афікса siC мае быць luk (зьнікненьне) перад парасмайпадамі:

sthā + lu̐Ṅ→ sthā + t → sthā + Cli + t → a-sthā_ + t → á́sthāt bhū + lu̐Ṅ→ bhū + t → bhū + Cli + t → a-bhū + t → á́bhūt

быць

281

–– Занятак 20 ––

Ksa

Замест афікса Cli мае быць афікс Ksa пасьля śaL-канцавых iK-перада- пошніх aniṬ каранёў, да якіх не дадаецца агама iṬ перад гэтым афіксам: diś + lu̐Ṅ→ diś + t → diś + Cli + t → diś + Ksa + t → á́-dik-ṣa-t

указваць

aṄ

Пасьля каранёў as (di.), vac і khyā замест афікса Cli мае быць афікс aṄ. Таксама пасьля каранёў lip, siс і hve, але неабавязкова перад а̄тманэпадамі. Пасьля puṣ-загалоўных, dyut-загалоўных і ḷD-it-пазначаных каранёў – толькі перад парасмайпадамі. А таксама пасьля каранёў sṛ, śās і ṛ:

lip + lu̐Ṅ→ lip + t → lip + Cli + t → lip + aṄ + t → á́-lip-a-t

282

Caṅ

Пасьля ṆiC-канцавых каранёў і некаторых іншых замест афікса Cli пры ўжываньні ў сэнсе дзейніка мае быць афікс CaṄ. Перад афіксам CaṄ адбываецца падваеньне кораня. Замест перадапошняга галоснага перад афіксам ṆiC мае быць кароткі, а замест афікса ṆiC мае быць лопа. У выпадку, калі пасьля абгйа̄сы ідзе лёгкі галосны, а канцавы aK асновы не заменены на лопу, да падваеньня дзейнічаюць тыя самыя правілы, што і перад афіксам saN, а галосны абга̄сы мае падоўжыцца:

kṛ + ṆiC → kārí, kārí + lu̐Ṅ→ kārí + t → kārí + Cli + t → kārí + aṄ + t → kar_ + a + t → cī-kar + a + t → á́-cīkar-a-t – змусіў зрабіць

Але:

takṣ + ṆiC → takṣí+ lu̐Ṅ→ takṣí+ t → takṣí+ Cli + t → takṣí+ aṄ + t → takṣ_ + a + t → tatakṣ + a + t → á-tatakṣ-a-t – змусіў вычасаць (цяжкі галосны)

katha + ṆiC → kath_í+ lu̐Ṅ→ kathí+ t → kathí+ Cli + t → kathí+ aṄ + t → kath_ + a + t → cakath + a + t → á-cakath-a-t – расказаў (лопа канцавога aK асновы)

283

––Занятак 20 ––

Усэнсе дачыну й быцьця пасьля ṆiC-канцавых каранёў паводле агуль-

нага правіла мае быць афікс siC, а ў prathama-puruṣa ekavacana – CiṆ,

перад якім ṆiC зьнікае:

kārí+ CiṆ + ta → kār_+ CiṆ + ta → áṬ + kār + CiṆ + ta → ákāri kārí+ siC + ātām → kārí+ i-s + ātām → kāré + is + ātām → kāráy + is + ātām → áṬ + kāray + is + ātām → ákārayiṣātām

рабіць

Прыклады

284

–– Занятак 20 ––

4. Idam

Займеньнік idám мае амаль такі самы сэнс, як і займеньнік etád “гэты”.

sarvanāman-аснова мужчынскага роду idám

285

–– Занятак 20 ––

Adas

Займеньнік adá́s мае амаль такі самы сэнс, як і займеньнік tád “той”.

286

–– Занятак 20 ––

Enat

Прыпаўторнымузгадваньнізайменьнікіidá́m і etá́dзамяняюццаназайменьнікenat,штонямаеўласнайуда̄тты.Enat неўжываеццаўпратхама̄ і мае асаблівыя формы толькі ў двіті̄йа̄,трт̣і̄,йашаш̄ тх̣і̄і саптамі̄,а ў астатніх вібгакті ён мае такія самыя формы, як idá́m.

sarvanāman-аснова мужчынскага роду enat

sarvanāman-аснова ніякага роду enat

287

–– Занятак 20 ––

Слоўнік

ісьці – паводзіць сябешанаваць, пакланяцца

праліваць дождж – ––

ісьці, цячы – –

– тойгэты

жаданьне

поле

такі, такі па меры

поўны

божня

які, які па меры

бітва

воз, калясьніца

Практыкаваньне 1

288

–– Занятак 20 ––

Практыкаваньне 2

1.Дом, у якім жыў той настаўнік, стаяў каля-ракі.

2.Вакол-вёскі рос маленькі-лес.

3.Ён знаў кожнага-чалавека ў тым горадзе.

4.Сын-князя паводзіўся годна-князя.

5.Гэтага каня, што быў куплены князем у горадзе, скралі злодзеі.

6.Уздоўж-гораду цякла вялікая-рака.

7.Князь ушанаваў таго настаўніка як-бога.

8.У тым лесе было бязьлюдна.

9.Конь хадзіў палямі як-хацеў (па-жаданьні).

Заданьне

1.Вывучыць на памяць ш́локу.

2.Вывучыць утварэньне avyayībhāva-samāsa.

3.Вывучыць новыя ўзоры спражэньня і скланеньня.

4.Вывучыць новыя словы.

5.Зрабіць практыкаваньні на пераклад, ужываючы правілы сандгі.

289

ЗАДАНЬНІ НА САМАПРАВЕРКУ 5

І. Дайце разгорнутыя адказы на пытаньні:

1.Што такое samāsa? Якія ёсьць віды сама̄саў?

2.Як утвараецца двандва-сама̄са?

3.У чым асаблівасьць adādi-gaṇa?

4.Якія таддгіта-афіксы называюцца тэрмінам вібгакті?

5.На якія віды падзяляецца татпуруша-сама̄са?

6.Чым адметная juhotyādi-gaṇa?

7.Пералічэце асноўныя правілы падваеньня кораня.

8.Што такое saṃkhyā?

9.Як утвараецца багуврі̄гі?

10.Як адрозьніць багуврі̄гі ад татпурушы?

11.У якіх сэнсах ужываецца li̐Ṭ?

12.Пералічэце канчаткі, на якія замяняецца li̐Ṭ.

13.Як утвараецца avyayī-bhāva?

14.У якіх сэнсах ужываецца lu̐Ṅ?

15.Як утвараюцца lu̐Ṅ-канцавыя формы?

16.Як утвара li̐Ṭ- і lu̐Ṅ-канцавыя формы ў karmaṇi- і bhāve-prayoga?

ІІ.Пастаўцесловаўдужкахуналежнуюформуйпера­кладзеце сказы:

( ) ( ) ( )

( )( )

( ) – ( )( ) ( )( )

290