sanskrit_manual

–– Занятак 19 ––

тварРа̄маШ́іва

злодзей, крадзежнік

Практыкаваньне 1

Практыкаваньне 2

1.Добры-князь убачыў мнага-вокага і мнага-тварага бога.

2.Жыў тады настаўнік, багацьцем-якога-было-знаньне.

3.Чалавек разам-з-сынам праслаўляў багоў.

4.Яна дала мне ваду, смак-якой-быў-нібы-смак-мёду.

5.У вёсцы мы падышлі да дому, дзьверы-якога-былі-прыгожыя.

6.Злодзей скраў багацьці чалавека, у-якога-не-было-грошай.

7.Вяліка-разумны валадар пабачыў дзяўчыну, вочы-якой-былі-нібыта- лотаці.

8.Дрэва-плады-якога-маленькія было сьсечана сякераю.

9.Ён прывёў мяне ў лес, у-якім-былі-маленькія-дрэвы.

271

–– Занятак 19 ––

Заданьне

1.Выыучыць на памяць ш́локу.

2.Вывучыць утварэньне bahuvrīhi-samāsa.

3.Вывучыць новыя ўзоры спражэньня і скланеньня.

4.Вывучыць новыя словы.

5.Зрабіць практыкаваньні на пераклад, ужываючы правілы сандгі.

272

ЗАНЯТАК 20

––Занятак 20 ––

1.Śānti-mantraḥ

поўнытойгэтыпаходзіцьзабірацьзаставацца

Поўнае тое, поўнае гэта, паходзіць ад поўнага поўнае, адняўшы ад поўнага поўнае, толькі поўнае і застаецца. Ом, спакой, спакой, спакой.

2.Avyayī-bhāva

Уса̄масах віду avyayī-bhāva сэнс першай часткі галоўны. Слова avyayī- bhāva азначае ператварэньне ў “быцьцё нязьменным”. Складаныя словы авйайі̄-бга̄ва – гэта звычайна nitya-samāsa (заўсёды-сама̄сы), т.б. сама̄сы, што ўтвараюцца абавязкова, часткі якіх ня могуць спалучацца інакш як у сама̄се. Першаю часткаю авйайі̄-бга̄вы звычайна зьяўляецца нязьменнае слова (avyaya). Уда̄тта мае падаць на апошні галосны сама̄сы.

Утварэньне авйайі̄-бга̄вы

Вынікам утварэньня авйайі̄-бга̄ва заўсёды зьяўляецца нязьменнае слова (avyaya) ніякага роду адзіночнага ліку, якое фактычна зьяўляецца прыслоўем. Прыгэтым замест канчаткаў su̐Pмае быць luk. Але пасьля­ aT-канцавых словаў усе канчаткі su̐P замяняюцца на am. Усе доўгія

274

–– Занятак 20 ––

­галосныя на канцы авйайі̄-бга̄вы маюць замяняцца на кароткія, а eC – на iK:

guró́ḥ samīpá́m → upa-gurú́_ – каля настаўніка nadyā́ḥsamīpá́m → upa-nadí_ – каля ракі bā́lāyāḥ samīpá́m → upa-bālam – каля дзяўчыны grā́masya samīpá́m → upa-grāmá́m – каля вёскі

Vibhakti, samīpa

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе вібгакі-афікса ці блізіні (samīpa) разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай ўтварае авйайі̄- бга̄ву:

ná́reṣu adhikṛ́tya → á́dhi_ + ná́ra_ → adhi-nará́m- – пра людзей (у сэнсе саптамі̄)

kumbhá́sya samīpá́m → upa-kumbhá́m – каля збана (у сэнсе блізіні)

Samṛddhi, vyṛddhi

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе посьпеху (samṛddhi) ці ­няўдачы (vyṛddhi), разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄-бга̄ву:

má́drāṇām samṛ́ddhiḥ → su-madrá́m – удача на баку мадраў yá́vanānām vyṛ́ddhiḥ → dur-yavaná́m – няўдача на баку йаванаў

Artha-abhāva, atyaya

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе адсутнасьці (artha-abhāva) ці зьнікненьня (atyaya), разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄-бга̄ву:

má́kṣikāṇām á́bhāvaḥ → nir-makṣiká́m – без камароў atītā́ni himā́ni → ati-himá́m – бясь-сьнежна (сьнег растаў)

A-sam-prati, śabda-prādur-bhāva

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе няўчаснасьці (a-sam-prati) ці распаўсюджаньня славы (śabda-prādur-bhāva), разам з сэнсава-зьвяза-

275

–– Занятак 20 ––

най su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄-бга̄ву:

nidrā́ná́ sampratí → ati-nidrá́m – ня час для сну, досыць спаць pāṇini-śabdá́ḥ ló́ke prá́ kāśate → iti-pāṇiní – так-(сказаў)-Па̄ніні̣

Paścāt, yathā

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе “за” (paścāt) ці “як” (yathā), разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄-бга̄ву. Сэнс yathā – гэта: адпаведнасьць (yogyatā), распаўсюджанасьць (vipsā), непераўзыходжаньне межаў (an-ati-vṛtti), падабенства (sādṛśya): rá́thānāṃ paścāt → anu-rathá́m – за возам

rū́pa-yogyam → anu-rūpá́m – адпаведна выяве

á́rtham arthaṃ prá́ti → praty-arthá́m – што-рэч, кожную рэч śá́ktim an-ati-krá́mya → yathā-śaktí – пад сілу

Ānupūrvya, yaugapadya

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе пасьлядоўнасьці (ānupūrvya) ці адначаснасьці (yaugapadya), разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄-бга̄ву:

jyé́ṣṭhasya ā́nu-pūrvyeṇa → anu-jyeṣṭhá́m – за ўзростам yugapá́t cakrá́ṃ → sa-cakrá́m – адначасна з колам

Sādṛśya, sampatti

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе падабенства (sādṛśya) ці год- насьці(sampatti),разамзсэнсава-зьвязанайsu̐P-канцавойпадайутварае авйайі̄-бга̄ву:

gurú́ṇā sadṛ́śaḥ → sa-gurú́ – падобна да настаўніка kṣatrā́ṇām sampá́ttiḥ → sa-kṣatrá́ṃ – годна ваяра

Sākalya, anta

Нязьменная пада, што ўжываецца ў сэнсе суцэласьці (sākalya) ці мяжы (anta), разам з сэнсава-зьвязанай su̐P-канцавой падай утварае авйайі̄- бга̄ву:

276

–– Занятак 20 ––

tṛ́ṇam a-pari-tyá́jya → satṛṇá́m – з травой (не пакінуўшы ні травінкі) agni-grantha-paryantá́m → sāgní – да Агні (да канца кнігі “Агні”)

Apa, pari, bahis ці -añc-

Некаторыя авйайі̄-бга̄вы ўтвараюцца неабавязкова. Напрыклад, словы apa, pari, bahis ці -añc-канцавыя словы разам з паньчамі̄-канцавой падай неабавязкова ўтвараюць авйайі̄-бга̄ву:

á́pa trígartebhyaḥ / apa-trigartá́m – каля Тріґартаў pá́ri trígartebhyaḥ / pari-trigartá́m – вакол Тріґартаў bahír grā́māt / bahirgrāmá́m – вонках вёскі prā́ggrā́māt / prāg-grāmá́m – на ўсход ад вёскі

Āṅ, abhi, prati

Нязьменнае слова āṄ (пры), што ўжываецца ў сэнсе вылучнай ці ўлучнай мяжы (maryādā, abhividhi), разам з паньчамі̄-канцавой падай неабавязкова ўтварае авйайі̄-бга̄ву:

ā́grā́māt = āgrāmám – да вёскі ā́kumārā́t= ākumārám – да хлопчыкаў

Нязьменныя словы abhi “абапал” і prati “наўпроць”, што ўжываюцца ў сэнсе зьвернутасьці, разам з паньчамі̄-канцавой падай, што ўжываецца ў сэнсе цэлі (lakṣaṇa), неабавязкова ўтвараюць авйайі̄-бга̄ву:

agním abhí / abhy-agní – абапал агню agním prá́ti / praty-agní – наўпроць агню

Anu

Нязьменнае слова anu “за, да”, што ўжываецца ў блізіні ці прцягласьці, разам з su̐P-канцавой падай, што ўжываецца ў сэнсе цэлі, неабавязкова ўтварае авйайі̄-бга̄ву:

vá́nam á́nu / anu-vaná́m – да лесу (у бок лесу) gaṅgām á́nu / anu-gaṅgá́m – уздоўж Ґанґі vārāṇsī̀mánu = anuvārāṇasí– уздоўж Ва̄ра̄насі̣

277

–– Занятак 20 ––

Tiṣṭhadgu-загалоўныя

Акрамя таго, ёсьць група словаў, што пачынаюцца з tiṣṭhadgu, якія таксама называюцца тэрмінам авйайі̄-бга̄ва:

tíṣṭhanti gā́vo yá́smin kā́ledó́hanāya → tiṣṭhad-gú́ – час, калі каровы чака-

юць даеньня

3. Lu̐Ṅ

Афікс lu̐Ṅдадаюцца пасьля кораня ў сэнсе мінулага часу (сёньняшняга або ўвогуле прошлага). Афіксы tiṄ, што прызначаюцца замест lu̐Ṅ, – амаль такія самыя, што і замест la̐Ṅ.

Cli → siC

Паводле галоўнага правіла пасьля кораня перад афіксамі lu̐Ṅмае быць афікс Cli. А затым замест афікса Cli мае быць афікс siC. Акрамя таго перад коранем перад афіксамі lu̐Ṅмае быць націскная а̄ґама á́Ṭ:

vad + lu̐Ṅ → vad + t → vad + Cli → vad + siC + t → á́Ṭ + vad + s + t →

Затым, пасьля seṬ-каранёў да афікса siC дадаецца а̄ґама iṬ, а пасьля aniṬ-каранёў – не дадаецца. Акрамя таго, перад адна-зычнымі афіксамі дадаецца а̄ґама īṬ, і афікс siC паміж дзьвюма а̄ґамамі зьнікае:

→ á́-vad + siC + t → á́-vad + i-s + t → á́-vad + i-s + ī-t → á́-vad-i-ī-t → á́-vad-ī-t →

Замена на врддгі̣

Перад афіксам siC перад парасмайпадамі замест канцавога iK і лёгкага перадапошняга aC мае быць врддгі̣ , у іншых выпадках – ґуна̣:

278

––Занятак 20 ––

→á́-vad-ī-t → á́vādīt (vṛddhi) – ён сказаў

á́-div + i-s + ī-t → a-div-ī-t (siC-lopa) → a-dev-ī-t (guṇa) – ён гуляў

Афікс siC падпарадкоўваецца звычайнаму правілу пра ṣatva:

á́-vad + i-s + tām → á́-vād + i-s + tām → á́vādiṣṭām – сказалі (двое)

Асаблівасьці

Пасьля кароткага aC асновы замест афікса siC перад jhaL мае быць лопа:

á́-kṛ + s + ta → á́-kṛ-ta

Замест s пасьля jhaL і перад jhaL мае быць лопа:

á́-pac + s + tām → á́-pac + tām → á́-pāk-tām

Перад dh замест s мае быць лопа. Акрамя таго, замест dh афікса dhvam (які замест lu̐Ṅ) пасьля iṆ асновы мае быць ḍh. Неабавязкова пасьля дадатка iṬ:

á-kṛ + s + dhvam → ákṛḍhvam

á́-vad + i-s + dhvam → á́vadidhvam / á́vadiḍhvam (ḍhatva)

Узор – seṭ

сячы

279

–– Занятак 20 ––

Асаблівасьці а̄тманэпадаў

Пасьля iK-перадапошніх haL-канцавых каранёў і пасьля ṛ-канцавых каранёў jhaL-пачатковы афікс siC перад а̄тманэпадамі лічыцца Kit-пазна- чаным. Гэта значыць, перад ім забаронена замена на ґуну̣. У астатніх выпадках перад а̄тманэпадамі замена на ґуну̣адбываецца:

á́-yuj + s + ta → á́yukta á́-kṛ + s + ta → á́kṛta

Але:

á́-lū + i-s + ta → á́-lo + i-s + ta → á́lav-i-ṣṭa

Узор – aniṭ

рабіць

CiṆ

Усэнседачынуцібыцьцяўвыпадкуафіксаlu̐Ṅужываюццаа̄тманэпады. Аднак замест афікса ta мае быць афікс CiṆ. Перад афіксам CiṆ замест канцавога iK і лёгкага перадапошняга aC мае быць врддгі̣ , у іншых выпадках – ґуна̣:

vad + ta → vad + CiṆ → á́-vad + CiṆ → á́-vād-i – было сказана kṛ + ta → kṛ + CiṆ → á́-kṛ + CiṆ → á́-kār-i – было зроблена

div + ta → div + CiṆ → á́-div + CiṆ → á́-dev-i (guṇa) – было згуляна

280