Пятро васючэнка. Фэномэн літаратурнага сэрвілізму й нонканфармізм

http://baj.ru/belkalehium/tatalitarysm/lekcyja15.htm

Плян:

1. Сэрвілізм як рытуал

2. Ілюзіі сэрвілістых

3. Клетка сэрвілізму (пытаньні паэтыкі)

4. З 1956 да 1991. Сума дысыдэнцтва

5. Нонканфармізм і сацыяльны крытыцызм

1. Сэрвілізм як рытуал

Літаратары, якія пайшлі на супрацоўніцтва з рэжымам у 1920-я гады на глебе беларусізацыі, дазвалялі сабе прыхаваны апазыцыянізм, вернасьць нашаніўскім ідэалам, пэўны сацыяльны крытыцызм.

Літаратары ў 1930-я гады ўжо ня мелі выбару ісьці або не ісьці на супрацоўніцтва з уладай. Улада дыктавала ім законы фізычнага выжываньня. Прычым, гэтыя законы не гарантавалі іхнае бясьпекі ад арышту, сьледзтва, зьняволеньня, або высылкі. Тым ня менш, літаратары паспрабавалі прыняць правілы жорсткай гульні. Ня ўсе кінуліся пісаць артыкулы-даносы. Але сэрвілістамі сталіся многія.

Крытыкі, як мы ведаем, пераважна займаліся выкрыцьцём ды зьнішчэньнем ворагаў у літаратуры. Празаікі ўзяліся за выкананьне “сацыяльных заказаў” — пісаньне аповесьцяў ды раманаў пра індустрыялізацыю, калектывізацыю, раскулачваньне й г.д. (“Спалох на загонах” П.Галавача, “Вясна” К.Чорнага, “Вязьмо” М.Зарэцкага, “Язэп Крушынскі” З.Бядулі). Драматургі скарыстоўвалі магчымасьці гэтага роду літаратуры (інтрыга, канфлікт) і паказвалі пераважна жахі капіталізму, шпіянажу й падкопы ўсялякіх ворагаў. Або кідаліся ў новаўтвораны жанр “вытворчай драмы” (“Мост” Я.Рамановіча, “Гута” Р.Кобеца, “Качагары” І.Гурскага). Паэты аддалі перавагу хваласьпевам, одам — сацыялістычнаму будаўніцтву, партыі, Сталіну. Не было аніводнага беларускага паэты, які не прысьвяціў бы Іосіфу Сталіну некалькіх вершаў. Узьвелічэньне правадыра сталася свайго кшталту літаратурным рытуалам.

Ня быў выключэньнем і Янка Купала. Складальнікі перадапошняга ягонага Збору твораў старанна вычысьцілі з выданьня як “нацыяналістычныя” творы песьняра (трагікамэдыю “Тутэйшыя”, каля сотні вершаў, публіцыстычныя артыкулы, лісты), так і сэрвілісцкія тварэньні. І дарэмна. Публікаваць трэба ўсё.

Вершаў, прысьвечаных Сталіну, у Купалы досыць: “Табе, правадыр...”, “Дзень Канстытуцыі”, “Аб Сталіне-сейбіту”, “Дзякую партыі Леніна-Сталіна”. Дарма шукаць у гэтых творах шчырасьць. Адкуль? Як вядома, Купала ненавідзеў правадыра. Заўжды. Выкананьне рытуалу сталася адным зь цяжкіх этапаў ягонага згасаньня. У купалаўскай “сталініяне” найчасьцей праяўляюць сябе стома, аўтаматызм пісьма, дзяжурная газэтная патаснасьць. Купала не стамляў сябе пошукам тропаў — быў і без таго зламаны й сьмяротна стомлены. Ён аўтаматычна зарыфмоўваў радок за радком, найчасьцей скарыстоўваючы рэфрэны:

Дзякуй за годнасьць паэта народнага,

Дзякуй за Леніна ордэн мне радасны,

Дзякуй за прэмію Сталіна роднага,

Дзякую Сталіну, сокалу яснаму!

Абы-якія радкі — ад абыякавасьці. І гэтак з усёй купалаўскай “сталініянай” — за невялікім выняткам, пра што будзем казаць.

Купала мусіў выканаць яшчэ адзін рытуал — выкрыцьця й асуджэньня ворагаў — забойцаў Кірава, Горкага, трацкістаў, укланістаў... Ён і выканаў — з тым жа халодным сэрцам, мёртвай абыякавасьцю — вершы “На сьмерць таварыша Кірава”, “Мала іх павесіць!..”, “Сьмерць забойцам А.М.Горкага”. І ў гэтых творах — фэнамэнальная для Купалы нядбайнасьць у паэтычнай тэхніцы, у стварэньні рытуальнага настрою нянавісьці:

Пятакоў і Троцкі,

Муралаў і Радэк

Пакінуць хацелі

Царскі нам парадак.

“Гэта не Купала!” — прамовіць абураны чытач. Так, гэта не Купала, ня той Купала, якога мы ведалі раней. Прымітыўнасьць вышэйпададзеных радкоў паказвае не на творчую бездапаможнасьць, але на наўмысную нязграбнасьць.