6. Прачытайце сказы і вызначце, да тэкстаў якога стылю яны належаць. Ахарактарызуйце функцыянальна-стылістычную ролю выдзеленых назоўнікаў.

1) У нашых прэсных водах жыве многа карпавых рыб: плотка, лешч, карась, чахонь, верхаводка і многія іншыя. 2) Асноўныя дрэўныя пароды тайгі  елка і сасна, піхта і лістоўніца. Драбналістыя пароды  бяроза і асіна  толькі сям-там прымешваюцца да хваёвых парод тайгі. 3) Адказчык мае права да прыняцця рашэння па спрэчцы прад'явіць да істца сустрэчны іск для вырашэння яго сумесна з першапачатковым іскам. 4) «Ну, Мікола, ты цягаеш ды цягаеш аднаго шчупака за другім. Не паспееш закінуць, як зноў клюе. А ў мяне хоць бы плотка якая кранула». «Сёння мне сапраўды шанцуе, Міхась. Шчупак добра бярэцца на жыўца».

7. Прачытайце і растлумачце сэнс прыказак і прымавак, Назавіце назоўнікі адзіночнага ліку, ужытыя ў значэнні множнага.

1) Нязнайка дарогі не пакажа. 2) Ранняя птушка зерне клюе, а позняя вочкі трэ. 3) 3 песні слова не выкінеш. 4) Гультаю ўсё некалі: яму раніцай росна, у поўдзень млосна, а ўвечары камары кусаюць. 5) Для ўсякай птушкі сваё гняздо міла.

8. Вызначце мастацка-выяўленчую функцыю выдзеленых слоў і скажыце, чым абумоўлены іх вобразны сэнс.

1) Нерухома стаяў густы амярцвелы лес, шчыльна прытуліўшы верхавіны да верхавін, пераплёўшы галіны, акрыўшыся белымі шатамі крохкай шапаткой шэрані. Ні звер, ні чалавек, ні птушка не парушалі яго ранішняга зімняга спакою (Я. Колас). 2) Каб бацька старэнькі ці сын на катарзе вечна не гнуўся, пайшоў беларус у лясы за славу сваёй Беларусі (А. Астрэйка). 3) Усё, з чым дружыў чалавек і што дружыла з чалавекам, пасварыў Чарнобыль. Зараз усё забаронена  сунічка і рамонак, баравічок і шчаўлінка, яблык і крынічка, хата і расіна, ніва і ялінка забаронены (Я. Сіпакоў).

9. Прачытайце тэкст і вызначце, да якога стылю ён адносіцца. Растлумачце мэтазгоднасць ужывання выдзеленых назоўнікаў у множным ліку.

Шлакашчолачныя цэменты надаюць бетонам не толькі трываласць, але і большую пара- і воданепранікальнасць, мароза- і горачаўстойлівасць, лепшую ўстойлівасць да дзеяння агрэсіўных асяроддзяў.

10. Спішыце, выкарыстайце адпаведныя назоўнікі і паясняльныя словы ў форме адзіночнага ці множнага ліку. Растлумачце свой выбар.

1) Дзівіўся: гэтак(ага, іх) ніколі не бачыў у жыцці жыт(а, оў) (П. Прануза). 2) Пабліскваюць вострыя сярпы, падразаючы і кладучы на постаць густ(ое, ыя), як лес, жыт(а, ы) (А. Васілевіч). 3) Няўжо ён, Максім, мусіць расчаравацца яшчэ ў адным чалавеку, якога паважаў? Ен баяўся так(ога, іх) расчаравання(я, яў) (I. Шамякін). 4) Марына Паўлаўна змоўкла, працятая крыўдай і расчараванн(ем, ямі) (М. Зарэцкі).

11. Прачытайце і растлумачце функцыянальна-стылістычную ролю выдзеленых назоўнікаў. У якіх стылях сустракаецца падобнае ўжыванне імён і прозвішчаў?

1) Працы ў зорках  акіян бязмерны, важна, што мы здолеем пачаць. Сотні новых Юрыяў і Германаў у калысках ярасна крычаць (П. Панчанка). 2) Не дадзім, каб новыя Хатыні ранамі чарнелі на Зямлі! (Хв. Жычка). 3) Зёлкін  пляткар, падхалім, даносчык. Гэта  своеасаблівы спадарожнік Гарлахвацкага, можа існаваць і існуе толькі з ім. У сваю чаргу, і гарлахвацкія існуюць толькі з зёлкінымі, якія ствраюць найбольш спрыяльныя ўмовы для іх існавання (С. Андраюк).

12. Прачытайце і вызначце склонавыя формы дыялектнага ці размоўна-гутарковага характару. Чым тлумачыцца іх выкарыстанне?

1) Як вы, Алеська, думаеце, не будзе ўжо вайны?.. Бо ў радзіве дужа часта пра вайну гавораць!.. (С. Кухараў). 2) «Доктар, хутчэй што-небудзь рабіце. У мяне сілоў няма цярпець», прахрыпеў хворы (А. Асіпенка). 3) Цяжка было ў Машы на сэрцы гэтыя дні, калі прыехаў Максім. Дрэнна яна адчувала сябе перад людзямі (I. Шамякін). 4) Слязьмі ворага не паб'еш (М. Лынькоў).

13. Спішыце, раскрыйце дужкі і выберыце адпаведны варыянт склонавай формы назоўніка. Абгрунтуйце свой выбар.

1) Юрка так хваляваўся, што слёзы выступілі на вачах. Адвярнуўся, каб не заўважыла мама, змахнуў іх (далоняй, далонню) (I. Новікаў). 2) Прыходзілася насіць (бярвенні, бярвёны) па вадзе, бо растаў снег, і тайга была ўся ў лужынах (В. Хомчанка). 3) I (дачцы, дачцэ) не спіцца летняй ночкаю, у дачкі на сэрцы неспакой (П. Панчанка). 4) Журавінныя плантацыі займаюць у нашай гаспадарцы амаль трыццаць (гектар, гектараў).

14. Спішыце і падкрэсліце назоўнікі ў форме клічнага склону. У якіх стылях і з якой мэтай такія формы звычайна выкарыстоўваюцца?

1) Ты ляці, ляці, саколе, здабываць радзіме волю, у бой ляці, казача (К. Буйло). 2)  Ну, а што ж ты мне, старому, думаў, хлопчыку, сказаць?  Тое, дзедку, што нікому  табе толькі можна знаць. Дзякуй, хлопча, за ўвагу, надта рады, мой каток! (Я. Колас). 3) Ад усяго сэрца і душы гавару табе шчырае слова, вялікі мой, гераічны і слаўны беларускі народзе (Я. Купала). 4) «Ясю! Іван Іванавіч!  пачуўся лагодны і крыху гуллівы голас Аляксандры. Дзе ты там схаваўся, дзе?» (П. Місько).

Стылістычныя ўласцівасці прыметнікаў выяўляюцца найперш у выкарыстанні асобных семантыка-граматычных разрадаў, поўнай і кароткай форм якасных прыметнікаў, варыянтных форм ступеней параўнання, форм суб'ектыўнай ацэнкі ступені якасці.

Прыметнікі абазначаюць прымету прадмета, таму выкарыстоўваюцца ва ўсіх стылях мовы, але асобныя іх семантыка-граматычныя разрады адрозніваюцца паміж сабой частатой выкарыстання.

Так, у навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях, што вызначаюцца дакладнасцю і строгай лагічнасцю выкладу думак, выразна пераважаюць адносныя прыметнікі, якія выконваюць найперш інфармацыйную, класіфікацыйную функцыю. Напрыклад: Крытэрыямі сацыяльнай вартасці твораў мастацтва і культуры з'яўляюцца сцвярджэнне нацыянальных і агульначалавечых каштоўнасцей, фарміраванне высокіх грамадзянскіх і маральных якасцей, арыгінальнасць, высокі мастацкі і эстэтычны ўзровень гэтых твораў. (Закон «Аб культуры ў Беларускай ССР»).

У мастацкім і гутарковым стылях, дзе прыметнікі выкарыстоўваюцца перш за ўсё як сродкі вобразнасці і эмацыянальна-экспрэсіўна-ацэначнай характарыстыкі, пераважаюць якасныя прыметнікі:

1. Часам пры гэтых гаворках  асабліва жанкі  успаміналі Ганніну маці-нябожчыцу, казалі, што дачка ва ўсім выйшла ў матку. 3 аблічча  дык як вылітая: і невялікая ростам, і не гладкая  худая, можна сказаць, і плечы, як у маткі, вузкія, і рукі тонкія. І косы чорныя, густыя, аж блішчаць... Але пры ўсім тым  нават прыдзіры і зайздросніцы не пярэчылі  Ганну ніяк нельга было палічыць за кволую: збоку, з аднаго позірку відаць было  крамяная ў Цімоха дзяўчына, дужая, сілаю ўся налілася! Вунь якая пругкая ў хадзе, спрытная якая ў рухах, так і відаць  маладосць, сіла ў кожнай жылачцы! (I. Мележ).2.Мой першы сноп вясёлы быў, хоць тонкі. Яго трымала радасна ў руках: у перавясле  белыя рамонкі, блакітныя валошкі  па баках (С. Басуматрава).

I. Мележ з дапамогай якасных прыметнікаў – невялікая, (не) гладкая, худая, вузкія, тонкія, чорныя, густыя, (нельга палічыць за) кволую, крамяная, дужая, пругкая, спрытная – намаляваў яскравы партрэт Ганны. Гэтыя прыметнікі даюць магчымасць чытачу не толькі зрокава ўявіць вобраз дзяўчыны, але і адчуць аўтарскую замілаванасць.

А прыметнікі вясёлы, тонкі, белыя, блакітныя ў вершы С. Басуматравай перадаюць радасць і захапленне, што адчуў лірычны герой у час жніва.

Стылістычнае адрозненне паміж поўнай і кароткай формамі прыметнікаў заключаецца ў кніжным характары першай і нейтральным другой. Але паколькі прыкметнай сэнсавай розніцы паміж названымі формамі не існуе, то няма і строгага функцыянальна-стылістычнага размежавання. Поўная форма прыметнікаў уласціва ўсім стылям, а кароткая, як правіла, выкарыстоўваецца ў мастацкім і публіцыстычным, каб асабліва вылучыць і падкрэсліць тую ці іншую якасць: Нямала сцежак і дарог схадзіў я  і ўсюды славен дружбай чалавек (У. Карызна); Мне ўсё дорага тут, люба, родна, прыгожа (П. Броўка). Разам з тым неабходна адзначыць, што і ў гэтых стылях беларускай мовы кароткія формы ўжываюцца не вельмі шырока.

Іншы раз кароткая форма прыметнікаў выкарыстоўваецца ў паэтычных творах з мэтай стылізацыі пад народныя песні:

Уцякала Бандароўна Расплятаў ёй косы буйны,

Ў поле з цёплай хаты, Песціў белы грудзі;

Абдымала яе ночка, Болей жалю меў над ёю,

А вецер крылаты Як якія людзі.

Я.Купала

Прымета якасці, уласцівая таму ці іншаму прадмету або розным прадметам, можа праяўляцца ў большай ці меншай ступені, што выражана ў вышэйшай і найвышэйшай ступенях параўнання якасных прыметнікаў.

Простыя формы вышэйшай ступені параўнання тыпу мацнейшы, прыгажэйшы, цвярдзейшы ўжываюцца ў розных стылях мовы і з'яўляюцца стылістычна нейтральнымі, а складаныя формы тыпу больш моцны, больш прыгожы, больш цвёрды часцей выкарыстоўваюцца ў навуковым стылі. Напрыклад: Вада больш шчыльная за паветра, і таму аказвае прыкметнае супраціўленне целам, якія рухаюцца ў ёй.

Увогуле паралельнае выкарыстанне простых і складаных форм вышэйшай ступені параўнання сустракаецца ў розных стылях мовы, аднак у гутарковай усё ж кольнасна пераважае першая з іх, а ў навуковай  другая. У мастацкіх творах часам ужываюцца формы вышэйшай ступені параўнання з суфіксам -ей(-эй), якія надаюць мове адценне гутарковасці: Быў ён высокага росту, але ніжэй за Чубара (I. Чыгрынаў).

Стылістычнае адрозненне простай і складанай форм найвышэйшай ступені параўнання іншае: простая форма тыпу найсвятлейшы, найкарацейшы часцей сустракаецца ў мастацкім і публіцыстычным стылях, а складаная форма тыпу самы светлы, самы кароткі ўжываецца ва ўсіх стылях. Што да складанай формы са словам найбольш, то яна мае кніжны характар і звычайна выкарыстоўваецца ў навуковым, публіцыстычным і афіцыйна-дзелавым стылях: Сярод сучасных паўзуноў кракадзілы маюць найбольш складаную будову; Найбольш важныя пытанні былі абмеркаваны на агульным сходзе працоўнага калектыву.

Простыя і складаныя формы ступеней параўнання не маюць выразных сэнсавых адрозненняў, што дае магчымасць карыстацца імі як граматычнымі сінонімамі, параўн.:

 Вы думаеце, што гэтае пытанне самае важнае на сесіі?

 Так, сёння гэта найважнейшае пытанне.

Усё ж простыя формы ступеней параўнання больш выразна выказваюць інтэнсіўнасць прыметы і яе эмацыянальна-экспрэсіўную ацэнку: весялейшы і больш вясёлы, найпрыгажэйшы і самы прыгожы. Менавіта гэтым абумоўлена шырокае выкарыстанне простых форм ступеней параўнання прыметнікаў у творах паэзіі:

На свеце няма даражэйшых дарог, як гэта  дарога да роднага дома (С. Басуматрава); А найлепшая тая дарога, што вядзе на бацькоўскі парог (А. Бялевіч). Асаблівай мастацкай выразнасцю валодаюць індывідуальна-аўтарскія формы найвышэйшай ступені параўнання без суфіксаў -ейш-, -эйш-: Ні зямным праклёнам, ні карай найвышняй ніхто не запляміць святое імя (П. Глебка).

Стылістычныя ўласцівасці прыметніка праяўляюцца ў выкарыстанні форм суб'ектыўнай ацэнкі, сярод якіх найперш вылучаюцца:

а) формы з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк-, -енечк-, -утк-, -ютк-, -усеньк-,-юсеньк-, -юпасеньк-, -аваценьк- (з памяншальна-ласкальным адценнем значэння): зялёненькі, даражэнькі, малюпасенькі, ціхуткі і г. д.;

б) формы з суфіксамі -ізн-, -ізарн-, -эзн-, -енн-, -энн-, -озн- (з павелічальна-ўзмацняльным адценнем значэння): вялізны, велізарны, высачэнны, высозны і да т. п.

Такія формы вызначаюцца яркай эмацыянальна-экспрэсіўнай афарбоўкай, таму выкарыстоўваюцца перш за ўсё ў мастацкім, гутарковым і публіцыстычным стылях. У навуковым і афіцыйна-дзелавым стылях, пазбаўленых эмацыянальнасці і экспрэсіўнасці, ужываюцца стылістычна нейтральныя словы і формы: вялікі (а не вялізны), вельмі вялікі (а не велізарны). Але ў тых выпадках, калі неабходна назваць прыметы, якія лагічна адпавядаюць сэнсу слоў з суфіксамі -еньк-, -эньк-, -аньк- і інш., то такія прыметнікі выкарыстоўваюцца і ў навуковым стылі. Толькі тут яны выступаюць у функцыі лагічных азначэнняў, не маюць экспрэсіўна-эмацыянальна-ацэначнага адцення значэння і з'яўляюцца стылістычна нейтральнымі: Вожык вядзе начны стгосаб жыцця, яго маленькія вочкі адыгрываюць другарадную ролю ў пошуках ежы.