ка: «Үкснбннь Цох Дөрвн мишг — ^рвн нәәмн һуд Йуйр ергҗ чаДх билә»...

Балдр хойр мишгтә һуйриг сүүдән хавчад, хойр ми- шгтә һуйриг базһҗ атхад, үүдн тал һархла, лавкин пол хотаһад, деегәрнь темән йовҗ йовх мет, му ду һарад шухтнад одна. Балдриг үүднд күрч йовтл, ардаснь байн Мухамед әәҗ хәәкрнә:

— Эй, эй, би чамаг наадлҗанав! Мишгүдән хәрү тәв... Эй, хәрү тәв, буйн болтха...

Балдр байнла зүткл уга, мишгүдиг хәрү ормднь тәв- чкәд, һазаран һархар седхлә, байн дуудҗ авад, хойр доск хальмг цә өгәд, келнә:

— Якши бала!¹ Зуг намаг угарюлн алдвч.

Балдрин тускар бас чигн олн тууҗс келгднә. Җирн негтәдән үүрмүдләһән зүтклдәд, марһад көвү һарһсмн гинә. Тер көвүнь — Монта болна. Монтан эцк зөвәр олн малта, адг байн бәәсмн. Терүг малар байҗулсн күн — түүнә дү, Балдра гелң гинә. Гелңгин эврә неринъ күн төрүц меддмн биш, цуһһр ахйннь нерәр Балдра гелң гиҗ келдмң.

Байна мал нохан зо деерк цаснла әдл юмн. Хөрн негдгч җил Монтаг һархд, Балдра тер олн малнь зудла харһад, хаҗар хадсн өвсн мет, хоосрад үлдв, түүнә хөөн арвн җил болад, Балдра гёлң ямасн бууһад, хар болч- кад, әрк ууһад, аля көөһәд йбвҗ кеер көрәд үкв. Монтай эк Дууда хумс-хурһан тәәрәд, бәәхтә улсин гермүд эр- гәд, малынь хәрүләд, ишкә цокад, өөмс кеһәд, беелә өл- гәд, девл-шалвр уяд, идх-уухан шиңгәһәд, һанцхн хәләсм көвүһән күүнә ээмд күргсн болдг.

Дууда көгшн бийнь, һанцхн көвүһОН кү кёҗәх уирар, сахняд гүүһәд бәәнә.. Кезәнә Балдраг малта-гертә байн бәәхд, теднә һарт күүкң цагтан зарпдҗ йовсн Байрта гидг гергн, хойр бичкн үрән экдән күргчксн, эмгнд нө- кд болад, цәәһинь чанад, махинь утлад, боорцг-целвг кеһәд, бас сахняд бәәнә. Байртан ик көвүн Бадм, аман яңһачксн, биилҗәх улс хәләһәд, әмт дахад инәһәд, зәр* мдән альх ташад бәәнә.

Монтан хойр хората ик шавр гер әмтн дегд олн бол- сн учрар өргндән, утдан сунҗ одн гисн болҗ медгднә. Ик хорад һурвн эрәд тәвчксн столмуд, деернь бәәх хот- хол, зер-земш, әрк-чаһрас, дөгәҗ келхлә, ацаһан дааҗ

1 Якши бала —сән ковүн. (МаңһДар).

101'

•чадл уга, хамхрад унҗана гиҗ келҗ болхмн. Цал буу- рл сахлта өвгд деед биииг эзләд орксн, уусн хальмг, орс әркәс чирәнь минчилдәд, хоорндан үг булалдҗ бәәнә. Теднә дару суусн, бийсәи җе гитлән җалдад ирси, хар килң шиврлгтә, цаһан мөңгн токугта, хүрсх төгрг мах- лата эмгд, хүрмии көллә харһад бас халад одцхаҗ. 9м- гдин дару залус дуңһра күцәд сууна, хаҗуднь берәдүз- гднә. Тедн медәтә улсан күндләд, теднлә үг булалдхш, болв эдләд орксн шүрүтә хот залусин келинь бүлүдү- ләд, һаринь хүрүлһүләд, үгин мөтклдәнд орлцхин өмн өргнд бәәлһнә.

Наадк, үүдн бийдк, хбрад баһчуд, зүн унх зә угаһар шахцад, тулад зогсчксн, гарма домбр хойрин ниилсн ай- сд хошадар, дөрвәдәр; нәәмәдәр босад селәд бииллдәд бәәнә. Теднә наадн,. шогас эргндк улснь элк хатҗ инәл- дәд, зәрмснь тесҗ чадшгб бөлад; һазаран цевр аһар ки- илхәр гүүлдҗ һарна. Герәс һарч йбвх кү үзчкәд, үүдн хоорнд дарцҗ бәәсн -уле уралан нурад, тиигән орхар зүткнә.

Зергү бәәх герәс хбт зөөһәд авад ирхлә, арһнь уга, дарцҗасн әмтн хойр әңгрәд,, заг һарһад, шахцад одна, зуг хот бәрсн күн ур^лан йовхла^ түүнә ардк, оңһцин хөөтк усн мет, йииләд одна.

Өвснә бригадын бригадир Дорҗин Окн гидг, шар улан чирәтә, дүүрң цогцта, хаярин бәәдлтә залу, суусн ормасн босад, хойр альхан ташн бәәҗ, сүрәлкҗ хәәкр- нә:

— Манахс, күүкн күргн хойриг биилүлх билә!

— Чик үг!

— Күргн яһла?

— Күүкиг босхх билә! — боллдҗ әмтн энд-тенДәС Окниг дөңнҗәцхәнә.

Хальмгин йосар,. буулһҗ йрсн бериг ик хоран, зүм булңД суулһад, намчта торһн үрглҗ альчурар толһа- Һинь бүркәд, баахн бер.әд, күүкдәр бара тәвәд оркҗ.

Шин бер бүрксн альчуртан бүтәд,, терүг толһа дее* рәсн авч хайхар седв, болв хаҗуднь суусн бер, Һаринһ бәрәд, шимлдв:

Бичә ав... Йос эвдәД керг уга.

— Бүтәд үкҗәнәв, болҗ шин бер ГенәрТәһәр цә* ©лһв.

— Гер дотрк, тегәд чигн, бүТү. Бй бас әрә тесҗ суу* нав, — гиҗ харушг бер келҗәнә. .

I

*

102

Чини нернчн кемб? — болҗ арһан бархларн шнн бер сурв.

— Улан.

— Соньн нерн бәәҗ. Мини нерн Алла, — гиҗ шип бер таньлдв.

— Ала, — болҗ Улан алң болв.

— Уга. Ал-ла...

— Чини нерн бас соньн бәәҗ, — гиҗ Кавкинә Ула-н арһул келчкәд, хаҗудк күүкдтәһән шимлдҗ, шин берин нериг тархав.

— Алла...

— Ал-ла...

— Орс нертә бәәҗ, — гилдсн үгмүд Аллан чикнд дууран мет хәрү соңсгдв.

Алла бичкндән эк-эцкәсн өнчн үлдәд, авһ ахиннь һарт өслә. Олн үртә авһ ахнь,, кедү дүңгә седклднь бәәсн бийнь, өнчн ач күүкндән кергтә килмҗән өгсмн биш. Тер учрар, Алла сансарн, дурндан өслә. Ташр де- ернь, Хальмг Базрин әмтн теегин улсас түрүн орсин культурур өөрдәд, бәәх бәәдлдән ики эртәс теднә авъяс- муд авб.

Алла хальмгин хуучн авъяс гидгәс төрүц юм медхш. Толһа деернь бүрксн альчур шин берд цань уга ик за‘сг болҗ медгднә. Генткн эн цагла ңег буйнта залу хәәкр- җәнә:

— Манахс, шин бер көвүн хойриг биилүлхмн билә!..

Эн хәәкрсн ду соңсад, Алла, көшҗ йовад үкрин сүү- ләе бәрсн мет, байрлад одв.

— Көвүн яһв?

— Бериг босххм билә!

Алла дегд байрлхларн, би эн бәәнәв гиһәд босн ал- Дв, зуг түуг хуучна авъясин зокал харгч Улан, һараснь дарад, босхсн уга. Берин өөр суусн шөлтә күүкн Җууг- на Өлзәт, Уланиг чичәд, келв:

•— Биилхәр седҗәх күүг тәвәд оркхнчн.

— Монта, альд бәәнәчи?!. Нааран һар!— гиҗ Дор- җин Окн, альхан ташн бәәҗ, гер дотрк дарцҗах әмтн дундас күргн көвү вүдәрн хәәҗ дуудв.

Көвүд, күүкд Монтаг энд-тендәснь түлкәд, җолмин бүүрии дүңгә, биилҗәсн сул һазрүр һарһад авад ирв.

— Шин бериг босхх билә! — Окн, бүркэтә бер суусн нк хоран зүн булң тал, шурһҗ орв.

— Эй, Окн, килнц бичә ке! Бүркәһинь авад уга бериг

103

босхҗ болдви... Әрлһә цааран, нүл... Килнц! - болж өвгд, эмгд дунд суусн Окна эк ковүһән хөрв.

Ода юн килнц .бәәдв?.. Бүркәһинь авад уга болх- ла, би авчксв... Кемр килнцтә болхла, тер килнц ианд иртхә, гиҗ келәд бригадир, булңд суусн берәд, күүк- Дүр өөрдәд, шиң берин толһа деерәс намчта торһн аль- чуриг татҗ авад, Өлзәт тал шивәд оркв.

Ю-у, әәҗәнәв! Окн, чамд ад гем ирҗәдг болвза

Берин үсиг хойралад чигн уга. Ик килнц! — нег дууһар хәәкрлдҗ шуугцхав.

— Эн бердтн хойралдг үсн чигн уга бәәҗ,

гиҗ эмгд

гиһәд

бригадир, Аллаг һараснь көтләд, әмтн дунд һарһадавад ирв.

Шин бер дундын нурһта, бийдән зөв махта-шөлтә, кев-янзта цогцта күн бәәҗ. Хар-улан чирәднь бусрг-бу- срг үүрмг, әрә үзгдм, күрң севгүд бәәнә. Төгрг хар нү- динь нәрхн хар кумсгүд бүркәд кеерүлнә. Инәһәд орксн цагтнь, тегшхөн шүдднь цәслиһәд цаһаһад одна. Эгцлҗ хәәчлсн отхта нигт үснь ээминь цокад һооҗад бәәнә.

Чикнәннь ашкас унҗсн цаһан мөңгн зүркн сиикс, тол- һаннь көндрлһ болһниг дахад, геглзәд одна. Бер цугта- днь өңг-зүсәрн таасгдв. Әмтн энд-тендәснь терүг бас мигн сәәнәр һәәххәр седәд, нег-негн деерән дарцлдад, зәрмсдңь эс үзгдхлә, өмнән бәәсн куүнә ээмәс татад, өөдән һәрәдлдәд, агчмин зуур болвчн шин бериг харвад

оркна.

— Җүрвә Манҗ, альков, Шарка-Барка татлч! - гиҗ бригадир заквр өгв. Өөр, холын хотн, селәнд гарма- чарн туурсн Манҗ, арвн хойр бернтә саратовск гарм.аг, наадһа кевтә, өвр деерән күвклзүлзҗ бәәһәд, нигт хар үсән ардаран сегсрәд, хәләцән герин өрк тал зөрүләд, толһаһан өөдән кеһәд. хальмпин дурта айсиг эңсүләд татв.

Чир.әнь улаҗ одсн Монта иньг талан хәләһәд иноч' кәд, нимтр усән толһа деерән бәәх угаг медхәр седҗәх метэр, барун һарарн илэд хәләчкәд, көлиннь өскә үзүр хойрар наадн тавшад, һаран селгәдәр деләд, чичрәд» дагҗад бәәв. Алла бас күргнәсн үлдл уга, цәс цаһаи шүдән узүләд, байрин инэдн чирәһинь эзләд, дор орм- дан арһул, ә угаһар тавшна.

Генткн гарман дун чаңһрад, хойрдгч әңгнь эклхлә, көвүн бер хойр тавшҗасн ормасн көндрәд, төвшуңәр яощад һарв.