Хөрн дөрвдгч сөөһин келвр

Нег бүдрсн ноха — зу дәкҗ бүдрнә гинә. Тер үнн бәәҗ.

Шиндә гемтв. Тер асхн Зандаг шишлң комендатур тал дуудад авч одв.

Мини эк Томпа ээҗ хойр бичкн күүкнә өөрәс һархш.

— Ус, ус, — гиҗ Шиндә урлан көндәнә.

Томпа ээҗ кружкта ус өгнә.

— Занда, — гиҗ күүкн эгчән дуудна.

Удлго ирх, — болҗ мини эк Шиндәг аадрулна.

Бааҗа эмч дахулҗ ирв. Эмч күүкиг хәләчкәд сурв:

— Кентә бәәнә?

Эгчтәһән. Эгчнь, комендант дуудулсн, тиигән одла.

— Күүкиг шулун эмнүлңд күргх кергтә, — гиҗ эмч закв.

— Эгчинь күләҗ болхий? — гиҗ бааҗа сурв.

— Уга! Негчн агчмд күләҗ болшго! Хувцинь өмсктн.

Томпа ээҗ уульн бәәҗ Шиндән хувц-хунринь өмскв. Мини эцк бичкн күүкиг теврәд һарв. Зөвәр удан болад, бааҗа хәрү ирв, хаҗуднь хойр күн дахҗ. Тедн сөөни бийднь Зандан болн мана хорасд эм цацад, Шиндән кевтсн орна девскүр, көңҗл хамгиг авад йовҗ одв.

Занда одачн уга. Баав, хойр һариннь хурһдыг хуһрхднь күргҗ мошкад, гер дотраһар түңшәд йовад бәәнә.

— Тер күүкн яһсн болхв? — гиҗ Томпа ээҗ зовньна.

Бәәдлнь, нег юмнла харһв. Удан тесх күн биш билә, — болҗ Һалзн ах бодна.

Мини эцк комендатур орад йовҗ одсн, бас ирү-хәрү уга.

Һазаһас орҗ аашсн бааҗаг үзәд, Томпа ээҗ баав хойр өмнәснь тосч нег дууһар сурв:

— Не, Занда яһҗ?

— Комендатурин үүдн оньста. Терзнь харңһу, — гиҗ мини эцк Зандаг геедрснд бурута кевтә, ээмән хүмҗ келв.

— Милицд юңгад эс орвч?— гиҗ баав шүрүтәһәр сурна.

— Милицд юн гиҗ келхв?

— Әмд күн геедрҗ одв гих кергтә.

— Геедрсн эс геедрсинь яһҗ меднәч?

— Не, тегәд яһсн болх?

Эцк өгдг хәрү уга болад, хоран дунд хойр көлән числәд, гиҗгән мааҗад, зогсад бәәнә.

— Залу биш бәәҗч!— гиҗ баав бааҗаг гемшәһәд, хадаснд өлгәтә шалян шүүрч авб.

— Яһнач? — болҗ эцкм баавин келснд төрүц өөлҗ-һундл уга әәмҗ сурв.

— Йовнав, милиц орнав!

— Һаза — сө,— гиҗ эцкм хөрнә.

— Эндчн өдр сөнь йилһлго харңһу, — болҗ Томпа ээҗ баавиг дөңннә.

Нүүдлә, чамаг дахнав, — гиҗ Һалзн ах эндәснь босв.

— Дахтн, хувцан өмстн, — болҗ Томпа зөвшәрнә.

Бааҗа, баав, Һалзн эдниг би бас дахад, милиц тал ирвидн. Барун цох деерән ик шавин сөрвтә, зөвәр дуг гиһәд одсн наста милиционер дежурить кеҗәсн бәәҗ. Мини эцкин келсиг тохнятаһар соңсад, тер сурв:

— Ямаран дүңгә цагла комендант дуудла?

— Долан часла.

Тиигхлә седкүлд (журналд) хәләх кергтә. Би асхн нәәмн часас авн көдлҗәнәв.— Милиционер зузан дегтр авад, хурһан нульмстчкад, экләд халхсинь секв,— Фамильнь кемб?

— Кекеева.

— Нернь?

— Занда.

— Так, так... Ке-ке... так-так... Кекеева... Бәәнә !— Милиционер, өвәрц юм олҗ авсн кевтә, байрлад одв.

— Юн бәәнә? болҗ мини эк адһҗ сурв.

— Кекеева бәәнә.

• Альд?

• КПЗ-д.

• КПЗ-д? Мини эцк чикән эс иткҗ чадад, милиционерин келсиг давтҗ сурв.— Юн үүл һарһсндан КПЗ-д суухмб?

— Түүгинь нанд меддг арһ уга. Эн... тавн суткар гиҗ бичәтә бәәнә... Юунас көлтә суухинь келҗ чадшгов.

— Үр милиционер, тер күүкнәнтн дү күүкнь күндәр гемтәд, эмнүлңд орҗ одв,— болҗ мини эцк цәәлһв.

— Күндәр гемтәд?— Дежурна барун цохдк сөрв көндрсн болад одв.Тиим болхла, ахлачд җиңнүлх кергтә...Милиционер җиңнүрин (телефона) трубк авчкад, тендәснь хәрү өгхиг зөвәрт күләв.— Үр майор! Милицин дежурн ефрейтор Иванов келҗәнә. КПЗ-д Кекеева Занда гидг күүкн сууна. Түүнә дү күүкнь күндәр гемтәд эмнүлңд орҗ Кекееваг хамдан бәәсн улснь некҗ йовна. Эк, эцк?.. Уга гинә... Кедү хонгар?.. Тавн. Кезә?.. Эндр. Кенд?.. Соңсчанав!

— Не, яһв?— болҗ мини эк милиционер тал шурһв.

— Комендатурин ахлачд җиңнүлх кергтә гинә. Иванов трубкан хәрү тәвчкәд, дәкәд өргв.— Ал-ло!.. Нанд Пинков кергтә. Амрчана?.. Бачм төрәр кергтә... Милицин дежурн Иванов келҗәнә. Үр лейтенант, Кекеева Зандаг некҗ йовцхана... Хаҗуднь бәәсн улснь... Дү күүкнь күнд гемтә гинә... Үкхн уга?.. Эмнүлңд орулчкҗ... Дегд күнд гинә... Соңсчанав!.. Уга, дәкҗ таниг көндәхшив... Соңсчанав! Буруһим тәвҗ хәәрлтн!— Иванов трубкан дегд чаңһар аппарат деернь тәвәд, "тьфу" гиһәд, нульмад авб. — Би таднд дөң болҗ чадшгов.

— Ода яһсн сән болх? — Бааҗа милиционерәс зөвшәл сурҗах мет хойр нүдинь ширтв.

— Медҗәхшив, медҗәхшив, — болҗ Иванов зовньв.

— Эмнүлңд җиңнүлх кергтә, — гиҗ мини эк адһҗ келв. Иванов дәкәд трубкан авб. Цааһаснь дарунь хәрү өгв.

— Кекеева Шиндә гидг бичкн күүкн ямаран бәәхиг медхәр седләв. Кемб?.. Би — Иванов. Милицин дежурн. Юн?.. Өңгрҗ одва?..

Иванов трубкан хәрү тәвчкәд, хаҗла харһсн өвсн кевтә, көлнь нуһрад, сандлд суув. Баав милиционерин келсиг түрүләд эс оньһсн бәәдлтә, дәкәд генткн тер үгмүдин утхиг медчкәд, асхрулад уульв.

...Занда дү күүкнәннь цогц бәрсн уга. Дигтә тав хонад һарч ирв. Шиндәг өңгрсиг соңсчкад, Занда намаг теврәд киисв.

— Кермәш минь, Кермәш минь,— гиҗ Занда энлнә. Яһсн өршәңгү уга тәвсн хөв бәәсмб, яһсн аврлт уга йосмб...

— Йосн бурута биш, йос һардач күн бурута. Петровиг бәәхд ямаран билә. Тер негчн кү засглсн уга билә, негчн кү суулһсн уга билә, болҗ мини эцк күүкиг аадрулна.

— Кендән келхв, кенд зарһ бәрхв. Пинковин үзүлсн аалиг альк насндан мартхв,— гиҗ Занда аралдна. Дү күүкичн бичкдүд асрдг герт йовулнав, эс гиҗ... Ой, ой... Яахв, яахв... Терүнә амрг болхар, күзүһән боорлсн деер... Халхарнь ташва гиһәд, КПЗ-д суулһв... Шиндә минь, дү минь... Чамаг бичкдүд асрдг герт биш, чиигтә, көрә һазрт күргв. Ях, ях...

— Эн тоот андн йовдлын тускар ах йоснд күргәд бичх кергтә,— гиҗ мини эк сүв-селвг өгнә.

— Кендән бичхв. — Занда бааҗа тал шил нүдәр хәләнә.

— Сталинд бичх кергтә,— болҗ Һалзн бааҗан келсиг дөңннә.

— Тертн чик, алдр көтләчд (вождьд) бичх кергтә,— гиҗ Занда зөвшәрнә.— Эднә һарһад бәәдг аалиг Сталин медхлә, әмдәр арсинь шувтлҗ авх. Бүкл келн-әмтиг Сиврүр туучкад, тернь баһ кевтә, ар үзг тал авч ирәд, цугтаһинь үкүлҗәнә.

Занда ода Һалзн ах, Томпа ээҗ эднлә бәәнә. Тер хая-хая намаг өөрән авч унтна. Тер цагт мини байрт эң зах уга. Томпа ээҗ Һалзн ах хойриг хорҗңнад унтад одхла, Занда дер дорасн Бадмин бичгүд һарһҗ авад, нанд дарад-дарад арһул умшҗ өгнә. Тер бичгүд тууль болҗ медгднә. Би Зандан орчд бәәсн болхла, тер бичгүдиг сөөд биш, өдрәр чигн умшад суух биләв. Яһҗ медхв, Занда өдрт чигн умшдг болх. Зуг, бәәдлнь, Занда тер бичгүдт бичәтә тоотыг намаг сәәнәр наадк-цаадкнь меддго гиҗ сандг кевтә. Болв тер бичгүд мини өрчд дегд соньн җигтә тууль мет сәәхн орн-нутг үүдәһәд, тер орн-нутгин кевслә әдл цецгүд дунд цаһан седклтә әмтнләнь хамдан бәәһәд, җирһх күсл зүүлһдг билә. Зандад нанас нуувч уга билә, келәд бәәсн тоотнь мини чееҗд нуувч, күсл үүдәһәд бәәв.

— Дән төгсх. Олн-әмтн дәкнәс төвкнүн бәәх. Тер цагт Бадм бидн хойр, Җаңһр Аһ Шавдл хойрла әдл дүүвр сәәхн җирһәд суухвидн,— гиҗ Занда күсл кедмн.

— Җаңһр!

— Тәк Зула хаань үлдл,

Таңсг Бумб хаань ач,

Үзң алдр хаань көвүн

Үйин өнчн Җаңһр билә.

Аһ Шавдл!

Түвин дөрвн хаань

Дөчн йисн нуттин күүкд һолад,

Нарн үд хойран хоорнд бәәдг

Ном Төгс хаань күүк —

Арвн зурһата Аһ Шавдлыг

Авч ирсн — ямр дүңгә дүрәр бәәнә гихлә:

Цааран хәләхләнь —

Цаад далан җирмәхәс тоолгдм,

Нааран хәләхләнь —

Наад далан җирмәхәс тоолгдм...

Бааҗан умшдг "Җаңһрас" эн дүрмүд тодлгдна...

— Тер цагт чи, Кермәш, манад ирәд, негт мини дү күүкн болад, негт үр күүкн болад суухч, — гиҗ Занда намаг әмтәхн күсләсм серүлнә. Бидн Сәәни Экнә деед хаҗуд бәәсн Җовалгин өндр деер ик цаһан өргә делдхвидн. Бадм өргәг эргүләд альмна, кедмнә модд суулһх, би бадм цецгә, алтн зул цецгә тәрхв. Тәрәд урһасн зер-земшән, сәәхн цецгүдән тавн түв әмтнд йовулад, тенд бас тиим багц (сад), тиим оранжерей делгрүлтн гиҗ закнав. Зер-земш идсн күн ут наста болдмн, сәәхн цецгүд үзсн күн кезәдчн күүнә цус асхҗ чаддмн биш...

Зандан келҗәх туульд саатулгдад, зәрмдән унтад оддг биләв. Зәрмдән... тер туульд авлгдад, эврән бас тиим соньн өргә өндәлһәд, тер өргәг эргүләд бас көк модд суулһад, сәәхн цецгүд тәрх санан-седкл зүүдг биләв.

Нег дәкҗ Зандан хорад хальмг офицер орҗ ирв. Хальмг офицер!.. Мини эцк бас офицер йовсн билә. Госпитальд кевтәд, шавтсн өрәсн нүдндән шил тәвүләд, тендәс эдгҗ һарад, маниг хәәхләрн, түрү-зүдүлә харһад, геснә теҗәлин төлә цергә хувцан хулдчксн билә. Тегәд би эцкән офицер хувцта үзҗ чадсн уга биләв. Хальмг офицер!.. Ик сенр, соньн. Лигдһр нурһта, өргн ээм-далта.

Занда офицериг үзәд байрлв:

— Лиҗ!

— Занда!

Офицер уралан адһҗ ишкәд, Зандаг теврхәр седв. Күүкн өмнәснь хөрәд, хооран цухрв.

— Менд, Лиҗ!

— Менд, Занда! Нам дегд байрлхларн, мендлхән мартҗ оркҗв.

Нанд офицер таасгдсн уга. Юңгад тиигсинь медхшив. Дорак урлнь унҗад бәәнә. Шүднь инәсн цагтнь нохан шүднлә әдл олю-солю, ик-ик.

— Би чамаг шишлң хәәһәд, кесг һазр кедүв,— болҗ Лиҗ цәәлһҗәнә.— Не, ямаран бәәнәч?

— Ямаран гихв?— Занда табуретк заав.— Су, Лиҗ.

— Аярд. Чамаг хәләҗ авсв,— гиһәд, офицер маасхлзад инәв.

— Намаг хәләх — һәәхүл бишив. Чи кезәнь баһ лейтенант болҗ одлач?

— Төрскндән әмн-һолан өгәд церглхлә — офицерин дөрәһәр өөдлхәс амр юмн уга.

— Тиим белн дөрә бәәһә бәәтл, фронтд ааль юңгад һарһсмбч?

— Генн цаг. Болв би фронтд хәрү ирчкәд, намаг халун ноолдана түрүн нүүрт тәвтн гиһәд, эрәд-сурад бәәҗ, догшн дәәллдәнд орад, йилһрәд, ончрад һарч ирсм тер, — болҗ Лиҗ бийән магтв, буульв.

— Чамаг ялын батальонд туссна тускар соңслав, — гиҗ Занда дамбрлҗ инәмсглв.

— Ялын батальонд би биш, нам маршал тусна.

— Тиигхлә маршал эс болсмч?

— Нанд баһ лейтенант гисн нернчн таасгдна. — Лиҗ өрмгиннь товч тәәләд, өрчән күвкәлһҗ үзүлв. — Хәлә, эн медаль.

— О! Йоста баатр бәәҗч, — гиҗ Занда өврчкәд, саглҗ сурв: — Энүгән эврән баатр йовдл үзүләд аввчи?

— Ода яах билә! Намаг кенд тоолҗанач? — болҗ офицер өөлв.

Занда хот кев. Лиҗ һархар седв.

— Цә ууһад һар,— гиҗ Занда көвүнд келв.

— Дарунь ирнәв.

Өмнәснь Кавкинә Улан аашҗ.

— Ю-у, әәҗәнәв, Лиҗушк минь, яһҗ одлач? Чамаг хәәһәд, дала гермүд эргүв. Йовий, хәрий. Күн ирв,— гиҗ Улан нег кииһәр келҗәнә.

— Кен?

— Үзхләрн медхч.

— Би энүнд үлдҗәнәв. Та хәрәд, мини вещмешок авад иртн,— болҗ офицер һаһадан закв.

Улан сөрлцә кесн уга, йовҗ одв.

Лиҗ папирос татад, хора дотраһар нааран-цааран йовдңнад бәәнә. Тер зогслтан уга үг келнә. Занда зәрмдән мусг инәнә. Нанд эн тоот таасгдхш.

Ширә деер тәвсн мисктә хар цәәһәс ур һарна. Занда тослад, хальмг улсин зокалар кесг дәкҗ шанһар самрв.

Улан әмсхсн, сахньсн орҗ ирв. Лиҗ вещмешокан уудлад, нег цуцгшл (консерв), өрәл өдмг, хойр моһлцг цаһан шикр һарһв. Нег тасрха шикринь нанд өгв.

— Керго, — гиһәд, би авсн угав.

— Ав, ав, Кермәш. Күн юм өгхлә, хәрү хәрдмн биш, — гиҗ Улан нанд уха заав,— Дәрк, дәрк, Дарцг лам әвртә күн. Чамаг удлго әмд-менд ирх, нам орден зүүсн күртлчнь медвә.

— Тертн, һаһа, кемб? — болҗ Лиҗ соньмсв.

— Һазр дорас һарч ирсн эрлг,— гиҗ Занда ууртаһар хәрү өгв.

— Дәрк, дәрк, тиим күүг, Занда, му келҗ болдви. Тадна хоорнд болсн йовдлын тускар Җалка келлә. Нег халхарн чик йовдл һарһвч, талдан халхарн, Дарцг лам цухл аңхрснас көлтә тер алтн болсн Шиндәһән геевч.

Цуһар ширә эргәд суухла, Лиҗ дәкәд салдс дорваһан уудлад, цаһан хорһлҗн сав һарһад сурв:

— Занда, чирк бәәхлә өглч?

Чиркд әрк кеснә хөөн Кавкинә Улан йөрәл тәвәд, эврәннь хүвән уучкв. Лиҗ дарунь Зандад кеҗ өгв. Күүкн керго гиһәд, нам чиркинь һартан авсн уга. Тиигхлә, гиич өөлсн бәәдлтәһәр деернь немҗ кеһәд, чиркиг амндан көмләд оркв.

Түүнә хөөн Алчан Лиҗ оньдин Занда тал ирдг болв.

Холд көдлдг бааҗа Һалзн хойр хотан доран ууна.

Нег асхн эрс һатцас чишкәд уульсн дун соңсгдв. Дарунь Томпа ээҗ адһсн-шидгсн манад орҗ ирәд, мини экд келв:

— Нүүдлә, Зандала нег гүрм учрҗ одсн бәәдлтә. Көдлмшәсн ирәд, цаас умшчкад, ууляд унҗ одв.

Би экән дахад теднәд ирүв. Занда толһаһан хойр дерәр бүркчксн, негл бийинь халун төмрәр цольгҗах мет яхлад-яалад, эңсәд-энләд бәәнә.

— Занда, яһҗ одвчи? Юн болв? — гиҗ баав ээрҗ сурна. Күүкн урдк кевтән дер доран түңшәд, түүрчәд кевтнә.

— Юн үүлтә цаасмб энчн,— болҗ Томпа ээҗ ирсн цаасиг гемшәнә.

— Тер цаасан үзүлхнчн,— гиҗ баав күүкиг эвлнә.

Томпа ээҗ Зандан көлдк һосинь суһлҗ авад, хойр көлинь орн деер тәвб. Күүкн урдклаһан әдл ирү-хәрү уга, эн әмтнәс — манас, эн нарта орчлңгас зулхар, онцрхар бәәх мет толһаһан улм-улм дермүдәр бүркнә.

— Көөркү, бүтҗ үквл эн,— гиҗ Томпа ээҗ келәд, тәәлҗ авсн һосинь бешин өөр күргҗ тәвб.

Дуудсн кевтә, һазаһас Мөңкә орҗ ирв. Үр күүкнләһән нег гүрм учрҗ одсиг медәд, тер Зандан толһа деерк дермүдиг булаҗ авад, шүрүтәһәр сурв:

— Юн үүл учрҗ одв?

Занда хәрү өгхин орчд бүшмүдиннь өрч уудлад, одак цаасан һарһҗ бәрүлв. Мөңкә эвкәтә цаасиг секәд экләд умшхларн, сүүлднь күрлго, асхрулад уульв. Эн күүкнәс хәрү күләҗәсн мини эк Томпа ээҗ хойр улм алң болцхав.

— Юн муульта цаасн бәәсмб. Яһсн-кегсән келцхәх яһна, болҗ ээҗ күүкдиг гемшәв.

Бадм өңгрҗ, — гиҗ Мөңкә әрә амлхла, Томпа ээҗ хойр һаран өөдән өргәд, теңгрәс дөң сурҗах мет уульңнв.

— Худл! Худл эсий, деедс минь, бурхн минь?!.

Томпа ээҗд теңгр хәрү өгсн уга. Мөңкән келсн үгәс мини махмуд ирвәтрәд, дегд ик әәмшг өрчим эзләд, бас уульх дурм күрв. Болв уульхин ормд би бийән батлад, Зандаһур өөрдәд, ээминь иләд, итклтәһәр келүв:

— Занда, Занда, худл. Бадм үксн худл. Ээҗ Томпа медҗәнә.

Бадм өңгрсн зәңг агчмин зуур күүнәс күүнд, баракас баракд күрәд, хальмгуд дунд тарад одв. Кавкинә Улан сахньсн гүүҗ ирв.

— Кен эн зәңг авч ирв?— гиҗ, тер үүднә эрк алхҗ орн сурв.

— Савһра Шура бичҗ,— болҗ Мөңкә хәрү өгв.

Не, тиигхлә үнн. Көөркү, көөркү, Бадм сән көвүн билә. Ода яахв, тәвсн хөвнь тер болҗана. Дәрк, дәрк, Дарцг ламин келсн мел күцәд, үнн болад бәәнә. Баһ насндан эн нарта сәәхн орлчңгас хаһцтха гиҗ тәвсн хөвднь бичәтә бәәсн болхгов.

Зовлңгас — көдлмш ах. Әмтн көдлмштән йовҗ одв. Томпа ээҗ бидн хойр Зандан өөр үлдвидн. Күүкн орн деерән өөдән, герин өрк хәләһәд кевтнә. Һурвар гүрсн нигт, баһлцг мет күклнь хәврһинь көөһәд, белкүснднь күрәд тусч. Зандаг экрәд орксн цагт тер күклнь, әмдрсн кевтә, көндрәд, һодьһлзад одна. Күклиннь үзүрнь алдрад севсиҗ. Оньдин байрар, серглңгәр герлтәд йовдг чирәнь, өңгән геесн цаһан мөңгн мет цәәһәд одҗ.

Занда нег дәкҗ нанд, Енисей һолын көвәд өмн үзгәс ирх керм күләһәд суусн саамлаһан, Өрлә гидг күүкнә тускар соньн сәәхн тууҗ келҗ өглә. Тер күүкн орчлң деер берк цецгә олад авч ирсн күүнд однав гихлә, нойна көвүн, тарха көвүн хойр Энткг гидг орн-нутг орад, бадм цецгә хәәсмн билә. Тер цецгәг тарха көвүн күрәд авад, хәрү ирҗ йовтлнь, нойна көвүн терүнд чидл үзүләд, булаһад авчкхла, энд бәәсн Өрлән... О, тиим юмн Зандад бичә үзгдтхә. Занда әмд бәәх зөвтә...

Томпа ээҗ һарч одв. Занда намаг хурһарн докъя өгәд, бийүрн дуудв. Өөрдхләм, күүкн өрчдән толһаһим шахад, һашутаһар сурв:

— Кермәш, ода би эн орчлң деер яһҗ әмд бәәхв?

Хәрү өгдг үгмүд олҗ ядад, би ээмән хүмәд, буру һарһсн кевтә, тагчг өөрнь суунав.

Занда зөвәр болчкад келв:

— Кедү күчр болвчн әмд бәәх кергтә. Бадмд экнь, хойр дүнь бәәнә. Теднә төлә болвчн бийән хадһлх кергтә. Медҗәнчи? Яһад болвчн тесх кергтә... Кермәш, чамд цевр цаасн бәәни?

Бәәнә. Би цаасар болвчн Зандад дөң күргҗ чадхдан байрлад, хора талан гүүҗ орад, нег девтр (тетрадь) авч ирҗ өгүв.

Күүкн орнасн босад, күклиннь үзүр самлад, нүр-һаран уһав. Сууһад, бичг экләд бичхләнь, би соньмсув:

— Кенд бичҗәнәт?

— Альмнд.

— Тертн кемб?

— Бадмин дү күүкн.

Занда дару-дарунь бек шүүсләд экләд бичнә, болв удан бичхш. Талькан хойр һарарн хавччкад, зөвәрт уха туңһаһад сууна. Дәкәд экләд бичхләнь, бичсн бичг деернь ик-ик дусал нульмсн дусад одна.

Генткн үүдн секгдәд, Лиҗ орҗ ирв. Тер уралан ишкәд, бичг бичҗәсн Зандан һариг шүүрч авад, халунар келв:

— Занда минь, намаг бәәсн хөөн төрүц юмнд бичә зов. Соңсув, соңсув. Ода яахв... Бадм биш, Бадмас даву миңһн, сай әмтн дәәнд алгдсиг би эврән нүдәрн үзләв.

Занда хәрү өгсн уга, һаран сулдхҗ авад, Лиҗиг эс үзсн, эс таньсн бәәдлтә, бичгән цааранднь бичв.

Алчан Лиҗ ода түрүн ирснләһән әдл сүртә бәәдл уга. Ээм деерк погон, захднь бәәсн тасм хамгинь удрад авчксн бор өрмгднь — теднә ормас талдан юмн эс үлдҗ.

Лиҗ нанур хәләһәд, таалмҗтаһар нүдән чирмв. Би тагчг суунав. Тер дәкәд нүдән чирмәд инәмсглв. Би хәрү өгсн угав. Тиигхлә, Лиҗ һаран үүдн тал зааһад, намаг һар гиҗ докъя өгв. Би һархин орчд Зандан өөр одад, ээмднь толһаһан шахад зогсув. Күүкн мини үсиг иләд, кесгтән холагшан, баракин эрс һатцас Бадмин экиг, дүүнриг үзҗәх мет теднә нердиг амлад суув. Лиҗ Зандаг хәләҗ-хәләҗәһәд, дәкнәс өөрдәд, мини толһа деер тәвсн һаринь авад, иткүлҗ келв:

— Чамд, Занда, гем ирҗәдг болвза. Хара зөңдән таньдго улсин нерд амлад бәәдгчн юмб? Теднчн юн улсви?

Занда нам Лиҗ тал хәләсн уга, дәкнәс экләд бичгән бичв.

— Умшҗ болхий?— гиҗ көвүн сурв.

Күүкн төрүц ду һарсн уга.

— "Чи ман хойриг яһсн өршәңгү уга заяч заясмб. Чи — ахан геевч, би иньгән геевв"... — Лиҗ ичр-һутр угаһар Зандан бичгиг экләд умшчкад, негл эзнь кевтә, шүрүтәһәр сурв: — Альмн гиснчн кемб?

Зандаг бийләһән күүндшгоһар бәәхиг ода ирҗ медсн кевтә, Лиҗ хооран цухрад, күүкнә орн деер одад суув. Би терүнд дегд дурго болхларн, бешин өөр бәәсн шиләвр авад, һарһад көөхәр седүв.

Герин эрст өлгәтә, өңгнь хүврәд бәәсн зургудыг, шиңкән зургуд гидг юм үзҗәх метәр Лиҗ ширтҗ хәләҗәнә. Занда бичгән бичәд дуусв. Хәәрцгән уудлад, нег дугту (конверт) һарһад, кесг халхд бичсн бичгән тевкрлҗ эвкәд, тер дугтудтан (конвертд) тәвәд наачкад, деернь Альмна хайг бичв. Тер хайгинь би дахн умшад йовнав. Генткн... "Басанговой" гиҗ бичсн Занда ширә деер һаран кирслҗ тәвәд, толһаһан дерләд, ээмнь чичрәд бәәв.

Лиҗ өсрҗ босад, Зандаг бичкн күүкд эвлҗәх мет толһаһинь таалад, энд-тенднь һарад, һульдрад бәәнә. Зуг күүкн урдк кевтән ирү-хәрү уга.

Томпа ээҗ карточкар өгдг өдмг авч ирәд, хот кев. Һалзн ах бешт түлх мод үүрәд авч ирв. Асхнднь әмтн эн күүкнәд хурв. Теднә күүндсн тоотыг би алдлго соңснав. Тер бас учрта. Би яһад болвчн Зандад тусан хальдах, дөң болх седклтәв, зуг яахнь медгдҗ өгхш. Әмтн цуһар Бадмин тускар үүл-хүүв кеһәд, тер көвүнә бәәдл-бәрцин, ухан-седклин, түүнә эк-эцкин болн өвкнрин тускар күүндәд бәәцхәнә.

Цаг күүнә зөвүрин шархиг эдгәнә гинә. Болв тиим эдглһн Зандад учрсн уга. Нам чидхдән, цаг улм-улм цааран җисх дутм мини дурта күүкнә зүсн-зүркнь хүврәд, нарн угаһар урһсн цецгән бәәдл һарад ирв. Зүркнә зовлң ямаран күчр, догшн, һашута бәәсиг би тиигхд, бичкн болвчн, тааһад медләв.

Нег дәкҗ көлтә юмн болв. Мини эк эцк хойр үдин хотан ууҗ суула. Мини баав намаг дуудна:

— Кермәш, халун деернь хотан у.

— Герин даалһвран кечкәд уунав,— гиҗ би өмнән бәәсн дөрвлҗн эрәтә девтр (тетрадь) деерән зууньрнав.

Эрс һатц Занда көдлмшәсн ирсн ә соңсгдв. Удсн уга, күүкн хораһан дүүргәд хәәкрв:

— О, ээҗ Томпа минь, Һалзн ах минь, Бадм әмд!

— Арһулд, арһулд, бийим базһҗ алвч,— гисн эмгнә дун соңсгдв.

Мини эк герин эрст чикән өөрдүләд, тенд болҗах шууга соңсчкад, суусн ормасн адһҗ босад, үүдн тал гүүв. Өмнәснь үүдн секгдөд, күклиннь гүрлһн алдрад севсисн Занда гүүһәд орҗ ирәд, мини экиг теврәд, байртаһар келв:

— Нүүдлә Очировна, әмд, әмд!

— Занда, арһулд,— болҗ мини эк күүкиг хөрв.

— Яһад арһулдх биләв. Бүкл орчлң медтхә! Бадм әмд!

Эн зәңг манд ик байр үүдәв. Юңгад гихлә, тер байриг дахад, Зандан бәәдл-җирһл хүврв. Негл җивр урһсн мет күүкн нисәд бәәнә. Һартан бәрҗ кесн тоотнь эрвлзәд бәәнә.

Зандаг дахад, Мөңкәд бас хүврлт һарв. Мөңкә негл олна өмн буру йовдл һарһсн мет гертәсн хая-хая һарна, нам Занда тал тоота ирнә. Ода Бадм әмд гисн, көвүнә эврәннь һарар бичсн, дотрнь зурган тәвсн бичг ирхлә, Мөңкә Очриг әмд-менд ирх, улан чирәһәрн харһхвидн гиҗ нәәлнә. Нәәлнә, нәәлсн деерән — әәнә.

Ирсн бичг болһныг Занда нанд умшҗ өгнә. Бадмин бичкн зургиг өмнән тәвчкәд, кесгтән ширтәд хәләнә. Намаг бичкн гиҗ тер төрүц басхш. Зәрмдән орн деерән көлән тәкиҗ суучкад, Занда нанд хальмг теегин, Бадмин тускар келҗ өгнә. Тер цагт Зандан чирәд онч нарна гегән туссн кевтә, герлтәд одна. Зәрмдән соньн, өвәрц сәәхн тууль келнә.

Ээҗ Томпа, Занда ман хойриг хәләһәд, харһаһар кесн ик авдр деерән кесгтән сууна. Зандан келсн тоот тууль ээҗд таасгддг бәәдлтә. Юңгад гихлә, ээҗ Томпа бийнь бас олн тууль, тууҗ меднә. Теднән манд бас келҗ өгнә.

Занда ода җивртә.