Һурвдгч әңг мөстә далан өргн дор

I

Хойр йисн сө — арвн нәәмн хонг. Бадмин келврмүд намаг йосндан авлв. Бас чигн хойр йисн хонгт соңсч болхмн. Күн болһна бәәдл-җирһл тер болҗана: һарһад, экләд келхлә, соньн, өвәрц. Бадмиг дәкәдчн соңсх биләв. Болв мини үр келв:

— Кермәшәс сур. Зандан тускар Кермәш сәәнәр келҗ өгх...

Кермәшлә күүндхәсн урд көдлмшәсн сулдх кергтә. Йисн хонг сурҗ авсн. Ода юн шалтг олхв? Зуна цаг. Цуһар амрлһнд һархдан дурта. Кемр намаг ода хәрҗ эс ирхлә, редактор талдан күүг амрлһнд тәвш уга. Би юн ач-тус кесндән талдан улст харш болх зөвтәв?.. Нанас көлтә талдан күн харшла харһх учр уга...

Не, тегәд, Кермәшлә күүндлһиг яахв? Ода хәрәд, хөөтндән амрлһнд ирәд соңсх... Уга, дегд удан. Зандала юн болсна тускар медхәр икәр зөмҗәнәв. Яһсн сән болх?..

Редакториг телефоһар дуудҗ болшго. Күүндхәр седшго, шуд хәрҗ ир гихмн. Суңһуг (телеграмм)?.. Суңһуг (телеграмм) өгх кергтә. Кемр зөвтә болхла, тагчг бәәх, зөвтә эс болхла, шулун хәрҗ ир гиһәд дуудх.

"Җалв угаһар бас йисн хонг өгтн. Ирдг арһ уга болҗана. Ямаран йовдлла харһсан — ирәд цәәлһнәв", — гиһәд, суңһуг (телеграмм) йовулад оркув.

Хөр шаху хонгт гертнь бәәсн, Кермәш нанла йосндан иҗлдв. Зуна амрлһнд бәәх, ода деерән герин көдлмшәс талдан көдлмш Кермәшт уга. Өдртнь герән ахулна, нилхиннь өлгә, цугла уһана, Бадмин хувц-хунр белднә. Күүндхлә, Бадмла әдл асхар, сөөһәр күүндх кергтә.

Намаг бийләһән күүндхәр бәәхиг соңсчкад, Кермәш түрүләд зөвшәрх бәәдл һарсн уга. Бадм дөң болв.

— Тер тууҗ шишлң соңсхар күн көдлмшәсн сулдхвр сурв. Тиигхлә, келҗ өгх кергтә, — болҗ мини үр иньгән эвлв.

Кермәш зөвшәрв.

Нилхән унтулчкад, асхни хотын хөөн бер эклв.

Арвн йисдгч сөөһин келвр

Бидн Грачи гидг өртңд бәәләвидн, терүг әмтн Тупик гиж, нерәддг билә. Эцк тайгад мод белдлһнд йовдмн, экм гер деерән модна үүлдлңд көдлдг билә. Би һурвдгч класс төгсәсн, зуна амрлһнд бәәләв.

Нег дәкҗ кеер йовсн эцкм ирв.

— Көдлмшән төгсәһәд ирвчи? — болҗ экм байрлҗ сурв.

— Комендант дуудулҗ.

Эцкм Козульк орад йовҗ одв. Тендәс ора ирв. Папаг эрк алхад орхла, экм тосҗ сурв:

Юңгад дуудулҗ?

— Йовулҗана.

— Альдаран?

— Ар үзг тал.

— О дәрк минь... Тендчн нисч йовсн шовун көрдмн гидг билә. Бидн тесҗ чадхий? — болҗ экм зовньв.

— Тесхвидн.

Өрүнднь машин ирв. Тупикәс һурвн өрк-бүл ачҗ һарв. Маниг Козульк өртңд авч ирв. Тенд әмтн дала бәәҗ. Талдан селәд, хотнас зөөһәд бәәнә.

Мана хош-хоран өөр кесг өрк-бүл буулһв. Тедн дунд нег бичкн күүкн йовҗ. Би тер күүкнлә наадхар седәд, өөрдәд сурув:

^— Нернчн кемб?

— Шиндә, — гиҗ бичкн күүкн ик урмдтаһар хәрү өгв.

— Кедүтәвчи?

Шиндә дөрвн хурһан үзүлчкәд, бийинь күн һоҗһнсн кевтә, тачкнад инәв. Бичкн күүкн нанд икәр таасгдв. Тер күүкнд эврән уйҗ авсн наадһаһан белглх дурм күрв.

— Мама, наадһаһан Шиндәд белглнәв, — болҗ экәсн зөвшәл сурув.

— Шиндә гиснчн кемб?

— Эн күүкн. — Би шин таньлдсн бичкн күүкиг эк талан өөрдхүв.

— Белгл.

Кенчрин кизәрәр зүүцүләд уйсн наадһа авчкад, Шиндә теңкән уга байрлв. Эк-эцк хойртан үзүләд, негл экәршго зөөр олҗ авсн мет дуулад, бииләд бәәнә.

Шиндән эк Цаһан залуһасн сурв:

— Одак күүкн яһсн болхв?.. Альдаран одсинь медхшвт?

Медхшив. Бичә әәһәд бә. Бичкн биш, маниг олад ирх, — болҗ Элдә, Шиндән эцк, хәрү өгв.

Хаалһд йовсн әмтн түргн таньлддг сәнҗ. Шиндән эк-эцк мини эк-эцкиг меднә, мини эк-эцк теднлә таньлдад авчкв.

Улм бәәх дутм Шиндән эк үүмәд, әәмәд ирв. Дару-дарунь энд-тендән хәләнә.

^— Цаһан, бичә зовад бәәхнчн. Занда эрк биш ирх, — гиҗ Элдә ах эгчиг төвкнүлнә.

Өртңгин ар бийәс нег күүкн гүүһәд һарад ирв.

— Зандам аашна, — болад, Цаһан суусн ормасн босв.

Цаһана тер келсн үгәс әмтн цуһар аашсн күүкнүр хәләлдв.

Нигт хар күклән өмнән хайҗ, тернь өрч деернь торһн тасм мет эрвлзнә. Кевтә-янзта нәрхн цогцнь, Тупикд, мана баракин терз тус бәәсн хусм моднла әдл сәәхн. Өөрдәд ирхлә, чирә-зүснь харгдв. Хойр төгрг нүдн деернь харадан җивр күмсг харлна. Минчһр халхнь арчад орксн альмн мет гилр-гилр гиһәд бәәнә. Һо сәәхн хамрнь чирәһинь улм кеерүлнә.

"Яһсн сәәхн күүкмб" гисн тоолвр ухандм орад, тер агчмас авн эн күүкнд мини дурн-седкл тусв.

— Чи уурлсн болвзач? — гиҗ экнь күүкнәсн адһҗ сурв.

— Бровк хойр дәкҗ бийим көөҗ һарһв.

— Бровк гисн кемб?

— Комендант.

— Тендәс ю хәәвчи? — болҗ эгч Цаһан алң болв.

• Бадмин хайг авхар седләв.

— Эврән эс хәәҗ ирсн күүнә хайгар ю кенәч?

Эк күүкн хойрин күүндврт Элдә ах орлцв.

— Корниенкод одхмн билә, — гиҗ эцкнь күүкндән сүв-селвг өгв.

— Корниенко уга сәнҗ.

Зандаг өртң талас аашхд хәләсн улс ода күртл күүкнәс нүдән хөөһүлҗәхш. Занда теднә хәләциг оньһҗ бәәхш. Би бас күүкнәс нүдән хоорагшан кеҗ ядад, генәртәһәр хәләҗәнәв. Генткн мана халәц зөрлцв. Занда өвәрц юм үзсн кевтә, тагчг болҗ одв. Манур ирәд, мини өөр наадҗасн Шиндәг теврәд авб.

— Нернчн кемб? — гиҗ Занда нанас сурв.

— Кермәш.

— Сурһульд ордвчи?

— һурвдгч класс төгсәвв.

— Йир сән. — Занда бичкн хәәрцг уудлад, нег дегтр һарһад, нанд өгв. — Мә, эн дегтр умш.

Нанд бүкл балһс белглсн болҗ медгдв. Дегтринь авад, секәд хәләвв. Сәәхн-сәәхн зургудта. Үгмүднь ик-ик үзгүдәр барлата. Умшхд йир амр.

— Добрый доктор Айболит!

Он под деревом сидит.

Приходи к нему лечиться

И корова, и волчица,

И жучок, и червячок,

И медведица!

Всех излечит, исцелит

Добрый доктор Айболит!

— Чи йир сәәнәр умшдг бәәҗч, — гиҗ Занда намаг буульв.

Би хәрү өгсн угав. Нанд дегтрин эклц икәр таасгдв. Урднь иим дегтр үзәд уга биләв. Цааранднь умшчанав:

— И пришла к Айболиту лиса:

— Ой, меня укусила оса!

И пришел к Айболиту барбос: — Меня курица клюнула в нос!..

Дегтр төгсв. Медәтнр инәлдв, Шиндә элкән бәрчкәд, эгчдән келв:

— Занда, мини элкн өвдвә...

Медәтә улс бичкн күүкнә келснәс улм инәлдв. Занда дүүһән тогтнулв:

— Доктор Айболит ирәд эдгәҗ оркх.

— Кезә ирх? — гиҗ Шиндә сурв.

— Сөөдән, унтсн цагтчн.

Йир соньн дегтр бәәҗ. Нанд цань уга таасгдв. Мини эк эцк хойр нанд иим дегтр хулдҗ авхш. Уга болад авдго кевтә. Тедн, мини эк-эцк, нанд дурта. Сурсим авч өгдг билә. Зуг... иим соньн дегтр юңгад эс хулдҗ авдг бәәсмб? Иим әвртә дегтртә болхнь... Зуг күүнә дегтриг хәрү өгх кергтә.

— Бәртн, — гиһәд, бичкн дегтриг хәрү Зандад өгчәнәв.

— Керго. Би чамд белглҗәнәв...

Занда нанла цацу мет күүндҗәнә. Тернь бас таасгдҗана. Би дегтриг дәкнәс экләд умшув.

— Занда, одад невчкн ус авад ир. Цә чанҗ уухмн, — болҗ эгч Цаһан күүкндән закв.

Занда суулһ авад һархла, би келҗәнәв:

— Таниг дахҗ болхий?

— Болх, — гиҗ күүкн зөв өгв.

— Мама, би бас уснд однав, — болҗ экәсн зөвшәл сурув.

— Од, сав ав, — гиҗ экм зөв өгәд, ноһан ширтә бидон атхулв.

Шиндә мана ардас дахад гүүхәр седхлә, экнь теврҗ авад, тәвсн уга.

Колонкас усн әрә һооҗна. Суулһд усн дүүрх хоорнд Занда мел холагшан гердәд бәәнә. Би негт терүнә чирә тал хәләнәв, негт арһул һооҗҗасн усн тал хәләнәв. Зандан чирә хүвлһәтә юмн кевтә хүврәд бәәнә. Колонкин хаҗудк бөдүн шар харһан ац деер суусн бичкн бор шовун дуулхла, чирәнь герлтәд, дахад дуулх бәәдл һарад, урлнь көндрәд бәәв. Хойр хар керә, нег-негән көөлдҗ йовад, моднд ирҗ суухла, дууч шовун, әминь авх шулм ирсн кевтә, сард нисәд йовҗ одв. Зандан чирәг эзлсн герл, хар үүлн бүрксн мет бүтңгүрҗ одв. Күүкн һазрт кевтсн чолу авад, хойр керәһүр шивб. Керәс, манд әмн кергтә гисн бәәдлтә, бәәглдәд нисч одв.

Терүг һәәхә бәәҗ, би колонкас һооҗҗасн усна тускар мартҗ оркҗв. Хәләхлә, суулһ дүүрәд, цегән усн суулһин амар деврәд, һазрт делгрҗ асхрҗана.

— Занда, суулһтн дүүрч одҗ, — болҗ би күүкиг сергәвв.

Занда нан тал хәләһәд инәмсглчкәд, суулһиг гинҗәснь өргәд, хош-хора овалһата бәәсн бәәрнүр хәләһәд һарв. Би бидонта усан бәрәд, ардаснь дахув.

Әмтн хошаһад улан тоосх тулчкад, цуһар деернь хәәсән тәвәд, цә чандгнь цә чанад, буда кедгнь буда кеһәд, ниргәд бәәнә. Занда бас теднлә хамдан хәәснд ус кеһәд буслһҗана. Күүкн колонкин өөр бәәснләһән әдл дару-дарунь эргндән хәләнә, герднә. Би Зандаһас нүдән авчахшив.

Генткн баг улсин нег захд хәәкрсн, уульсн, харал тәвсн үгмүд соңсгдв. Хәләхлә, күн сүрдм йовдл болҗана.

Цергә хувцта, ээм деерән алтн утцар өңглсн шар погонта баахн залу захар бәәсн улсин зуухд нерчксн хотыг көләрн девсәд көлврүләд йовна. Хәәстә, мисктә, чугута хот шатҗасн һал деер асхрад, хар утан паанцклад, цог шиигҗ ә һарад, күңшү үнрәр эргндк дүүрв.

— Энчн юн адусн билә!

• Девслго од, көлдчн хар-яр һарг!

• Тегәд, харһнҗ үкхмби?

— Тер нилх күүкдтән хоосн хар ус буслһҗ өгчәнәв!

— Күүнә хот девсх зөв чамд кен өглә?! — гисн хәәкрлдән, уульлһн дегц соңсгдна.

Мана хаҗуд хот кеҗәсн Занда тер әср күүг үзчкәд, арһул келв: — Бровк!.. Баава, Бровк гидгтн тер.

Күүкн генткн нег мөслсн шиидвр авад, әмтнә кеҗәсн хот көләрн девсҗ йовсн күн тал гүүҗ одад, арднь унҗсн планшеткәс татад, аралдҗ келв:

— Андн! Әмтнә сүүлин теҗәл көләрн девсх зөв чамд кен өглә?!.

— Юн гинәчи? — Бровк нүдән цәәлһәд, шил гиҗгәрнь төмр шааврар цоксн мет күзүһән татад, шүдән ирзәлһв. — Юн гинәчи?

— Андн гинәв. — Занда уралан ишкәд, комендантын өмн хаалһинь зееглҗ зогсхла, цаадкнь бийинь утхар шаасн кевтә чишкҗ хәәкрв:

— Эндр чамаг комендатурас хойр дәкҗ көөҗ һарһлав! Ода каталажкд суухар седҗәнчи? Арвн хонгар дүрҗ чадхв. Тер цагт Бровкиг ямаран күүһинь медҗ чадхч!

Көгшн эмгд, нилхән теврсн гергд, дәәнәс шавтад ирсн залус комендантыг бүсләд, герин эрс мет Зандаг эн өршәңгү уга күүнә һарас алдулҗ авхар, әмд шивәд хүврҗ, тулад зогсцхав.

— А-а, тадн, деермчнр, буцлт татхар бәәцхәнт! Тадниг цугтаһитн бәрәд суулһнав! — болҗ Бровк орклв. — Харңһу нүкнд чикнәв!

— Бүкл келн-әмт суулһҗ чаддмн бишч, — гиҗ мини эцк Манҗ келв.

— Раз-зой-дись! — Бровк, Зандан күкләс чирәд, әмд эрсиг цумлад һархар седв.

Эргәд зогссн эмгд, гергд, бичкдүд цуһар улм шахцад, комендантыг хавсрад ирхлә, Бровк белкүсндән бәәсн нагаһан татҗ авад, теңгр тал зөрүләд хаһад оркв. Әмтн улм шахцв, негчн күн әәсн, цухрсн уга. Бровк дәкәд нег хав.

— Что здесь происходит? — гисн залу күүнә бөдүн дун эрс һатцас соңсгдв.

Мана хәәкрлһн, шууганас, Бровкин нага халһнас өртңгин әмтн дарцад күрч ирсн бәәҗ.

— Бунт, бунт! — гиҗ Бровк хәәкрәд, хурҗ ирсн әмтәр дөң-нөкд авхар седәд, ик зовлңла, ик гүрмлә харһсн күүнә бәәдл һарв. — Помогите, товарищи, помогите, граҗдане! Меня хотят убить!.. Помогите арестовать этих гадов, предателей.

Ик дуута, өрчнь орден, медаляр дүүрң залу уралан ишкхлә, эмгд, гергд, бичкдүд зааград, терүнд хаалһ һарһҗ өгв. Ардаснь наадк улс дәврв. Залу түрүн зогсчасн көгшн эмгнәс сурв:

— Юн болҗ одв?

• Кеҗәсн хотымдн эн, күн биш адусн тиирәд, девсәд асхҗ оркв, — болҗ эмгн уульн бәәҗ, һазрт көлврәд кевтсн миск, хәәс зааҗ хальмгар келв.

Залу эмгнә келсиг орчуллһн угаһар медв. Тер Бровк тал өөрдәд, киитн нүдәр бурһудад, аралдҗ келв:

— Чи, лейтенант, кенлә дәәлдҗәхмч, а?.. Эдниг түрҗ-зүдҗ йовхиг үзҗәхшвчи?.. Сохр болвзач!.. Альков, уга бол энүнәс!

— Чи кениг харсчахан медҗәнчи? — болҗ Бровк тер залуһур дәврв.

— Медҗәнәв. Әмтә-киитә улс харсчанав!

— Уга, чи урвачнр харсчанач. Эднчн мана орн-нутгиг, чамаг, намаг — цугтаһимдн Гитлерт хулдхар бәәсмн. Түүгинь медәд, мана алдр көтләч (вождь) бәәрнәснь туусмн. Түүг чи медҗәнчи? — Бровк бийән зөвтә үг келснд тоолад, дәкнәс Зандаг баһлцг мет бөдүн күкләснь шүүрәд авхар седхлә, одак залу комендантур улм дәврәд, өмнәснь хәәкрв:

— Чи, андн, мини эн көл үзҗәнчи, а? — Залу һартан бәәсн ахр тайгар барун көлән цокв. Тернь таш-таш гиһәд бәәв. Бидн ода ирҗ эн залу тайг түшҗ йовхиг, терүнә көл протезтә бәәсиг оньһвидн. — Чи, үнтә әмтә күн, энд, ар һазрт суучкад, эн эмгдт, бичкдүдт чидл үзүлхлә, би фронтд цусан асхлав, мөчән өгләв. Кенә һарт йовад намаг дәәлдсиг, чи, андн, меддвчи, а?.. Хальмг күүнә һарт йовлав. Городовиков гидг инрлин һардврта мана Духовщинск стрелков дивизь нер туурла, Дорд Пруссин һазр түрүн һатлла, тер Хүүвин Холван Баатр нер зүүлә. Түүг чи, энд күүкд улсла, эмгдлә, нилх күүкдлә дәәлдҗәх андн, медшгоч. Ода, әмд деерән, энүнәс уга бол! Эс гиҗ...

Наганас үнн күчтә бәәдлтә. Шавта залуһин келсн үгмүдәс Бровк, хасн сумнас сүрдсн кевтә, комендатуран хәләҗ зулв. Юңгад гихлә, эн шуугҗах һазрур дәәнд одад шавта ирсн нань чигн залус аашна. Орс гергд, берәд Бровкин ардас хорта үгмүд келәд, тачкнҗ инәлдв. Эн йовдлас хальмгудын седкл девтәд, эгл орсмуд бийсинь харсснд ханлт өргҗ толһаһан гекнә, тедн комендантын девсәд, иигән-тиигән көлврүлсн, өсргсн, дотрк хотнь асхрсн саван — мискән, хәәсән цуглулҗ авцхав.

Удсн уга, энд-тендәс өртңгин гергд чанчксн боднцг, буслһсн үс, һахан өөкнә тасрхас авч ирҗ манд өгв.

Бровкла сөрлцснә хөөн Занда араһан зуучксн, хош-хора деерән зөвәрт түргүл кевтв. Әмтн күүкнд ханлт өргәд, терүнлә күүндхәр седнә, зуг Занда эврәннь тоолврта, тагчг бәәнә. "Занда яһсн зөргтә, баатр күүкн бәәсмб, — гиҗ би дотран бахтнав. — Өссн цагтан эрк биш эн күүкнлә әдл болнав".

Мана хошас хол биш нег тергн ирҗ зогсв. Тер тергн деерәс шин ирҗ йовх өрк-бүлмүд буув. Тедн дунд йовсн нег күүкиг үзәд, гейүртә кевтсн Занда, наснаннь туршарт терүг күләҗәсн мет өмнәснь тосад, тер күүкнлә одҗ теврлдв.

• Мөңкә, менд!

— Менд, Занда!

— Ямаран бәәнәч?

— Үзҗәхшвчи?.. Не, чи бийчн ямаран бәәнәч?

— Теңгр өршәнгү уга бәәҗ...

Хойр күүкн нег-негндән адһҗ сурврмуд өгнә. "Өдрин дуусн күләҗәсн күнь эн болҗана", — гиҗ санҗанав. Тер хоорнд нанд һашута тоолвр орҗана: кемр эн күүкн эс ирсн болхла, Занда нанла үүрлх билә... Ода?.. Эх-ма... Би ирсн күүкнд дурго болҗанав...

— Очрас бичг ирни? — гиҗ Занда сурв.

— Уга, әмдәр геедрҗ одв.

Дурго болҗасн күүкм эн үгмүдин хөөн нанд харм болв. Очр гиснь кен болхв? Мөңкә Зандаһас сурҗана:

— Не, Бадмла харһвчи?

— Һазр-уснасн һарснасн нааран хойр дәкҗ үзләв. Гүртин Хар Уснд хулс хуһлҗ йовад... дәкәд энд ирәд, тер бәәсн сойлын Герт... Түүнә хөөн зәңг-зәчн, ирү-хәрүчн уга... Нам альд бәәхинь медхшив... Ирх гиһәд күләхнь... ирхш, — болҗ Занда цәәлһв.

— Урдк кевтән гиһич.

— Э. — Занда тагчг болчкад, генткн халунар келв: — Мөңкә, җигтә юмн, урднь кедү дүңгә сандг болвчн, эндрклә әдл Бадмиг күләдго биләв. Эндр... эндр мел ирн гисн болад бәәнә. Хойр нүдм уульнц болһн, хаалһ болһн тал хәләнә... Юн гиҗ санҗанач, ирхмн болхви?..

— Ирәдчн бәәх. Хөвәсн цөкрхмн биш...

Эн күүкдин күүндврт би икәр бахтҗанав. "Эднлә әдл гиҗгтә күүкн болх яһнав. Бадм гидгнь кен болхв?.. Зандан дү көвүн болхий?.. Дүнь болхла, эдн юңгад салсн болхв?.. Юңгад һазр-уснасн һарснас авн хойрх дәкҗ харһсмб?.." Эн тоолвртан дегд авлгдхларн, күүкдин күүндвр соңсдган уурч одҗв. Нанд теднә үг болһныг соңсх, нуувч болһныг медх дурн күрчәнә.

— Не, Занда, маниг альдаран авч йовҗадг болхв? — гиҗ Мөңкә һашутаһар сурв.

— Ар үзг тал гинә.

— Тернь дегд киитн һазр эсий...

Ода, Мөңкә, энчн киитнәс әәдг цаг биш. Зуг... Бадмла хамдан йовсн болхнь, би нам һазрин захд одадчн, Мөстә Дала дундчн тесәд бәәҗ чадх биләв. — Занда гүүнәр саналдв.

Чи, Занда, аштнь Бадмлаһан харһхч. Ик гүрм нанд бәәнә. Очрас төрүц зәңг-зә уга. Яһсн болхви? Әмд-менд йовсн хөөн ардан зәңгән илгәлго бәәшго билә. Нег му юмн учрҗ одсн болҗана...

— Бичә чееҗәр үрүд. Бичг иртлән тиигҗәнә. Терчн маниг яһсн-кегсиг медҗәдго болх, хайгич олҗ чадҗахш гидг тер.

— Тиим гиҗәнчи?

— Тиигҗ санҗанав. Нань тәәлвр уга.

Дөрвн чиңглг (вагон) өгв. Комендант Корниенко ирв. Тер маниг һардҗ чиңглг (вагон) болһар суулһв. Бидн ардк чиңглгт (вагонд) тусвидн. Ачлһ ачдг чиңглгт (вагонд) — хойр талнь нар кесн бәәҗ. Нег нар деернь мана, Элдән өрк-бүл болн Мөңкә эктәһән тусвидн. Күүкн йир генәртәһәр һаза зогсад бәәв. Бәәдлнь, тер Мөңкәг биш, Бадмиг күләҗәҗ, сүүлин агчм күртл ицлтә бәәв. Чиңглгин (вагона) үүд хаах болхла, арһнь уга, Занда орҗ ирв. Үүдн, ярдсн кевтә, харҗңнад хаагдв. Занда нар деер һарад, бичкн терз тус суув. Тер терзәс нүдән хөөһүллго хәләнә. Гүүнәр саналдна.

Һал тергн көндрәд һархла, Занда одак бичкн терзәр улм ширтәд орҗ одв. Мөңкә үр күүкнөннь халхд халхан шахв. Әмтн эн тоотыг оньһҗахш, хол ар үзг тал нүүлһҗәхәр төр келдәд, хоорндан күүндна, иргчән таана. Зуг экин седкллә әдлнь берк: эгч Цаһан, Зандан эк, күүкн талан бас һаслңтаһар хәләнә, болв терүнә зүркнә шарх көндәш угаһар үг келхш, сурвр өгхш.

— Җигтә юмн, Манҗ, маниг ар үзгт авч одад, тенд ю келгхәр бәәдг болхв? ^— Элдә, Зандан эцк, мана бааҗаһас сурна.

— Тосхлтд, эс гиҗ заһс бәрлһнд кергтә болҗанавидн, — гиҗ мини эцк бодҗ хәрү өгнә.

Би тер хойр күүкнд оньган өгәд, теднә бәәдл-бәрцәс негчн агчм алдҗ йовхшив.

— Асхн намрин сөөднь

Ардаснь салькн үләнә,

Эн салькна айсар

Эрвң күүкн гейүрнә,

— гиһәд, Занда эклв. Чиңглг (вагон) шахрас көлтә шуугҗасн әмтн тагчг болҗ одв. Зуг дөрән даңшсн даңшлһн, чиңглгин (вагона) шухтнсн шухтнллһн, вагод залһсн дегән харҗңнлһн соңсгдна. Тер төмр, болд, модн хамгин дуунас күүкнә дун давҗ тусад, чиңглг (вагон) дотркиг дүүргәд, энүнәс деврәд, делгрәд, дөрвн бичкн терзәр нисч һарад, цаг зуур бәәр өгсн Козульск района һазр-ус кеднә.

— Нүүдлә, Нүүдлә, Нүүдлә,

Нүднчн сәәхн Нүүдлә.

Санҗ бичә ууль,

Сальк өрҗ дуул! —

болад, Мөңкәг дөңнхлә, одахн күртл хоорндан түлклдҗ, чичлдҗ йовсн улс хойр күүкиг дахад дуулад бәәв.

Дун — иим күчтә бәәҗ. Әмтн нег-негн талан шахлдҗ сууһад, толһа-толһаһан харһулад, дуулсн дунь ниицңгү ирлцәд, ухан-седкләрнчн, хөв-җирһләрнчн негдсн болҗ медгдв.

Чиңглг (вагон) дотрк харңһурҗ одв. Корниенко босад, чиңглгин (вагона) эрст өлгәтә шумрт һал өгв. Шумр кедү бичкн болвчн, һалас тохмнь салсн төләдән, чиңглг (вагон) дотркиг әмтнә чирә үзгдмәр колң-колң гиҗ герлткв.

Дун төгсв. Әмтн тагчг. Чиңглгин (вагона) төгәс рельсин ниилврлә харһад, таш-пиш, таш-пиш гиһәд, даңшад йовна.

Корниенко уха туңһаҗаһад келв:

— Йир сәәхн айста дун бәәҗ. Кезәңк дун болвза?

— Уга, өдгә цагин, шин дун, — гиҗ Занда цәәлһв. — Бичсн күнь — җөҗгч (артист) бәәҗ. Үгмүдинь чигн, айсинь чигн тер һарһҗ. Дәәнд алгдҗ гинә.

— Иим соньн айс һарһсн күүнд талданчн бичсн дуд бәәдг болх, — гиҗ Корниенко соньмсв.

— Бәәнә.

— Соңсҗ болхий?

— Уга! — гиһәд, Занда эн җөөлн хәләцтә, тиньгр чирәтә комендантд шүрүлкҗ хәрү өгв.

— Энчн сәәхн заңта күн бәәдлтә, — болҗ Мөңкә хальмгар келв. — Хара зөңдән кү һутаһад кергго.

— Эднчн унтсн цагтан сән заңта болхас биш, серүн цагтан цуһар әдл, — гиҗ Занда киитәр хәрү өгв.

Корниенко дәкҗ үг келсн уга. Занда тагчг, чиңглгин (вагона) эрслә шахлдад сууна. Би Зандала зергләд суунав. Тер намаг нег һарарн теврҗ бәрәд, наадк һарарн хая-хая севгр үсим илнә. Корниенко ман тал хәләһәд йовна. Тер зәрмдән, мини хәләцтә хәләцнь зөрлцхлә, инәһәд оркна. Терүнә инәднәс нанд сән болна.

Корниенко — комендант. Бровк — бас комендант. Корниенко нанур хәләһәд инәнә, намаг инәхлә, дахад инәнә. Бровк... әмтнә чанҗасн хотыг көләрн девсәд, көлврүләд хоосн үлдәв. Зандаг бәрҗ суулһхар седв. Әмтн харсхла, тедниг цугтнь суулһнав гиҗ әврлкв. Тернь комендант, эннь бас комендант...

Корниенко әмтнд үзүллго хавтхасн нег юм һарһад, дораһур мини һарт атхулад оркв. Цааснд цуглата юмн. Медмҗән угаһар секүв. Хойр зүсм өдмг бәәҗ. Негинь Зандад өгүв.

— Альдас аввч? — гиҗ күүкн арһул сурв.

— Комендант өгв, — болҗ би чикнднь шимлдүв.

Занда өдмгиг хәрү нанд өгәд, урдклаһан әдл арһул келв:

— Эврән ид.

— Мөңкәд өгхв?

— Дурнчн.

Мөңкә өдмгиг авчкад, бас шимлдҗ сурв:

— Альдас аввч?

— Күн өгв.

— Кен?

Мөңкә өдмгин тасрхаг хәрү өгчкв. Тиигхләнь би бас хүв зүсмән, кедү дүңгә идхәр седсн бийм, тер зүсмлә хамднь хәрү цааснднь цуглчкув.

Урднь нанур хәләҗәсн Корниенко буру хандҗ сууһад, намаг эс үзсн, эс медсн бәәдл һарһв. Нурһнаснь татад, цааснд цуглата өдмгән өгхәр седхләм, Занда һарасм татад, өгүлсн уга. Күүкн комендантас сурв:

— Үр Корниенко, та эндр болсн йовдлын тускар соңсвт?

— Юн йовдл? — болҗ капитан манур эргв.

— Тана Бровк ирәд, маниг дәәләд алн алдв.

— Уга, түүнә тускар соңссн угав. Зуг, күүкн, Бровктн мини биш, — гиҗ Корниенко инәв.

— Мини нерн — Занда, — болҗ күүкн бийән таньлдулад, цааранднь цәәлһв. — Тана гиҗ хамдан көдлҗәх учрар келҗәнәв.

— Медҗәнәв. Тер юн ааль һарһв?

Өдрин дуусн хоосн бәәсн әмтн үдәс хооран хот кеҗәтл, Бровк ирәд, һал деер бәәсн хәәсн, миск хамгиг көләрн девсәд, дотрк хотынь асхад хайчкв. Тиим йосн бәәдви?

— Уга! Уга боллго! — гиҗ Корниенко халунар келв. Тиим элмр бәәдви, а... Бровкла әдл улсас көлтә мана көдлмшт ик харш һарна, мана йосн эвдгднә...

Корниенко сүүлин үгмүдән Зандад биш, бийдән келв. Седклнь эзлсн күнд тоолврмудас тер толһаһан саҗҗ гетләд, Зандан хойр ээмәс авад, урдкасн үлү халунар келв:

— Занда, та медх зөвтәт: һарин тавн хурһн әдл болхш. Тер мет манд көдлҗәх улс бас тиим. Тана хаалһдтн олн-әмтн харһх: сәньчн, муньчн. Болв та тодлад авчктн: күн болһныг йосн сән бол, му бол гиҗ закхш. Мана йосн — хамгин чик йосн. Зуг тер йосиг һартан бәрҗәх улсин седкл-ухан, зүркн әдл биш. Тер учрар зәрмдән һундлта йовдлчн учрна. Түүг, Занда, йилһх, медх кергтә. Ик гүрм — күүнд бәәнә...

Аминь бәрсн мет Корниенко генткн тагчг болҗ одв. Занда соньмсв:

— Та келвт: мана йосн — хамгин чик йосн гиҗ. Тиигхлә маниг юңгад теегәсмдн салһад, нааран, киитн һазрт авч ирсмб?

— Үнән келхд, Занда, тертн нанд бас медгдҗ өгхш.

Мини эк-эцк, Элдә, эгч Цаһан, Мөңкә, терүнә эк Чамча, Томпа эгч, Кавкинә Улан, наньчн эн күүндвр соңсчасн улс эднә хоорнд орлцсн уга. Бәәдлнь, Занда теднә цугтаннь сансн, ухалсн, күслсн тоотынь келҗәнә.

— Танд, үр Корниенко, икәр ханҗанавидн. Би хүвдән, седклитн тевчәд, белг өгх биләв. Мана йосн тиим. Үнн цаһан седклтә гиичд — өмскүл өмскнә, мөр унулна. Танд өгх өмскүл, унулдг мөрн манд уга. Би танд нег хальмг ду дуулҗ өгнәв. Ода үлдсн зөөрмдн тер. Хөөннь санҗ, ухалҗ йовтн. Эн дун — танд белг болтха, — гиҗ Зандаг келхлә, эндәснь мини эцк, Элдә ах, наадк улс дегц давтцхав:

— Чик, чик...

Дуул, дуул...

— Хар унһн җорань

Хагин усн ундта,

Хөрин ахнр болхнь

Эн сөңгиһән эдлит...

Мана хальмг тег — эң зах уга у, өргн. Эн ут дун, тер тееглә әдл, бас эң зах уга у, өргн. Зандан хол нег деер һарад, нег дор орад, нег утар татад, нег ахрар чичрәд бәәнә. Корниенко цань угаһар соньмсад, чиңнәд, күүкнүр хәләһәд орҗ одв.

Зандан дун төгсв. Капитан күүкнә һариг атхчкад, кесгтән сегсрәд келв:

— Танд ик билг бәәнә. Тенд, һазртан күрчкәд, урлгин самодеятельностьд эрк биш ортн. Иим билгиг зуурдар үрәҗ болшго. Энтн заяч заясн билг мөн!.. Танд ик гидгәр ханҗанав! Кезәдчн эн дууһитн, тана зүс-зүркитн, келн-әмтитн мартшгов!.. Һанцхн һундлтань, кемр таниг иим билгтәһитн медсн болхла, яһад болвчн мана районд авад үлдх биләв...

— Ода үлдәҗ болшгойи? — гиҗ Занда адһмтаһар сурв.

Чи нанас салад, әмән авад үлдхәр бәәнч?! — болҗ Мөңкә уульңнв.

— Үлдәҗ болшго, — гиһәд, Корниенко толһаһан зәәлв. — Йовулҗах улсин нердиг урдаснь белдәд, деегшән илгәһәд, батлҗ оркла. Муха юмн, тана билг эс медсндән бийән гемшәҗәнәв. Энд үлдсн болхла, Красноярск көгҗмин училищд орх биләт, келн-әмтән, орн-нутган туурулх дууч болх биләт...

— Манд, шишлң тоод бәәх му заятнрт, тегәд, сурһуль дасх зөв бәәни? — болҗ Занда алң болв.

— Билг ямрчн харшиг диилҗ чадна, — гиҗ Корниенко дальтрсн хәрү өгв.

Комендант төмр бешин өөрк модн яршг деер сууна. Маниг Сивр тал тууҗ авч ирхд, бас иим чиңглгт (вагонд) ачла. Тиигхд үвлин гүдү киитн болсн учрар беш даңгин түләтә йовла. Чолун нүүрс зөөһәд авч ирәд, модн яршгт дүүргәд кедг билә. Ода дулан цаг, цө бешиг күн түлҗ йовхш, модн яршг чигн чолун нүүрсн уга сул, деерән бүркәстә. Тер бүркәснд Корниенко сууна. Комендант цааранднь келҗәнә:

— Танд, Занда, дәкәд нег давтҗанав: нүүҗ одсн һазртан эрк биш урлгин самодеятельностьд орлцтн. Кемр медхәр седҗәхләтн, Лидия Русланова дууна эрдмин шишлң сурһуль дассмн биш, тер бийнь бүкл Хүүвин Әрәсәд нернь туурна. Терүнә дуулсн дуд танд таасгдни?

— Таасгдна, — болҗ Занда хәрү өгв. — Соңсхар седҗәхләтн, танд эврәннь дурта дууһан дуулҗ өгнәв.

Танд урдаснь ханлтан өргҗәнәв, — гиһәд, Корниенко маасхлзад инәв.

Занда хоолан цеврдкәд, гүүнәр кииһән авчкад эклв:

— Враги сожгли родную хату,

Сгубили всю его семью.

Куда ж теперь идти солдату,

Кому нести печаль свою?..

Эн дууг Занда зөрц дуулҗана. Хальмгудын гермүдинь эс шатадг болвчн, тедн эзн угаһар бүрн-бүтн кевтән өнчрәд үлдлә.

— Пошел солдат в глубоком горе

На перекресток двух дорог,

Нашел солдат в широком поле

Травой заросший бугорок...

Чиңглгт (вагонд) йовх улсин ик зунь орсаһар сәәнәр эс меддг болвчн, эн дууна ивтркә айсас элкнь урсад, өрчнь зөвүрәр дүүрәд, цуһар ә-чимән уга болҗ одв. Мини эк эцк хойр урднь багшар көдлҗ йовсн учрар, үгмүдин утхиг, айсин һашуг зүркндән шиңгрәһәд, Зандаг дигтә эн ду дуулснднь ханлт өргҗ, нег негн талан һаслңтаһар хәләлднә. Цугтаһаснь уйдҗахнь Мөңкә: тер дуунд келгдҗәх Прасковьяла әдл баатр залуһан тосч авдг арһ уга, һазр дор булата кевтх мет Очриг кемр әмд-менд күрәд ирҗ гихлә, гергнь эс болвчн, иньгнь бәәсн төләдән, терүг кен тосхв гиҗ зүркнь бульглҗ цокна, өрчнь хорсна.

— Никто солдату не ответил,

Никто его не повстречал,

И только теплый летний ветер

Траву могильную качал.

Зандан дуулсн дууна үгмүд соңссн кевтә, мана чиңглг (вагон) нәәхлнә. Уйдлһта дуунд, айст тесч эс чадад, Цаһан, Зандан эк, Чамча, Мөңкән эк, Томпа эгч, Зорхтын Һалзна дуг наста гергн, нам мини эк Нүүдлә эдн нульмс асхрулв. Немшин хортн салдсин геринь шатаһад, өрк-бүлинь тарасн болхла, эн чиңглгт (вагонд) йовх әмтнә һазр-усинь кен булаҗ авсн болҗана, дәәнд одсн көвүд, залус-иньгүдәснь кен салһсн болҗана? Күүкн эн дууг юн учртаһар дуулсинь медәд, чолун нүүрс кедг яршг деер суусн Корниенко, эн хальмгудт учрсн гүрмтә йовдлд бийнь бурута кевтә, хавтхасн портсигар һарһад, папирост һал орулад татхла, Занда һарһсн буруһан чиклхәр бәәх мет комендантд келв:

— Клавдия Шульженкон дуулдг "Синий платочек" дуулҗ болхий?

— Мини хамгин дурта дун, — гиҗ Корниенко седклин гейүрән дарҗ, күчәр инәмсглв: — Танахс буру эс гихлә, — дуултн.

— Манахсин яһсн-кегсн танд юн төр. Таңһчан геесн, нернь бузрдсн, зөвән алдсн хальмгудт мини дуулсн дун таасгдсн, эс таасгдсн керго юмн...

— Кемр мини тускар тиигҗ санҗахлатн, нанд тана дун кергго, — болҗ Корниенко шүрүһәр келв. — Занда, танас эргчм: келән таттн, келсн үг болһан чиңнүрдҗ хәләтн.

— Таниг, үр Корниенко, эгл орсмудла әдл цаһан седклтә, баһ келн-әмтнд ээлтә күн болһлав. Та тер Бровкла әдл бас келсн үг гетдг, ишксн ишкдл шинҗлдг бәәдлтәт. Буруһим тәвҗ хәәрлтн, таниг итксн төләдән кесг болх, болшго үгмүд келчкүв.

— "Мини келн — мини хортн" гидг мана үлгүр бәәнә. Тегәд таниг саг болтха гиһәд келҗәнәв. Кемр Бровкас мөлтрсндән бахтҗахла, талдан һазрт тиим күн харһшго гиҗ бичә баатрхтн.

—— Манд ода йилһлго. Бидн Сиврт туугдҗ ирсмдн баһдад, ода үклин һазрур көөгдҗ йовнавидн...

— Занда, комендант чик келҗәнә: аман тат, — болҗ Элдә ах күүкән хөрв.

— Келг, келг, — гиҗ Корниенко зөв өгв. — Өөрлсн өөриг — хаһлх, хоршсн зөвүриг — секх кергтә. Зуг, Занда, үклин һазрур көөгдҗ йовнавидн гиснтн хаҗһр.

— Хальмгуд ар үзгт тесч чадшго. Тенд үкснь, энд үкснь йилһл бәәни. Тиигхлә, эндр эс гиҗ маңһдур үкснь бас йилһлт уга.

— Уга, Занда, танла зөвшәрҗ чадшгов, — болҗ Корниенко халтаһар келв. — Ар үзгт бас әмтн бәәнә, нам Игарк, Норильск гидг шин балһсд тосхгдҗана...

— Мөн, мөн, урднь туугдсн, бәрәнд авгдсн улс баһдад, маниг тер тосхлтд авч йовна.

— Тенд бәәрн һазрин амтн бәәнә: эвенкмүд, ненцмүд, кетмүд, якутмуд. Тедн яһад тесәд бәәнә?

— Тедн дөчн градус киитнд өссн болхла, бидн, хальмгуд, дөчн градус халунд өсләвидн. Хальмг теегт урһдг зултрһн Ар үзгт урһхий? Тенд, тундрт, урһдг ягель мана теегт урһхий? Юңгад гихлә, һазр эврә урһмлта, эврә йиртмҗтә, эврә әмттә...

— Занда, танд шүүгдҗәнәв, — гиҗ Корниенко инәв. — Тер учрар нанд одак дууһан дуулҗ өгнт?

— Үр Корниенко, та яһад шишлң комендатурт көдлдгтн нанд медгдхш. Гүрмлә харһсн әмтнәс көлтә седклән салвлад бәәхин орчд билг-эрдм делгрүллһнә халхар көдлсн болхла, та олнд тусан хальдах биләт...

— Занда, чи хаҗһр медҗәнәч, — болҗ мини эцк күүкиг гемшәв. — Комендатурт көдлдг улс дунд әмтнә зовлң-түрү хувацдгуднь уга болсн болхла, мана гүрм тамд хүврх билә.

— Мөн, Манҗ, зөвтә үг келҗәнәч, — гиҗ Элдә ах бааҗаг дөңнв.

— Мана медәтнр, үр Корниенко, таниг харсчана, — болад, Занда инәв. Ардаран унсн күклән дассн авъясарн өрч деерән хайв. — Тиигхлә би бас танд шүүгдҗәнәв. Шүүгдлһән дууһар хәрүлнәв.

Занда эклв:

— Синенький, скромный платочек

Падал с опущенных плеч.

Ты говорила, что не забудешь

Нежных и ласковых встреч.

Порой ночной

Мы повстречались с тобой...

Белые ночи, Синий платочек —

Милый, желанный, родной!

Чиңглг (вагон) дотрк тагчг болҗ одв. Зуг рельсин ниилврлә харһад, төгәс даңшна, чиңглг (вагон) нәәхлнә. Минь ода инәмсглсн Зандан чирәд гейүрин сүүдр тусв. Эн дуунас күүкнә чееҗд темдгтә тодлвр орҗ йовхнь ил темдгтә. Мини тер бодвр чик болҗ һарв: Бадмд белглсн альчуриннь тускар ухалсинь хөөннь медүв. Ар үзгт бәәхд эврән келҗ өгв.

— Кончилась зимняя стужа,

Даль голубая ясна.

Сердце согрето,

Верится в лето,

Солнцем ласкает весна...

Үвл догшн җиң болдгиг бидн эн чиңглгт (вагонд) йовхдан күцц эс медсн бәәҗвидн. Зандан дуулсн дун үнн болҗ һарв: кесг хонгт шуурһн шуурад, киитн тәвн градус күрхлә, зун кезә ирнә, нарн кезә таална гиҗ Ар үзгт күләгднә.

— Помнишь, при нашей разлуке

Ты принесла мне к реке

С лаской прощальной

Горсть незабудок

В шелковом синем платке?..

Бадм альчур эс белглсн бәәҗ. Занда бийнь терүнд көк торһн биш, цаһан килңкр альчур белглҗ, цецгүдин орчд дотрнь тарвсин яс бооһад өгч.

— Цагнь ирх, би, Занда, тана нериг соңсхв! — гиҗ Корниенко халунар келәд, күнд көдлмшәс шурдсн күүкнә һариг авад, нурһн таласнь үмсв. — Тана нериг радиоһар соңсхв! Келн-әмтнә хуучна болн өдгә цагин ду дуулдг Занда Кекеева дуулҗана гиҗ, диктор делкәд зарлх! Ямаран сәәхн нерн!

Комендантын тер үгмүд чиңглгт (вагонд) йовсн улст, иләр эс болвчн, теҗгәһәр: “Тана таңһч эрт, ора болвчн эрк биш хәрү тогтх", — гиҗ докъялҗ келсн болҗ медгдәд, медәтнрт байр үүдәв. Би тиигхд энүнә на-цаадкинь йилһҗ медсн угав, хөөннь бааҗа, Элдә ах, Һалзн эднә күүндврәс соңсув.

— Үр Корниенко, мана өвкнр келсмн: маңһдурк өөкнәс — эндрк оошк деер гиҗ. Өңгәр намаг аадрулад кергго. Сиврт бәәсн болхла, яһҗ медхв, тана келсн күцәдчн бәәх билә, зуг Ар үзгт... уга, Ар үзг мана үкәр... — Занда һашутаһар иигҗ келхлә, күүкнә нүднд хара зөңдән нульмсн мелмлзв.

Корниенко хальмгудт учрсн экәршго ик гүрмд һанцарн бурута кевтә, дердһр погонта ээмнь хүмгдәд, дәкнәс папирост һал орулад, даран-даранднь утаһинь кииләд, тер утаһар бийән хордахар бәәх кевтә, хахад, цахад, мана чирә хәләлго, чиңглгин (вагона) үүдн тал хандад суув. Занда сәәхн дуд дуулдг болвчн, келсн үгмүднь утхин ирәр ирснлә әдләр күүнә өрчиг хорсхана. Үннәс догшн юмн берк бәәдлтә.

Һал тергн Красноярск балһснд күрлго, Кача гидг өртңд зогсв. Мана дөрвн чиңглгиг (вагониг) эшелонас салһад, “Овечка“ гидг бичкн ур тергн ирҗ, чирәд, ардк хаалһд авч одад зогсав. Корниенко чиңглгәс (вагонас) һәрәдҗ бууһад, өртңгин ахлач тал йовҗ одв. Зөвәр болад ирчкәд зарлв:

— Кесгтән зогсх бәәдлтәвидн. Бууһад, көл-һаран тинилһтн, хот-хол кеҗ ууцхатн. Зуг холд бичә тарцхатн. Генткн йовхла, салад үлддг болвзат.

Өндр деерәс тедүкнд Красноярск делврҗ үзгднә. Енисей һол мануртад бәәнә, балһсн хойр әңгрәд, һолын наад, цаад көвәд олн гермүд харгдна. Цаһан кермс усчна, баркасмуд дала мод ардан чирҗ, ик ачлһта баржмуд бас җивнә. Енисей һолын телтр көвә тегш болсн учрар баг-багар тосхгдсн гермүд, өмн бийднь бәәх маштг уулын беләр сунҗ үзгднә. Бааҗан келсәр болхла, эн мана чиңглг (вагон) зогсчах өндр Гремяченск Грива гиҗ нерәдгддг чигн. Мөн, эн йоста дел, делгү нигт модта. Ар үзгт чагчм толһа деер дуд цаһан суврһн дүңгәнә.

— Бааҗа, тер юн чомпадви? — гиҗ Шиндә эцкәсн тер суврһ зааһад сурна.

— Манҗас сур, — болҗ Элдә ах отхн күүкндән хәрү өгнә.

— Терүг урднь Харул уул гиҗ нерәддг бәәсмн, — гиҗ мини эцк цәәлһнә. Һурвн зун үлү җил хооран эн балһс эклҗ тосххларн, орсмуд теегин зерлг улсас һазран харсхар, тер уул деер харул гер тосхсмн. Цагтан эн балһснур мана хальмгуд бас дәврлһ кеҗ йовсмн.

Занда Мөңкә эдн хот кех модна тасрхас цуглулв, тедниг Шиндә бидн хойр дахвидн. Дөнтә Шиндә иигән-тиигән гүүһәд, харш болв, би хойр күүкнә күүндсн күүндврт чикән өгнәв. Мөңкә келнә:

— Мана районд иим сән заңта комендант бәәсиг медсн угав. Медсн болхнь, урдаснь зөв-учран келәд, Козульск районд үлдәд, Очриг күләнәв гиҗ сурх биләв. Манд Голец гиһәд нег андн бәәнә, түүг әмтн "Моом" гилднә.

— Би Бадмин хайг медҗ авхар хойр дәкҗ комендатур орув. Һацата кевтә, хойраднь тенд Бровк сууҗ, — гиҗ Занда зовньна. — Кемр Корниенко бәәсн болхла, эрк-дарх уга Бадмин бәәсн хотн, көдлҗәх хамтрлңгинь зааҗ өгх билә.

Ода сур.

— Тус уга. Тер чееҗәр хамаһас Бадмин хайг медх билә. Козульск районд һанцхн Тавн Дөчн Барунахн биш, талданчн улусмудас әмтн олар хурҗ.

Өр шарлад, гегән орхла, мана чиңглгдиг (вагодыг) нег һал тергн цевлҗ авад, Красноярск балһсна өмн захар, Енисей һол деегүр барун көвәд күргәд, тенд Енисей гидг өртңд буулһв. Нег толһач өөрән кесг салдс дахулсн тосч ирәд, хойр машиһәрн мана хош-хораг модна үүлдлңгин болн төмр хаалһин хоорнд бәәсн ил, тегш һазрт тосхгдсн кесг баракмуд тал зөөцхәв.

Корниенко маниг тер цергә улст өгчкәд, медәтнрлә мендләд, йовҗ одв.