Gúlaysha Esemuratova ‒ Ibrayım Yusupov haqqında roman
.pdfBes tóbeden názer salsam hár jayǵa, Maǵan bir ájayıp murın kórindi, Íshqı otı jaman eken, janlarım, Murınlar ishinde burın kórindi.
Orazaq murınlı, qızıl shıraylı, sulıw jigit edi. Shayır dostınıń ústinen aytılǵan sın pikirdiń nadurıslıǵına janı ashıp, hámmeden burın birinshi bolıp sózge shıqqanına júdá kewli pitken hám doslıqtıń qádirine jetken adamǵa, álbette, aqıllı shayır nemquraydı bola ala ma? Qádirdan dos dep usılardı aytalamız. Aqırı, ol hámmeden burın sóz alıp tribunaǵa shıqtı-ǵo!
Orazak Bekbaulov 1949-jılı pedinstituttı shayırdıń ózi menen birge pitkerdi.
Ádebiyat maydanında da ómiriniń aqırına shekem birge islesti. Bunday adamgershilikti qoldan jiberetuǵın námárt jigit emes edi ǵoy, sadaǵań keteyin! Ol bul qosıǵın kóbeytip, Bekbaulov Orazaqtıń 50 jıllıq merekesinde oqıdı.
Studentlik jıllar birge jas boldıq,
Bir kún toyıp jesek, bir kún ash boldıq,
Tórt jıl institutta partalas boldıq,
Ustazlar ne aytsa, bilim kórindi.
Kórdim ilim quwıp juwırǵanların,
Beruniydiń bizde tuwılǵanların,
Jazdı kitap etip hám de Tarastıń,
Aral boylarına quwılǵanların.
(Bul qosıq tolıǵı menen avtordıń «Hárkimniń óz zamanı bar» degen kitabında shıqtı. 63-64-betler).
***
Sonıń arasında 1954-jıl da kelip qaldı. Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń gezektegi plenumı boldı. Plenumda jas talant iyeleri hám kóp ádebiyatshı mamanlar, kitap oqıwshı qáwimler tribunaǵa shıǵıp, bul baslıqtıń jumısındaǵı kemshilik hám jas talantlarǵa kórsetip atırǵan jábirlerin haq kewil menen dálillep, usı plenumda bul baslıqtıń kandidaturasın qaytadan usınbawdı ortaǵa tasladı. Biraq, bul usınıs húkimet basshıları tárepinen maqullanbadı. Sın
pikirler heshqanday esapqa alınbadı, basshılar ózli-ózi pikirlesip, bul baslıqtı qaytadan sayladı hám usı plenumda bekitti.
Bul teńsizlikke shıdamay, Ánuar Jaqsıbaev (pedinstituttıń oqıtıwshısı, rus tili fakultetiniń dekanı) tribunaǵa juwırıp shıǵıp:
-Eń bolmasa jas shayır Yusupovka sóz beriw kerek edi, dep baslap kiyatır edi, prezidiumda jıynalıstı basqarıp otırǵan bir jasúlken tunshıqqan dauıs penen:
-Bálkim, Yusupovqa ákesiniń Medresesin tiklep beriwdi usınısırsız!? Ol zaman júdá uzaqqa ketti... Otır! - dedi. Hámme tım-tırıs. Awız ashıp sóylewge ruxsat joq...
Áne, burınǵı dúzim dáwirindegi teńsizlik! Heshkim awız ashıp olarǵa óz pikirin aytalmaydı. Bul waqıya jas talant iyesiniń kewilxanasın wayran etti. Shayır ári oylandı, beri oylandı, aqırında keleshegi aydın, talantlı jaslardı aldına ótkermey ushın oylap tapqan olardıń ústemligin táriplep, mına qatarlardı dóretti:
Kisilerdi qıynaysań, Wa, kisilik, kisilik!
Óz xanańa sıymaysań, Sál nársege isinip. Úlkensip júrip hámmeden, Ushalmaǵan kisilik,
Attan tússe, záńgiden,
Túse almagan kisilik.
Áp-áneydey kózlerin, Alawratqan kisilik.
Tákabbırsıp tillerin, Lalawlatqan kisilik.
Ázzige úyip qabaǵın,
Shalqayıp ketken kisilik,
Kúshlini kórse ayaǵı,
Qıysayıp ketken kisilik.
Írasında da, ol waqıyalardıń bári menmenliktiń hám kemsawatlılıqtıń álamatı edi. Ózinen basqa bolmasa eken degen kisilik ǵoy... Sol álamattı shayır dál bergen, az da bolsa debdiwin shıǵarǵan-ǵo!
Qádirli oqıwshılarım! Haq haq jayına shıǵadı-aw. Kesh bolsa da sın pikirler
óz jolı menen kemidi. Talantlar ózlerin aldı. Biraq, keshlewine qıynalasań. Men
Ibrayım Yusupovtıń 1992-jılı «Qaraqalpaqstan» baspasınan shıqqan 1-tomına jazǵan óziniń alǵı sózinen bir abzaс keltiremen:
«Jańasha oylaw házirgi waqta kórkem ádebiyatqa, onı bahalawǵa tereń tásir etip atırıptı. Qosıqtıń siyasiy mánilik ótkirligi qılqawadı. Onda turmıslıq shınlıq kúsheyip, qosıq ashshı sózli bolıp baratır. Al, burınıraqta jazılǵan shıǵarmalardı bahalaw qatań túrde qaralıp, dáwir terezisine qaytadan tartılıp atır, kúni keshege deyin «alha bul úlken shayır, dańqlı jazıwshı» dep sınshılardıń awzınan túspey, kitapları altınǵa qaplanıp shıǵıp júrgenlerdiń kóbisi qayta qurıw dáwiriniń ırasgóylik biyiginen qaraǵanda, onsha onday emes, jazǵanlarınıń kóbisi jańa áwladlar ushın kem tásirli shıǵarmalar ekeni málim bolmaqta.
... Shayır qosıq jazǵanda eń baslı maqset etip óz xalqına sózin unatıwdı názerde tutpaǵı lazım. Biraq, bul jerde bas ayıp ádebiyattı, turmıs shınlıǵın kórkem súwretlewden kóre qosıqtı kóbirek siyasatlastırıp, stalinizm, Stalin, partiya, paxta sózler aralaspasa, onı qosıq dep esaplamadı. Ádebiy shıǵarmalardı hádden tıs siyasatlastırıp, onı insan júregine, aqıl-sanasına obrazlı tásir etiw jaǵın barınsha ázziletip, mazasın qashırǵanbız. Onıń ústine kóp ǵana ádebiyat izertlewshilerimiz, sınshılarımız usı ıńǵayǵa jıǵılıp, oǵan kórkem ádebiyattı da jıǵıp berip otırdı. Adamgershilik, muhabbat, tábiyat qubılısları haqqında shayır qosıq jazsa, olardıń ideyası nashar shıǵarma dep nazırqanıp attı».
... Degen menen, «óz zamanlaslarınıń kewline jaǵıp, júregine jol tabıw ushın eń azaplı jáne eń ádiwli is» dep jazǵanın dıqqat penen oqıp otırıp, mınaday oyǵa keleseń.
Demek, shayır ázelden-aq kórkem sózdi ábden siyasatlastırıp beriwdiń ádebiyatqa hám dóretiwshi insanlarǵa jábir ekenligin shın qálbinen sezip jasaǵanlıǵı attan anıq bilinip-aq turıptı... Birak... birak, sırtqa járiyalap, pikir bildire almaǵan... Sebebi, zaman aǵımınan jasqanǵan. Aqırı, «xalıq dushpanınıń ulı» degen tańbası: - Háy, Ibrayım! Zaman aǵımınıń ıńǵayına da, kópshiliktiń dawrıǵına da qulaq túr, dep toqtatqan ishki dawıstı tunshıqtırǵanın ashıqtan ashıq aytıp tur-ǵoy... «Kóp qorqıtadı, tereń batıradı» degen danalıq sóz bar ǵoy xalqımızda...
Ibrayım usınday tereń mánili naqıl-maqallardı da ıqlası menen qollanatuǵın edi. Xalıq aǵımı «górge de, tórge de jeteleydi» degen emes pe... Sonda da shayır óz sózin, ótkir ideyasın batıl, tartınbastan ayta aldı. Máselen:
Xalıqtıń júregine barar soqpaqtı, Tapqanlar siltewish belgi qaqpaptı,
Mashaqatlar shegip, sol soqpaqtı men,
Taw, dúz qoymay ele izlep júrippen, − dep,
kewlindegi ármanına jetpegenin, ele jete almaytuǵının shın kewlinen óz oqıwshılarına jasırmay ókinish penen aytıp tur. Qanday ayanıshlı!
Adam balası hesh waqıtta ármanına jetealmay-aq bul dúnya menen xoshlasatuǵını, álbette, esten ketpeytuǵın, júregińdi bárhá sızlatıp turatuǵın ókinish. Shayırdıń hár bir sózinen, meniń oyımsha, adam balası óz kásibin qádirlep, saqlap, rawajlandırıp, artında jaqsılıq qaldırıp úlgersem, degen ármanlı oy tuwadı. Álbette, óz kásibińdi qásterlep, mańlayınan sıypamasań, ol seni joqarıǵa alıp shıǵalmaydı-ǵo...
Usı waqıyalardı baqlap otırıp shayır mına qatarlardı jazsa kerek:
Dúnya birewlerge - kinoteatr, Bilet alıp, kóredi de ketedi. Jurt buzıq dúnyanı dúzetip atır,
Birewler buzsam dep qıyal etedi. Jurt aqıllı, bárin bilip atırǵan, Áfendini «sada» desip-aq atır, Sóyte tura ózi minip otırǵan,
Shaqanı birazlar kesip-aq atır, - dep,
jónsiz, júwensiz ketken shep pikirdegi adamlar haqqında bunnan artıq teńewler bolmawı haqıyqıy shıǵar. Kóp jıllar jasqanıp jasaǵanına júdá ókinishlidá.....! Átteń, zaman aǵımı júwenlep turdı-aw..!
Ibrayım ókinbese de bolar edi. Aqırı, bunıń wáliyligin, kóregenligin, payǵambar táqilette jasaǵanın dúnyaǵa belgili ullı tulǵalar - Qaysın Kuliev, balkar shayırı Rasul Gamzatov, Shıńǵıs Aytmatov, qalmaq shayırı Kuǵultinovlar dál bahaladı. Demek, biz «Ibrayım eń baxıtlı shayır boldı» degen pikirdemiz. Degen menen, ármansız jasaw qanatsız qusqa megzeydi. Ne dóretseń de, ármanlar jeteginde dóreteseń...
«Qanday dóretpe bolsa da, kóziń menen kórip, júregińdi qozǵap, basıńnan ótpese, ol shıǵarma unamsız boladı», degen ǵoy F.Dostoevskiy. Sonlıqtan men bul shıǵarmamda barlıq waqıyalardı sáneleri menen esimde barların jazıp otırman. Al, «azǵantay kún qasında qoltıǵınan súyep júrgen menen, onıń ishki dúnyasın tolıq
bere almaydı. Tiyipqashıp aytqan menen, inanımsız boladı-aw» degen gúman tuwadı mende. Máselen, shayırdıń «Ómir, saǵan ashıqpan» degen kitabında:
- Shayırlıqta úsh nársege sadıq boldım. Qosıq arqalı xalıq juregine jol izledim. Zamanlaslarımnıń kewil-kúyin, qayǵıkuwanıshın, arzıw-ármanların, umtılıw tileklerin, biyik adamgershilik pazıyletlerin jırlawǵa tırıstım, dep, pútkil oy-órisiniń xalıq penen, dosları menen birge ekenligin qanday kishipeyillik penen, haq kewlinen aytıp turǵanı kimdi bolsa da oylandıradı. Usı sózlerden keyin-ám, «bul shayır tek ózi ushın jasadı» dewge qalay kewil baradı. Bunday keńpeyillik hámmege pite bergende qáne edi!
Xalıq ta, oqırmanları da Yusupovtı qolladı, janınday jaqsı kórdi, qanday jaǵdayda da tirek boldı. Ibrayım da xalıqtıń súyiwine, húrmetine ılayıq xızmet etti, ózin hámme jaman illetlerden awlaq saqladı, xalıq mápin qorǵadı. Watanǵa, doslarına qıyanet etpedi. Qıyanet degen sózdi ol júdá jaman kóretuǵın edi. Ol oyında da joq edi... Sonlıqtan men Ibrayım haqqında ele kóp waqıyalardı ayta beremen (álbette tirilikte). Álbette, zor poeziyanı ańlaytuǵın xalıq bunı maqullaydıaw degen úmittemen...
Bir waqıtları geypara kúnshiller Ibrayımdı xalıqtıń húrmetinen qızǵanısıp, «eksperiment shayır» dep te aytıp júrgen. Bul ataqtı aytqanlardıń ádebiyattı túsinbeytuǵın, tek jandalbasa menen, «apam ketti men qaldım» degen umtılıs penen ádebiyatqa kirip qalıp, káwpeki aralasıp júrgenin sezdirip qoyǵanlar da az bolmadı. Álbette, ádebiyat maydanına tayın emes, qodireń mazmunda kirip ketkennen keyin tayın kelgen ádebiyat tulǵasına say kelmey, onıń qatarında óziniń ázziligin sezip utılıp júrgennen keyin, hár nárseni bir tatalaytuǵını tábiyǵıy. Bunday opponentlerge Ibrayım kewil de awdarǵan joq... Sonıń ushın da utısqa erisip keldi. Hadal xalqına bárhá arqa súyedi. Onıń ósiw-órkenlew soqpaǵı qansha quramalı bolǵan sayın, dóretpeleri sonsha tereń mazmunlı jazıla berdi...
VIII
Shayırdıń kópshilik qosıqları joqarıda aytılǵan sol «burjuaziyalıq milletshil» degen qara jabıstırılǵan dáwirde tuwılǵan, kópshiligine sol dáwirde tırnaq salınǵanlıǵı dıqqat penen oqıǵan hár bir adamǵa bilinip-aq turıptı.
Men, álbette, shayırǵa jaqın hám kórgen azaplarınıń birazın kózim menen kórip, gúwa bolǵanlıqtan isenim menen aytıwǵa májbúrmen...
Zaman aylanıp, shayırdıń islegen isleri el basshılarınıń názerinde bola basladı. Qosıqları durıslıqqa aylandı. Burınǵı qáte degen qosıqlarınıń durıslıǵın moyınladı.
Ibrayım usınday kemsawatlı ortalıqtan óziniń aqıl parasatlılıǵı, shıdamlılıǵı, basqalarǵa usamaytuǵın ushqır talantı, oyshıllıǵı, kóregenligi hám ishki dunyasınıń bekkem turaqlılıǵınıń arqasında ozıp shıqtı. Eger siz jas talant iyesiniń sol waqtaǵı jasap turǵan ortalıqtıń qım-qıyqash qıyınshılıǵın jeńip, alǵa qaray rawajlanıwdıń haqıyqat jolın tapqanın bilgińiz kelse, shabandoz jigittiń qıyan-kesti toplımnan ılaqtı qalay alıp shıǵatuǵının kóz aldıńızǵa keltirseńiz boladı. Sonday-aq, 50jıllardıń basında jas talant iyesi Ibrayımnıń gúzarǵa túsip ketiw mashaqatı hesh esimnen ketpeydi. Sonıń ushın da bul waqıyalardı jazıp, usı dúnyaǵa qaldırmay, ol dúnyaǵa bir arqa awır júkti arqalap ketkim kelmedi.
Birewler shayırdıń gúzarǵa túsip ketiw jolın kes-keslep bógep, atınıń basın qamshılap keyin qaytarsa, onıń tárepdarları, oqırmanları, dosları shúw-shúwlep, atınıń artınan alǵa − gúzarǵa qaray qamshıladı. Taqımǵa qısqan «ılaq»tı basqa táreptegilerge bermesten, Ibrayım qurdı jarıp shıǵıp, gúzar jolına tústi. Mine, sonnan baslap ol shayırlıq jorǵasın arqayın súrip jasadı. Házirgi zaman poeziyasında onıń aldına túsetuǵın shayır joq, degim keledi.
IX
Ibrayım bul kúnleri júdá sharshadı. Densawlıǵına bola Sochige barıp dem alıp hám emlenip keliwdi sheshti. Álbette, geypara esin bilgen basshı jigitler járdem qolın sozdı. Qansha waqıt emlense de, sabaqların dosları oqıtatuǵın boldı. Ol Sochige, «Kavkazskiy» sanatoriyine ketti.
Ol Sochiden birinshi xatın meniń úlken ulım Yusupke bılay dep jazǵan: Dorogomu Yusupu Kamalovu Sabirovichu!
Ya ilimpaz, ya ministr, ya shayır...
Shıǵarsań-aw sende bir kún jol tańlap,
Kim bolsań da, sálem saǵan Yusupjan,
Júripseń be aman-esen tompańlap.
Saǵan sulıw otkrıtka jiberdim,
Kim jiberdi? Onı sońıraq bilerseń...!
Uqpasań da sırtındaǵı qosıǵın,
Súwretin kórip, «bo...bo...» dep bir kúlerseń.
Ibragim, tvoy milıy drug. 11.54. Sochi. (imza)
Ibrayımnıń usı puqtalıǵı júdá jaqsı. Waqtın, sánesin jazıwdı umıtpaydı.
Bul xattı (otkrıtkanı) oqıp kórip, Sabır ekewmiz kúlistik. Yusupti kurortta júrip eslegenine quwandıq. Yusupti umıtpaytuǵınınıń sebebi júdá bir qızıq waqıya.
Ibrayım menen Biybizada biziń úyde jiyi-jiyi ushırasadı. Yusup ol waqta úsh jasta. Ózi de júdá ziyrek bala boldı. Biybizada úyge kirip kelgennen onı qushaqlap, aldınan túspeydi. Ibrayım menen otırǵızbaydı, onnan qızǵanadı.
Bizler:
− Yusup, ol Ibrayım aǵańnıń alatuǵın qızı. Ekewi otırıp sóylessin, sen dalaǵa barıp oynap kel,- deymiz.
Sonda ol:
- Ja...a...q, bul apanı men alaman, dep jılaydı.
-Sen qalay alasań? Ol sennen úlken, apa ǵoy, sen kishkentaysań. Ibrayım onı saǵan bermeydi. Óziniń jaqsı kóretuǵın qızı, - dep aldaymız.
- Ja...a...aq. Men erteń úlkeyemen. Sóytip bul apanı káttiń astına jasırıp qoyaman. Ibrayım aǵam sonnan soń kórmey ketip qaladı, - dep kelip jılaydı.
Basqa da qızıq sózleri kóp. Ibrayım onıń sózlerin qızıq kórip kóp sóyletedi, kúlisedi. Sóytip olar úshewi dos bolıp qalıp edi... Usı xat penen birge Sabırǵa da xat jollaǵan.
Dorogomu Sabiru!
Sheksiz teńiz tur aldımda munartıp,
Móldir aspan qabırǵasın súyegen,
Rus jerin súysem qanday qumartıp,
Teńizin de sonday kórip súyemen.
Rus dańqın, Napoleondı, Pushkindi,
Lermontovtıń sol «hawa kemesinde»,
Tuwǵan úlke, súygen yardı.... barlıǵın,
Ushan teńiz salar meniń esime.
Quwanǵannan sonda men...
Iz Sochi Ib.Yusupov (imza) 11.54-j.
Nukus, Sabiru!
Moemu dorogomu Sabiru v znak glubokoy priznatelnosti, drujbı i uvajeniya!
Privet iz Sochi!
Sálem saǵan, Sabır dostım,
Qara teńiz jaǵasınan, Jaǵasında shalqıp jatqan, Sulıw Sochi qalasınan.
Álleqanday is pitkergen, Kisi qusap kurort izlep, Bunda kelip jatırǵan bir, Qaraqalpaq balasınan.....
Iz Sochi. 11.54.
Ib. Yusupov, sanatoriy «Kavkazskaya Riсa»
X
Ibrayım júdá jaqsı dem alıp keldi. Jumısına da alańsız kirisip ketti. Biraq, jas ta kelip qaldı. Endi Xanbiybi anamızǵa kelin jumsatqısı keledi.... Bul mashqalaǵa da alań ashıqlıq otına da bardam berip atır... Bul pikirdi súygeni Biybizadaǵa anıqlap bildirdi. Biybizada kóp oylandı, tez-arada sheshiwshi juwap aytalmadı. Negedur irkile berdi... 1955-jıl da jıldırımday kelip, jáne oqıw jılı baslanıp ketti.
Oqıw, oqıtıw óz jónelisi menen ótip atır. Biraq... biraq shayırdıń úyli bolıp, súygeni menen turmıs qurıw, bala-shaǵalı bolıw niyeti kún sayın ábden tınıshın aldı.... Bul mashqalanıń tez sheshiliwi kerekligin Biybizadaǵa tez-tez ótinishli aytıp tur... Juwap kútedi, juwap irkile berdi, irkile berdi...
...Bir kúni Ibrayım biziń úyge kelip:
- Sabır Kamalovich, seniń menen bir sóylesip alsam dep keldim, - dedi.
Sabır ábden quwanıp ketti. Ibrayımnıń biziń úyge kiyatırǵanın kórip qalǵan doslarımız Marat Nurmuxammedov, Dosjan Nasırovlar da kelip, apaq-shapaq bolıp, kúlkili sózler aytılıp, qádimgi qarekeńniń kulkisi - izi Ibrayımnıń úylenbey keshigip júrgeninen gáp ketti... Biraz áńgimelesiwden keyin Ibrayım:
-Jigitler, Biybizadadan sheshimli juwap bolmay tur. Ya jaqsı, ya jaman sóz joq. Sonlıqtan, endi rus kızına-aq úylene qoymasam, juwap kúte-kúte sharshadım. Men de úyli bolıp, anama kelin jumsatıwım kerek-ǵo,- dedi.
Men bul sózdiń oyın-shını ekenin bilmey, hayran boldım. Bul sóz rus qızlarına úylengen jigitlerge júdá quwanıshlı xabar boldı...
-Áne, jańa esińe kiripseń! Bul sheshim tez úyleniwdiń eń ańsat jolı. Jergilikli qızlarǵa úylenemen deseń, bul dunyadan taq óteseń, - dep, Ibekeńniń arqasınan qaǵıp, quwanısıp qaldı.
Jigitlerdin bul quwanıshı maǵan jaqpadı:
-Hi...m..... sonda Xanbiybi kempirdiń sonsha sen dep kórgen, esitken aqıretazapların orıs kelinge aytıp, muń shertisip ház etedi eken dá......! - dep, bulardıń maqullawın birden kesip tasladım.
Tım-tırıslıq ójireni biylep aldı...
-Sonda, kelisip júrgen orıs qızıń bar ma? dedi S.Kamalov.
-Bar, bolmasa tawıp beremiz, − dedi M.Nurmuxammedov.
-Bar, − dedi birden Ibrayım.
-Kim?
-Háy, qızıqsań, Sabır Kamalovich, ózlerimiz kelistirip jiberemiz, tejey berip ne qılasań? Álbette, jigitseń-ǵo. Bul dunyada Biybizadadan basqa da qızlar kópǵoy. Davay, za eto ryumku! dep qoydı Doshan Nasırov.
Áne, sóytip, Ibekeńdi orıs qızǵa úylendiretuǵın boldı... Quwanǵanınan birinbiri maqullap, kóp mánzillerde tarqastı-aw....
Biraq, bular meniń sózimdi unatpadı, qattı sóz de aytalmadı. Bular ketkennen keyin men:
-Ózin orıs qızǵa úylene almaǵan ármanıńdı Ibrayımǵa orınlatajaqsań-ǵo bolsa! Ol sumlıǵıń iske aspaydı! Ol shańaraqqa rus qızları túp-tamırınan jaraspaydı, jayǵaspaydı da, dep, S.Kamalov penen qattı-qattı aytısıp-shekinistik...
Ol:
-Sen hesh nárseni túsinbeyseń. Biybizada sovet húkimetiniń isenimli bel balası, QQASSR Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı Máteke Jumanazarovtıń qızı. Ibrayım bolsa sovet húkimetiniń jawı bolǵan Yusup axunnıń ulı-ǵo! Qalay sonda ol qızın Ibrayımǵa bereǵoyadı?! Bunday shiyelenisken waqıyaǵa aqıl juwırtpaysań ba?- dep meni qaytarmaqshı bolıp háreketlendi S.Kamalov. Jáne Biybizada Moskvada MGUda oqıp atır, oqıwın pitkermey turıp ol turmısqa shıqpaydı, usını esińde tut, dedi.
Bul sózlerden keyin de Ibrayımnıń ómirinde aytarlıqtay ózgeris bolmadı...
Qádimgidey, hesh nárse bolmaǵanday, waqtıxoshlıqta jumısına barıp júr...
Bizlerdin Sabır Kamalovich penen bolǵan áńgimemiz de sol jerde qaldı.
***
Waqıtlar zımırap ótip atır... Bir kúni maǵan Biybizadadan xat keldi. Xatta ol bılay dep jazǵan: «Gúlaysha apa, men Ibrayımdı jaqsı kóremen. Qanday qarsılıq bolsa da, Ibrayım tárepindemen! Usı demalısta Nókiske barǵannan keyin óz táǵdirimdi ózim sheshemen, bireki ay shıdasın! Ibrayımǵa zinhár aytıń!» t.b. depti...
Bul xattı Ibrayımǵa jetkerdim. Hámme aǵayinler quwanıp qaldıq. Biraq
Ibrayım ya jaqsı, ya jaman demedi, tap ózine bul xattıń qatnası joqtay sezimde boldı... «Qattı sharshaǵan-aw», dep ishimnen qıynalaman... Konvert meniń qolımda qaldı.
1956-jıldıń jazǵı demalısına Biybizada kelipti, degen xabardı esitip, Ibrayım aǵanıń tez úylenip, Xanbiybi anamızdı kuwantadı, dep júrmiz. Biraq, Ibrayım tárepten tez úylenetuǵın keyip sezilmedi, biraq, bildirmeydi, aytpaydı. Ne de bolsa keshigip atır. Soń bilsek, Biybizada Ibrayımǵa:
-Ibrayım, asıqpayıq, ákemdi iykemge keltireyin, ol ırzashılıq bermey turıptı. Qaywaq-birwaq saǵan qosılıwıma ruqsat berer. Seni jaqsı kóretuǵınımdı bilediǵo,- degen.
Bul sóylesiwden keyin Biybizadaǵa burınǵıday ısıq bolmaǵanday seziledi. Biybizadada da waqtıxoshlıq bilinbeydi, ushırasıwları bir-birine suwıqlaw..day...
Bizler bul waqıyanı Ibrayımnıń sharshaǵanınan bolıwı kerek, dep oyladıq. Álbette, bir nashardıń izinde jeti jıl júrip kútiw, qızdıń keskirt sheshimge kele almawı, álbette, jigitke basqasha oy tuwdıradı-dá!
Biybizada Ibrayımnıń ózine bolǵan ıqlasınıń suwıwınan júdá seskendi...
Sóytip, óz muhabbatınıń aldında ázziligin sezip pe, sezbey me, bir kúni batıllıq penen anasına:
-Apa, men Ibrayımdı jaqsı kóremen, bunı óziń de, ákem de bilesizǵo! Ákeme ayt, táwekel qayıǵına minip turman Ibrayımǵa qosılıp ketiwdi keskirt sheshtim, dep edi, anası:
-Aynanayın, men bul pikirge ákeńniń ruqsatısız keskirt heshnárse aytalmayman, dedi.