Gúlaysha Esemuratova ‒ Ibrayım Yusupov haqqında roman

Ákem bul sózdi hámme waqıtta esinde saqlap, bizlerge aytatuǵın edi, (álbette, men kishkentayman-ǵoy) bárin esley almayman.

Esimdi bilgennen keyingi birge jasawımız bılay boldı. Panalaytuǵın jay joq.

Ákem bularǵa hám ózlerimizge arnap, mólsherlep ılaydan eplep uzınsha etip jay salgan. Onıń ortasınan bir diyual júrgizip, bir jaǵında Xanbiybi elti eki balası menen, bir jaǵında bizler otırǵanbız. Jumıs awır, onıń esesine hámme waqta tekseriw − ákemizge túrli-túrli sorawlar berilip, tınıshsızlandırıp turǵan...

Qısınıp-qımırılıp, ballar azmaz erjetip, esimizdi bilip kiyatırǵanda Ekinshi dúnya júzilik urıs baslanıp ketti. Máden aǵa urıska ketti. Ibrayım aǵa qalaǵa qatnap oqıydı. Biziń awıl qalaǵa ádewir uzaq, oqıwǵa barıp qaytıwǵa bir kúniń ketedi. Ol oqıwdan kelgennen keyin hárqıylı jumıs tabıladı, onıń ústine, kóp oqıydı, kitaptan basın kótermes. Eginlerdiń qısır shóplerin otaydı, suwǵaradı, otın tasıydı. Al, awıldaǵı ońısıqtıń baslı máselesi − egin-tigin. Egin bolmasa kúnkóris qıyın. Sonlıqtan ákem uzaqtaǵı bozǵa ketip qawın-qámek egip almaqshı bolıp, awıldan kóship kettik, Ibrayım aǵalar jayda qaldı... Soń Ibrayım aǵa kolxozǵa tabelshik bolǵan. Ári-beri bet ashar aytıp, jigitlerge qosıq jazıp bergen. Qosıq jazıw dese hasla jalıqpas.

Ibrayım aǵanıń ózi júdá kewilli, basqalardıń da kewlin alıp kúldirip júretuǵın peyli keń adam edi... Kem-kem ómirdiń ashshı-dushshısına kónligip, óz qolı awzına jete basladı... Kóp nársege shıdamlılıq penen gúrese alatuǵın dárejege jetti...

...1944-jıldıń gúzinde Máden aǵa urıstan qaytıp keldi. Biraq, awır jaradar - mayıp bolıp keldi. Bizler eki úy qosılıp, qaytadan bir úy bolıp jasadıq.

Máden aǵanıń urıstan aman kelgeni bizler ushın úlken quwanısh hám jańalıq boldı. Máden aǵa bizlerge tas tóbesin kórsetedi ádewir oyıq bulkildep turadı. Ol, «usı oyıqtıń ishinde bir nárse (máyek) bar, ballar», dep oynap aytatuǵın edi. Qolımızdı tiygiziwge júdá qorqamız. Bizlerge bul oyıqtı kórsetkenin júdá unatamız. Írastan da, tap tas tóbesinde-aw, quyqası ádewir oyılıp tómen túsip ketkenine hayran qalamız. Al, Máden aǵa shash aldırǵanda da sol oyıqtaǵı ósken shashtıń páki menen qalay alınatuǵınına úńilip «qızıǵına» qaraymız... Ol demin sırtqa shıǵarmay ishke tartıp, soń tóbege teptirip, kúsh penen tas tóbesine baǵdarlaydı, sońsoń tómen túsip turǵan quyqa teri joqarı kóterilip, bastaǵı basqa shashqa teńlesedi. Jayı jánnette bolsın! Ol shashın sonday qıyınshılıq penen aldıratuǵın edi...

Áne, urıstıń aqıbeti, zardabı... Sonda Máden aǵa:

-Bizlerge Allanıń kórsetken ǵamqorlıǵı, óltirmey elge aman-esen quwısqanıma shúkirlik etemen, dep suwıq demin alar edi... Endi Ibrayımǵa járdem beralsam qáne!! Meniń ushın eń úlken baxıt sol bolar edi...- dep dım úndemey tómen qarap otıradı.

Máden aǵa urıstan kelgennen keyin keshikpey Genjegúl degen jaqsı qızǵa úylendi. Bir jıldan keyin jeńgemiz qız tuwdı. Qızdıń atın Ibrayım aǵanıń ózi Roza dep qoydı.

Sóytip, Ibrayım aǵa da mektepti pitkeriwden Nókiske pedinstitutqa barıwdı aldına maqset etip qoyıp júr. Máden aǵa quwanıshı qoynına sıymay quwatlaydı...

Biraq, qárejet kem, sonlıqtan báhár baslanıwdan:

-Qawın-qámek egip, piskennen keyin onı qalaǵa aparıp, ne ótkenine sat ta, pulın al, irkilmey kete ber, men tek qollawshıń bolıp, anamızdı baǵıp elde otıraman. Ol jaǵınan ǵam jeme, artıńa aylanba, dedi...

Ibrayım bul usınıstı maqullap, 1945-jıldıń báhárinde alıstaǵı bozǵa qawın ekti.... Qawın pisti. Biraq, qawın degenimizdiń bári azǵın (azǵın− qawınnıń mazasız, shıraysız, ótimsiz túri) bolıp ketipti. Ibrayım aǵa júdá albırap irenjidi. Endi ne islew kerek? Ne de bolsa, Ibrayım aǵa ekewmiz atızdaǵı qawınnıń bárin úzip, qarıqlarǵa úydik, awır sáske boldı. Qalaǵa aparıp satıw niyetindemiz. Onıń ushın arba qayda? Onıń deregi joq. Ibrayım aǵa kóp oylanbastan kolxozdıń keńsesine ketti. Állenemirde ógiz jegilgen shıyqıldawıq arba alıp keldi. Kún túske shamalasıp qaldı. Ekewimiz barlıq qawındı arbaǵa tiyep boldıq ta, Shımbay qawın bazarı qaydasań dep tartıp otırdıq... Ógiz tez júrse qáne? Ógizdi gúpsheklep, arbanı iyterip, zorǵa degende tal túste óldim azarda Shımbay qalasınıń qawın bazarına kirdik-aw. Bazar qawınǵa tıǵılıp tur, orın joq. Orınǵa tóleytuǵın pulımız da joq. Áytewir birewler miyrim-shápáátin salıp orın tawıp berdi.

Al endi tamashası sonda, dógeregimizdegi úyilgen qawınlar tor-nabat, shiyrin páshek, gúrbek, jiyde japıraq, hálekke, ǵarbız qawın, sekerpara - birinen biri shıraylı. Olardı kelgen qarıydarlar kóp-kóp etip alıp atır. Bizlerdiń azǵınımızǵa adam baspaydı. Jáne birewler tınıshına kete bermeydi, «Bunday azǵınnıń tuqımın qaydan tawıp aldıńız?», dep kúlip ketedi.

Bazar tarqadı, kún kesh boldı, esheyin berdik, bes-altı qawın ótkergen boldıq. Qalǵanın arbaǵa tiyep, ógizdiń ıńǵayı menen túnletip úyge kiyatırmız. Bir waqta Ibrayım aǵa birden:

-Al, Jarılqaǵan, tıńla! Men bul azǵınǵa arnap qosıq oqıyman, - dep, yadtan jaǵımlı qarlıǵıńqıraǵan qirááti menen oqıp kiyatır. Basqa qawınlardı maqtap sulıw qızǵa teńeydi, biziń azǵınımız shiyrin páshekke jarısıp qayttı, dep kúlisip

kiyatırmız-aw... Arbanıń shıyqıldısı Ibrayım aǵanıń dawısın maqullaǵanday seziledi.

Bul Ibrayım aǵanıń oqıwǵa barıw ushın niyetlep islegen dáslepki jumısı edi, usınday qıyınshılıq penen tapqan qárejeti edi...

Bul qosıqta kóp tamasha, qızıqlı sózler bar edi.... Men onı házirge shekem esime túsire almayman. Biraq ol arxivinde bar bolıwı kerek, - dep sózin juwmaqladı Jarılqaǵan Medetullaev (bul waqıtta ol awır kesellenip atır edi).

III

SHAYÍR-STUDENT

Solay etip, Ibrayım Yusupov 1945-1946-oqıw jılında Nókiske kelip, studentlik ómirge ayaq bastı. Álbette, heshkimdi sınaytuǵın dáwir emes. Jaǵdayǵa iykemlesip jasawǵa májbúrleytuǵın qıtshılıq, urıstıń zardabı xalıqtıń júreginen ketpegen waqıt...

Biziń úy Nókiste bolǵan soń Ibrayım aǵa ara-tura jeńgeme sálem beriwge kelip turadı. Jeńgem onı kóriwden: − Haw, óyb...e...ey, shayır bala, kel qaraǵım, keleǵoy, dep quwanıp qabıllaydı. Úyde ózi qatarlı aǵalarımız da bar. Olar da Ibrayım aǵanı kóriwden dayılı-jiyenli bolıp, basqılasıp kúlisip, apaq-shapaq bolıp álpi alısıp, kewilli otırıp shay-suw iship ketedi.... Jeńgem Tórtkúldiń qızı bolǵansoń, úyge Tórtkúl, Shabbazdan da studentler kelip turadı. Jeńgemizdiń kewli keń, qabaq shıtpaydı. Sonlıqtan Nókiske jumısı túsken mútáj adamlar da kelip turadı. Tek qıynalatuǵınımız otın máselesi, kóbirek shópshek terip kelip shay qaynatamız. Shópshek te tabıla bermeydi. Tabılsa da, otınǵa mútájlerdiń esap-sanı joq. Geyde qalaǵa otın satıwǵa keletuǵınlardı alıstan ańlıp turıp, otının talasıp alıp ketedi.

1946-jıl. Qıstıń qırawlı kúnleri baslandı. Áne usı máwrit studentlerdiń eń qıyın, eń awır kúnleri edi. Instituttıń studentler ushın arnalǵan jataqjayı joq, bolǵan bir-eki ójiresinde de ot janbaydı. Áne, endi aǵayinniń úyin panalaytuǵın dáwir. Olar ushın qanday biyqolaylıq edi...

Ele sol qıstı hesh umıtpayman. Sırttan otın ákelemen degenshe qollarımız tońıp, qatıp qaladı, kóp waqıtqa shekem jılımaydı. Usınday qıstıń qaqaman boranlı kúnleriniń birinde Ibrayım aǵamız úyge kirip keldi. Onı kóriwden Sara jeńgem (jatqan jeri jaylı bolsın) quwanıp kútip alıp, jıllı jerge tósek salıp otırǵızıp atır... Sol kúni aǵam Ibrayımdı jibermedi, úyde qondırdı. Ol jılları kimniń úyi otınǵa mútáj emes, sol úy bay bolıp esaplanadı. Bizler gil mayda ballar-qızlar bolıp shópshek

terip kelip, ot jaǵıp shay qaynatamız, awqat ta pisiremiz. Hákisine, Ibrayım aǵamız qonǵan kuni azanda shay qaynatıwǵa da otın joq. Meniń terip kelgen shópshegim tawsılıp qalǵan. Úyde birdey ot janıp turmasa bolmaydı aǵamnıń eki-úsh jas balları bar...

Men azanda erte turıp, iyinaǵash penen Qızketkennen suw tasıwǵa kettim. Kran degenniń atı-hawazası joq. Sol kúni studentler tabılǵan ıssı suwdı jutıp aldı. Men oqıwǵa kettim. Oqıwdan túste kelsem, kishem:

- Bugin shayır bala úydegi studentler menen otın ákelemiz dep ketti.

Sonlıqtan sen qalay bolmasın qońsı qızlar menen shópshek terip kelmeseń bolmaydı. «Otınshı ballar»dıń keliwine bir ıssı awqat pisirip qoyıwımız kerek, dedi.

Końsı qızlar menen shópshek terip keliwge kettim, onıń ushın Nókisten ádewir alısqa keteseń, sebebi, shetirekte toǵaylıq, jiydejigildikler ósip, shaqaları quwrap jerge de túsip atadı, quwraǵan shaqaların sındırıp ta alamız (Házir oylasam, sol shet degenim házirgi 24, 25-kishi rayonlar aymaǵı eken-aw dep shamalayman). Áytewir, úńilip júrip birnárseler tabasań. Úlken bir arqa shópshek terip keldim. Namazlıger bolıp tur, «otınshılar» ele joq. Kishem olarǵa awqat pisirip qoyıw ushın úlken qazandı asıp jiberdi, ol dáwirdiń úlken awqatı máshaba. Qazan qaynap, awqat pisiwge shamalasqanda «otınshılar» da keldi. Aǵam olardıń qarasın kóriwden aldına juwırıp shıǵıp, ǵamqor bolıp atır. Anam biyshara Ibrayımnıń qolların uzın jeńi menen orap úplep jılıtıp atır. Otın júdá kóp. Bir arba jugi bolǵanday. Ishke kirgizip aldıq... Otındı ayamay jaǵıp, úydi ısıtıp atırmız. Olar jaynap-jasnap dem aldı, shayların iship boldı. Kishem qazandı túsirip, úyde neshe jan bar zerenlerge quyıp berip otırdı, men olardı aldılarına qoyıp turdım. Awqat ballardıń bárine jetti.

Awqatlar ishilip bolındı. Jigitler jumbaq aytıstı, karta oynadı ma, áyteuir kóp waqıtqa shekem áńgimelesip otırdı. Olardıń birewi:

− Ibeke, sen bunday mayda-shúyde menen shuǵıllanıp isiń erige me, onnan da qosıq jaz, oqı, dedi.

Sonda Ibrayım «há...á...á...» dep, mına qosıq qatarların oqıp edi.

Sen - muqaddes medresem bawırman,

Árman gúli gúlshanınan tawılǵan, Qaqtıń suwın ańsap kelgen kiyiktey, Biz kelgenbiz bilim izlep awıldan...

Studentke toyıp isher as qayda,

Kenep shalbar, bóz kóylegiń bas kiyim,

Tósegi joq sım krovat astında,

Tik tur dese, tik turadı noskiyin.

Ibrayımnıń kóp qosıqlarınıń tiykarı sol 1945-46-jılları salındı. Soń ol qosıqlar kóp bolıp dórep ketti.

IV

1945-jılı húkimet tárepinen pedinstituttıń oqıtıwshılarına jay salıp alıw ushın jer plan bólip berildi. 1946-jıldıń báhárinen baslap aǵamlar jay salıw mashqalasına kiristi. Jaydıń úsh qabatın shala pitkerip, noyabr ayında kirip aldıq. Endi úyimiz keń boldı. Student aǵayinler arqayın keletuǵın boldı. Ásirese, Ibrayım aǵa tez-tez kelip turadı. Qonǵan kúnleri túni menen arqayın, jıllı jay bolǵan soń qosıq qırmanın jaratadı. Azanda uyqılap qaladı. Úkelerim azan menen dúrsá-dúrs sekirip oynaydı. Sonda Sara kishem:

-Háy, qırshınlar, dúrsildey bermeń, shayır bala túni menen ayǵa qarap qosıq jazdı, uyqılasın, deydi.

Bizler ol sózge kúlisemiz, qayaqqa qarap jazǵanda ne, dep oylaymız. 1947-jıl báhár kúnleri edi. Men oqıwdan kelsem, kishem burınǵıday emes,

kese-sháyneklerdi tazalap, pázendelep qısınıp júr.

-Kishe, nege bunsha qısınıp júrseń? dep sorasam, ol eki barmaǵın ernine

basıp:

-Úndeme, shayır balanıń alatuǵın qızı qıdırıp kelipti, dep sıbırlanadı.

Jaydıń sıbawları árre-tárre, tósekler de kewildegidey emes. Sonda da, «Ibrayım aǵamız jaydıń keńliginen paydalanıp, qızlarǵa mirát etken eken...», dep oyladıq. Kishem de sonday túsingen.

Qızlardı kórgennen keyin:

- Ibrayımnıń alatuǵın qızı qaysısı? - dep soradım.

Kishem maǵan kishilew, botakóz, burımı uzın, appaq sulıwın kórsetip ımladı.

«Qanday sulıw qız, aǵamızǵa say», dep qoydım ishimnen. Siz bul sulıw qızdıń kiygen kiyiminiń jarasıp turǵanın jáne jurtta joq hasıl tawarlardan ózine shaqlap tigilgenin aytpaysız ba, aqılına uǵras kelmeydi. Kóylegi qızǵısh krep-jipek (gúlsiz krepdeshin), kókirekten alǵan búrmesin shatırashlap, qoldan búklep tiginshiler islegen, qayırma jaǵası hár qıylı gúller menen kestelengen, ózine quyıp

qoyǵanday jarasıqlı sán berip tur. Uzın jeńniń ushı da jaǵasına túsirilgen gúllerden kestelegen, sırtınan qınama, qızıl maqpaldan tigilgen kashmishka kiygen, marjan dizgendey sup-sulıw, tep-tegis órilgen burımın aldına jiberip qoyıptı. Al, basındaǵı ózbekshe, gúller menen torlanǵan taqıya bári-bári ózine say kórkem. Bul kiyimler de qızdıń sulıwlıǵına sáwle túsirip, ábden shıraylı kórsetip tur... Áne baylıq, barlıq... bári de kelisip tur...

Bunday kiyimler, kiyiniwler sol jılları endi ǵana dástúrge aylanıp atır edi. Kishem eplep-seplep qızlardı kútip jiberdi. Al, Ibrayım aǵamız ele joq. Ol

qızlar ketken soń da kóp waqta, bir-eki kúnnen keyin keldi. Xesh nárseden xabarsız, amanlıq-esenlik sorastı da qoydı. Aǵamızdıń bul háreketine hayran boldıq. Kishem shıdamay:

-Shayır bala, anaw kúngi kinoda «jaqsı kóremen» dep kórsetken qızıń úyge kelip ketti-ǵo, dedi.

Ibrayım aǵa birden shorshıp ketti, otırǵan ornınan ushıp turıp, hayran bolıp, ań-tańı shıǵıp sóyley almay qaldı... Álle waqtan keyin:

-Ya-ǵa... Kishe, ıras keldi me? dey berdi albırap...

Bul waqıyaǵa jaqsı ya jaman dep maqullanǵan sezim bolmadı, kishemnen-

ám, Ibrayım aǵadan da qaytıp bir awız sóz shıqpadı. Ekewi de tım-tırıs...

***

1947-1948-oqıw jılında instituttı pitkeriwshi studentlerdi oqıtıwshılıq tájiriybesinen ótkeriw ushın mekteplerge alıp baradı. Ibrayım Yusupovtıń shegi Nókistegi Pushkin atındaǵı (házirgi 1-sanlı) mektepke túsedi. Ol ózi mektepte oqıtıw tájiriybesiniń birinshi sabaǵın 7-klasstı oqıtıwdan baslaydı. Klassqa kiriwden 2-partada otırgan bir sulıw qızǵa kózi túsedi de, ashıqlıq otına ayaǵın tıǵıp alǵan eken. Muhabbat seziminin de tájiriybesin bastan keshirip júrgen eken. Biraq, qız benen júzbe-júz sóylesip, muhabbat seziminen gáp qozǵaspaǵan. Tek kózge kóz túskende ashıqlıq sezimi júrek tarların qozǵap, biylep turadı eken.

Bul waqıyadan keyin qızdı da kórmedik, Ibrayım aǵamız da bul waqıya tuwralı gáp shashpaydı. Tek muhabbat haqqındaǵı qosıqları kóbeye berdi. Bir qosıǵın keltiremen.

Magnoliya

Qara teńiz jaǵasında shayqalıp,

May japıraqlı magnoliya ósedi,

Kórgen sayın jas kewlime oy salıp,

Íshqı sezimi mende arta beredi.

Biri ashıp, biri ǵunshasın salıp,

Qısı-jazı shashar appaq gúllerin,

Pal hárresi pal awızǵa qadalıp,

Iyisin alıp qashar máwsim jelleri.

Sol sıyaqlı júregimde meniń de,

Qısı-jazı gúllep jatar muhabbat,

Burqıraǵan magnoliya gúlindey, Sap ıshqımdı sáwer yarım qabıl et.

Xosta, 1955-j.

Sóytip, aǵamızdan mirát bolmasa da, qızdıń qasında júrgen dostı jeńgesımaq bolıp, bul qızdı úgitlep, «jigittiń úyin kóreyik» dep, biziń úydi Ibrayım aǵanıń óziniń úyi dep bilip, ertip alıp kelgen eken. Soń bilsek, bul qız sol waqtaǵı

QQASSR Joqarǵı Keńesiniń baslıǵı M.Jumanazarovtıń qızı Biybizada Jumanazarova degen oqıwshı eken.

V

Instituttı pitkeretuǵın 1949-jıl da kelip jetti. Onı instituttıń ózinde oqıtıwshılıqqa qaldırdı. Sol jılı Ibrayımnıń anası hám aǵası Máden eplep kireyge jay tawıp, Nókiske kóship keldi. Endi Ibrayım anasınıń ǵamqorlıǵında, qıyın mashqaladan jeńillendi, quda bergen talantın alaǵadasız poeziya baǵın jetilistiriwge arnadı. Oqıdı, izlendi, jazdı. Qosıqları da izli-izinen gazetajurnallarda járiyalanıp turdı. Qalıń oqırmanlar tanıy basladı. Onıń 1-tomınıń basında:

Kewlińdi tabıwdı oylap, Bir sózdi bir sózge baylap, Qara túnde qálem shaynap, Aq qaǵazdı qaralayman.

Ármanım sol − tursam-jatsam, Sóz qusın ushardan atsam,

Sizge az-kem sóz unatsam,

Basqa baxıt soramayman, -

dep xalqına arqa súyep, óziniń ushqır talantına isene baslaǵanın sezemiz. Onıń talantlı jazılǵan shıǵarmaları jasúlken shayır, jazıwshı, ádebiyatshı

ilimpazlardıń kózlerine tusti. Nájim Dáuqaraev, Ismayıl Saǵitov, jazıwshı Jolmurza Aymurzaev, shayırlar Abaz Dabılov, Ámet Shamuratovlar Ibrayımnıń shıǵarmaları haqqında jaqsı pikirler aytıp, «bizler bunday talantlı jaslardı qollap-quwatlawımız zárúr», degenlerin esitkenimizde júdá quwanatuǵın edik. Onıń hárbir qosıǵın qoldan qolǵa tiygizbey, yadlap aytıp juremiz. Ibrayım haqqındaǵı bunday pikirlerdi jaqtırmaǵan námentay «ataqlı» shayır-jazıwshılar onı kóre almadı... Áne usı dáwirge kelgende kúnshil kimseler onıń qosıqları haqqında kelispeytuǵın, inanımsız sın pikirler - «burjuaziyalıq milletshillik seziminde jazılǵan, teris burmalanǵan», dep jala jawıp, joqtan jonıp min izlewshiler kóbeye berdi. Olar kimler edi? Bulardı aytıp, sizlerge Yusupovtıń qosıqların súyip oqıytuǵın oqıwshılarına ishimde saqlap ketkenshe, sırtımda qaldırıp ketkendi maqul kórdim. Bul maqsetime umtılıwıma jáne bir úlken sebep boldı. Ol kanday sebep edi?

Bul 1946-1950-jılları joqarıdan tómenge «xalıq dushpan»larınıń balları ele aramızda júripti. Abaylı bolıń, qadaǵalawdı umıtpaw kerek» degen jasırın «ım» bolǵan. Bunday xabar esitiliwi máttal, bul jaǵdaydı ózlerinshe baslay almay ishi dártke tolıp júrgen kimseler, «ózi júyrik qoyan, shıbıq tiygen soń zıtıp ketti» degendey, quwanıshı koynına sıymay, kim bay-qulaktıń, kim iyshan-ulamanıń balları, izlep tawıp alıp, kózge kóringen talant iyeleriniń izine qayqayıp túspesi bar ma! Sóytip, talantlı jas shayır Ibrayım Yusupovtı tawıp alıp, aradan aydaw kerekligin járiyalap, túrli-túrli jaramsız pikirlerdi jıynap, «qosıqların baspasózde de járiyalamaw kerek, sebebi, «xalıq jawı»nıń perzenti, húkimetimiz kelesheginiń párawan jasawına unamlı pikir aytalmaydı. Sonlıqtan Yusupovtıń hár bir qádemin qadaǵalap, qosıqların da sıǵalap kórip, múmkinshiligi bolǵanınsha aramızdan orın bermew kerek», degen arza-ótinishlerdi joqarıǵa tınımsız aydap turǵan. Bul arzaǵóylerdi tınıshlandırıw ushın ba, yamasa joqarıdaǵı basshı «kátquda» jasúlkenlerimizge de bulardıń pikirleri unamlı bolǵan ba, húkimet basshıları jas shayır Yusupovtıń qosıqların qadaǵalaw menen birge, jaramsızlıkqa uyǵarıp, jámlengen pikir menen «Shayırdıń hárbir qosıǵın QQASSR Jazıwshılar awqamınıń keńeytilgen májilisinde dodalap, Ibrayım Yusupovtıń jaramsız qosıqlarına tıyım salınsın» degen juwmaq-qarar shıǵarǵan hám bul qarar orınlanatuǵın bolıp, Jazıwshılar awqamında dodalanatuǵın boldı.

***

Keshirersiz, azmaz sheginemen.

1953-jılı aprel ayında meniń qostarım Sabır Kamalov tariyx ilimleriniń kandidatı dárejesin alıp, Moskvadan kelgen kúnleri edi. Bul ullı talant iyesi, jazıwshı hám ádebiyat tariyxın izertlewshi Nájim aǵa Dáwqaraevtıń ekonomikamádeniyat institutında direktor bolıp islep atırǵan waqtı. Biraq, Nájim aǵanı «baydıń balası, keńes húkimetiniń mákemesine basshı bolıwǵa, hátte aramızda júriwge huqıqı joq», degen aydar menen kelgindi shalasawat ilimpazsımaqlar

A.P.Saviсkiy, SHteingard hám Efremov Nájim aǵanıń miynetlerin qatań sınǵa alıp, 1953-jılı 19-fevralda Hákimov basqarǵan partiya jıynalısında «Nájim Dáwqaraev burjuaziyalıq milletshil, shıǵarmalarınıń qátelerin moyınlamaydı, dúzemeydi» degen ayıplaw menen Nájim aǵanı partiyadan shıǵardı. Bul qısımǵa shıdamaǵan Nájim aǵa qattı awır keselge shatılıp, 1953-jılı 20-iyulde 48 jasında biymezgil dunyadan ótti. (Babashev Sh. Qaraqalpaqstanlı ziyalılar ústinen siyasiy proсess.

Nókis: «Qaraqalpaqstan», 203-208-66.)

Bul - qaraqalpaq xalqı qádirlegen talantlı alım, ádebiyat iliminiń baytereginen ayırılıp qalǵan qayǵılı kúnler edi. Bul joǵaltıw ásirese ilimge jańa qádem qoyǵan jaslardı hám dóretiwshi talant iyelerin lárzege saldı. Jas alımlar, ádebiyatshı-shayırlar birbiriniń uyine barıp, bul qayǵını bólisip, jeńilleniwden basqa ilaj joqlıǵı gúrsindirer edi. Usı qayǵılı kúnlerdiń birinde biziń úyge pedinstitut muǵallimi, jas alım Embergen Dáwletbaev kelip, Sabır Kamalov penen kóp waqıt áńgimelesip otırdı.

-Áy, endigi jaǵında Nájim aǵanıń basına tuwǵan kún heshkimniń basına túspegey. Ózimizdiń aramızdan jalaxorlar shıqpaǵay, dep, Embergen qaytpaqshı bolıp qozǵalıstı.

-Olay bolmas. Xalqımız ilim-bilimge, mádeniyatqa erisip, siyasatqa da túsinip, óz isine bekkem bolıp, alǵa ilgerilewine hámel qılıp atırǵanday seziledi maǵan,-dedi Sabır Kamalov.

-Óy, qáydem aǵa, adamlarǵa turaqlı isenim de bolmay tur, - dep sırnıǵıp, Embergen Dáwletbaev ketiwge qolaylastı hám:

-Olay degenim, ózimizden-aq biraz jigitlerdiń Nájim aǵanı qaralap sóylegenlerdi maqullap sóz sóylegeni hám onı partiyadan shıǵarıw kerek, degen qáwlini maqullap, qol kótergenlerin kórip janım ashıp ketti,- dedi Embergen esikke qarap júrip baratırıp.

Sóytip turıp, bular ekewi parkke barıp dem alıwdı sheshti. Men de shıqtım, bulardan qalǵım kelmedi. Parktiń gúllep, jaynap-jasnap jaslardı ózine tartıp turǵan dáwiri.

Bulardıń áńgimesi jolda da tawsılmadı. Men sol kúnlerdegi intelligentlerdiń jaǵdayın bulardan kóbirek bilemen. Sebebi, baspasózde «Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında isleymen. Dógerekte bolıp atırǵan jańa xabarlardıń bári aldı menen redakсiyaǵa keledi. Ásirese, Nájim aǵanıń qaralanıwınıń barlıq jaǵdayın gazetalarda basılıp atırǵan, endi basılatuǵın maqalalardıń barısın kózden ótkerip, saat sayın oqıp otırman. Biraq, tisimnen shıǵarıp ya jaman, ya jaqsı dep aytalmayman. Qorqaman. Sebebi, bir «qıraǵı» kózler meniń de ákemniń «xalıq dushpanı» ekenin qazımırlap tawıp-bilip alıp, «sen sonday adamnıń perzenti ekenseń ǵoy» dep, betime ájeptáwir shegireyip qarap kemsitkeni menen turmay, «usı gazetadan bir qate ketse, sen ayıpker bolasań» dep nıqırtıp qoyadı.

Nájim aǵanıń úyine tez-tez barıp, Ulqan sheshemdi (Nájim aǵanıń anası) kórip hám Valifa jeńgeydiń qolınan alıp (Nájim aǵanıń qostarı) áńgimelesip haljaǵdaydı tez-tez bilip júrmen ǵoy. Al Valifa jeńgey meni kóriwden:

- Al, ne boldı? Aǵańızdı qaralap boldıńız ba, ashıwıńız basıldı ma?! - dep maǵan urısıp, tońqıldap debdiwin shıǵaradı. Men tım-tırıs tıńlap otıra beremen. Sol kúnleri ózimniń de uwayımım az emes, jaqsı ya jaman dey almayman. «Bul adam xalıq dushpanınıń perzenti, bundaylardıń xalıqtıń aynası bolǵan gazetada jumıs islewine huqıqı joq. Hátte ulıwma baspasózge jolatpay, aradan alaslap, qarasın batırıw kerek» degen arzalar ústi-ústine dónip tur, qaralawdıń izi tergew menen tamam boladı. Jeńgey bolsa barlıq ashıwın maǵan ótkeredi. Birewge áńgime aytıw túwe, qorqıp jasap júrmen. Redakсiyaǵa kiretuǵın basqıshtan kóterilgenimde bir kún emes, hár kúni, hár saparı «usı búgin meni jumıstan shıǵarıp jiberedi ya erteń» degen qáwip penen keńsege kiremen. Sonda «balam Yusup penen anam ash qala ma?» degen qáwip-káterdi basıma malaqayday kiyip júrmen. Sırtqa járiyalap aytıw qadaǵan. Kúndegi kúnim usı. Bunı Valifa jeńgey qaydan bilsin?! Qalay aytaman, aytalmayman, zań ayttırmaydı, ańlıydı. Ishime salaman da, sózlerin tıńlap otıraman. Ol jeńgey meniń «xalıq dushpanınıń qızı» ekenimdi bilmeydi. Ondaydan túsinigi jok. Aqırı, familiyam basqa ǵoy.

Jeńgeydin ashıw menen dápinip otırǵanın kórip tórde otırǵan Najim aǵanıń anası, sheshem Ulqan ana:

Báliyfa..a..a..y, qoy, qızıma urıspa. Bul ele kishkentay ǵoy, qolınan ne keledi, bul qızımdı kim tıńlaydı, dep jeńgeyge táselle beredi. Men Nájim