>— Кен белитп уралай һарад келтн. Цагтн боле, — гнҗ арһул дууһар аудитории тагчгиг эвдв.

Студентир ормаси босҗахмн у га.

— Нә, зөргтәһәр, зөргтәһәр. Биди дассан давтҗанм. Төрмуд цуһар танд темдгтә.

Ард суусн студентир умшдган уурад, кен түрүлнә гнсәр өмнк эрәдмүдүр шилтҗ хәләлдв. Күн көндр- жәхш...

Павел Петрович һурвдад келв:

— Кемр маңһдурк нэр тосшго болхлатн, би бас таи­ла энд иигэд үлднәв.

Багшнн мусхлзсн инәдн бичкн чирәһәрнь дүүрч, хо- йр өңг у га нүдинь уутьрулв.

— Цаг давҗана. Нэ, Отхонов, эклтн.

Арвн Отхонов түрүн җиләсн авн курстан тууҗин предметәр сән темдгтә болдмн. Тууҗин дегтрмүд, туу- Ж.ИН кино хәләхдән йир дурлдг. Тегэд чигн көвүнә сонь- мслһинь меддг багш энүнә нериг түрүн дуудв. Курстан Арвн цуһараһаснь өндр, нәрхн хар, ут арвһр үстә. һурвдгч курст философ дасхла, философар бас сән Арвн наадк студентнриг халхлдмн. Багшин өгсн сурврт частан һанцарн чигн хәрү өгч чаддг. Эндр Арвн оңдан, һаран өргҗ бәәхмн уга. Неринь дуудтл ә уга суув. Самбрин өмн зогсад Арвн цуг студентнриг үзәд, барун биид эрсин өөр Суусн Булһна үр күүкдиг нүдәрн олҗ авчкад, экләд серглң дууһар келв.

Әмтнә ард суусн Ноһала Кермн хойр өмн келҗәх Арвниг нам хәләҗәхмн уга. Дунь соңсгдна. Ямаран сурврт хәрү өгчәхинь чигн оньһҗахш. Коллоквиумас дегд әәхләрн, күүкд мёдДг, эс меддг тоотан икәр йилһҗ авад уга.

Отхоновиг аудиторяс Карсра хөөй, багш столурн өөрдҗ ирәд, цаһан цааснд бичәтә бичмр умшв. Сту- деитнр тер кевтән тагчг. ’ Хоорндай үг күүндҗ чигн бәәхш. Лекции урок болен болхла эдн зөвәр байрта, хоорндан неҗәһәд-хошаһад үг тәвлдҗ, терүгәрн наад

3 Шуграева

33

ГОС. ПУБЛИЧНАЯ

БИГ. •;-.ОТЕКА

•пни рад

ОЭ ант

ксж пнблджәх билә. Лекц бичдг улс хатяр болҗ һарх бнший. Тер цагт багцг студеитпрән эс соцсжахинь, % бичжәхинь үзәд бәәсн биинь лекцән зогсашгон төләд теднпг хәлән бәәҗ келәд бәәдмн. Ода болхла мел ор- марн сольсмн кевтә, багшиь алң болм дүңгә тагчг.

Хойрдгч болж группия "старост Бадм Терзиев келв, Бадм бас Отхоновла әдл туужд, философд йир дур- лдмн. Эндр тәвсн сурврт хәрүһинь өгчкәд, дәкәдюсур- нат гисн кевтә мел зөвәр санамрар багшин хәләц ха- влж. зогсв.

— Нә, сән. Философии утх-ухаһинь му биш белджт, Йовтн, — гиҗ багш келв.

— Авчатн, Бадмиг му бйш гихлә, бидн яахмб? - шимлдҗ Кермн Ноһалад келв.

— Бидн сүүлд одхмн. Күн мана келсйг соңсшго, - гиҗ Ноһала хәрү арһул дууһар келв.

— Э, мел чйк. „ . .

Кермниг тиигҗ келлһңләнь багш нам теднүр эс хә- ләсн бийнь хойр үр күүйнә нериг дуудад сулдсн хойр ормд суутн гиҗ эрв.

Күүкд ормалдад, доран таг зогсҗаһад, нег-негэя мусхлзҗ хәләһәд «йовий» гисн күүндвртәһәр босад һа- Р^в-

Ноһалад мел босхиннь өмн умшҗасн төрнь харпв, Кермнд — зөвәр күнднь. Кермн сурврин төрт күрҗ ум- шад уга бәәсмн. Цуһарн келәд һартл ар столд сууһад умшхар бәәтл иим түргәр дуудснднь күүкн оагщт өөләд, түрүн минутдан әәмәд: негт медхшв гиҗ келхэр седәд, негт мел ә уга босад йовхар седәд... Дарунь, Но- һалаг өөрән суухиг үзәд әәмшгнь тәәлрсн болв.

Бадм Арви хойр үүдиг ардан хан һарад, ут коридорт харһад, үг угаһар нег-негнәннь һар атхҗ инәмсклв.

— Алдрад һарввидн.

— Тедн яһна?

— Знвәр цаг давба орҗ сууснас авн. Эндр манахс хашцджана, — гиҗ Бадм зовсц дууһар келв

34

— Шүүврйс үлү юмн болҗана, — Отхонов Бадмин һартк зузан дегтр авч секв.

— Кермн, Ноһала эдн һарч ирхлә, асхни нәәртән белдвр экләд кехм билә.

— Э, э, э, эндр асхн болх нәәриг нам мартҗвидн. Күн терүг ухалҗахмн уга. Чик. Күләхмн теднич.

— Эклсн хөөн Павел Петрович эврән дуудад келүлх.

Көвүд институтын коридор дотраһар нааран-цааран йовлдад, дор давхрт бууһад, бичгүд чигн хәләһәд, га- зетмүд хулдҗ авч ирв. Күн аудиторяс һарчахмн уга. Эдн-өөрдәд үүднд заг һарһад хәләв. Цуһар суулдна. Самбрин өөр күн уга. Тагчг.

—-Юн болҗахмб? Дәкн суулһсн болхви? — гиҗ әәсн дууһар Бадм үүрәсн сурв.

— Ода юн гиҗ келхв. Сурврин хәрү медҗәдго бол- җана.

— Бидн нам торад теднд нөкд болхмн бәәҗл. һашу- та йовдл һарһҗвидн.

— Бичәд, бичәд өгчкхмн билә. Тедниг иим удан суу- хиг кен медҗәлә. Нанд болхла, тер өгсн сурврмуднь гиигн болҗ медгдлә.

— Яһья? Күләй, эс гиҗ общежитән орхмн.

— Күләхмн. Удлго эс Һарч ирхий?

Көвүд дәкн эргәд йовб.

— Чи, Бадм, энд бәәжә. Би общежить орад ирсв. Шулун гидгәр, — гиж; адһмтаһар Отхонов келв.

Арвн генткн Булһниг санад, общежить тал ик-ик ишкдләр гүүхин нааһар йовб. Түрүн давхрт орж ирн дежурн күүкд күүнәс зөвшәл сурлго, тустаң орж, Булһ- на үүд арһул цокн, үүдиг түлкәд орв. Булһн дегтр ум- шад сууж. Отхоновиг үзн байрлад сурв:

— Нә. яһвта? Мини күүкд яһва?

— Ода шинкән эклж өгчәнәвидн. Бадм бидн хойр һарввидн, Күүкд сууһа. Белджәнә. Удлго ирх зөвтә.

— Ямаран сурвр харһсинь медхшийчи.

— Уга, би түрүн болҗ һарв. Өгх.

35

— Теднчн күцц умшлго одла. Би нам нааһаснь од. хар седҗәләв.

— Ю кехмбч тенд? Көлән өвдкәхч. Эдгхләрн коллок- виуман одад өгәд бәәхговч.

— Хәрнь би биидән зовҗахшив.' Нанд цаг дала, Тер хойр яһна йир.

— Өңгәр теднәр хүүв кеҗәнәч. Теднчн өгх, — боад Арвн Булһниг эвлв.

Арвн столур өөрдәд, хавтхасн һурвн-дөрвн цааста шикр һарһад оркв.

— Эндрк газетмүд умшад уга болхговч. Мә, шин га- зетмүд, — гиҗ Булһнд кесг газет бәрүлв.

Күүкн газет һартан авад хәлән:

— Нам гиһит. Ноябрин долан өөрдҗ одсмн кевтэ. Маңһдур ик нәр, — деер дууһар Булһн келв.

— Минь одахн зуна каникул чилсн болна. Цаг гидг ним хурдн көлтә болҗана, — гиҗ Арвн терзәр цокчах моддын бүчр хәләң бәәҗ келв.

— Эндр асхн манахс цуглрхар бәәнә.

— Альд? Нанд күүкд эс келдмб?

— Ода чигн келәд угай?

— Уга, — Булһн газетән буулһҗ Отхоновур хәләв.

— Теднчн нам одшгоһар бәәвзә? — хәрү Арвн Булһ- нас сурв.

— Үнәр- келҗәнәв. Тийм цуглрлһна тускар күүндвр чигн болен уга билә.

— Чамаг зовашгоһар. тиигҗәнә теднч. Булһн, кемр зөв өгхләчн би бас одшгоһар седләв, — сөрүд хәләж Отхонов келв.

— Мини зөвшәл чамд юн болҗана. Од, ОД. Үүр- мүдчнь му санх.

Түрүн курсас авн Арвн Булһниг олн күүкдәс йил- һәд, эиүнәс эмәдмн, Институтңн ңәәрт Булһниг ирхлэ, вальст мел дахулж. биилдг. Кемр оркестр вальс эклхлә, көвүн Булһниг хәәһәд альд, кенлә зогсҗасн болв чигн олж. авдг. Зәрмдән лекцст өдртән чигн энүнә суусн пар-

36

тын ард эс гиҗ өөрнь суудг. Энүг Булһн тал өөрдәд бәәхинь курсихн цуһар меддмн. Зуг эдн яһад эс үүр- лдгиг икнкнь медж чадад бәәв. Булһн болхла, энүнә һолыпг заңгинь таасад йирдән нег насна көвүн гиҗ тоолдг. Сүүлин цагт күүкн тавдгч курсин Санлын тус- кар ухалдг болв. Тиигэд ода суржах зөвшәлнь Булһнд мел медгдҗ бээхш.

— Ей күүкд ирхлэ, бас йовтн гиҗ квөхв. Намаг ю хәәж манхмт. Маңһдур үзлцәд бәәхвидн. Цуһар нан тал нртн. Одад теднд кел, намаг дуудҗана гиһәд, — күүкн Арвниг хөрҗ келв.

— Би кенлә вальс биилхмб? — гиҗ эс күләҗәсн сурвр Арвн өгв.

— Ноһалата, Кермнлә нань чигн күүкд дала.

— Уга, вальс бииг һанцхн чамла биилх болҗ би биидән андһар өгләв.

— Нә, тииклә юн гиҗ келхв. Вальс татхла су, бичә биил.

— Би одхшив.

— Хәләлч, группд тавн көвүн бәәх, наадкснь күүкд. Негнь бичә одг, наадк одсн дөрвн юн гиҗ санх. Альда- ран однав гинәч? —< Булһн Отхоновиг эвлв. — Од, зөрц од.

Көвүн толһаһан зәәләд Һундлта нүдәр күүкнүр хәләв.

— Асхн күртл цаг дала медгдәд бәәх. Бй йовнав. Ин­ститута Бадм намаг күләҗәнә.

— Арвн,-сән өдричн йөрәҗәнәв. Маңһдур күртл хар- һлг,о чигн бәәхвидн. Нәәрчн байрта болг, седклич дах- сн иньгүдчн хаҗудчн суутха. Нә, сән йов, — гиһәд Булһн нәрхн цаһан һаран сунһв.

Арвн күүкн тал өөрдәд көркхн һаринь хойр һардад атхн:

— Ханжанав, зуг седклм туссн иньг эндрк нәәрт иршго, — гиж келн саналдад, утар кииһәң авч күүкнә өмн өндр нурһарн һоорҗ зогсв.

37

— Чини сән өдриг ирҗ йөрәх зөвшәл сурҗанав, ш өгчәнч?

—Дурнчн. Зуг мини төлә шишлң цаг керг уга, Ода чнгн йөрәличн соңсхдан белмб.

— Ода болшго. Түрүн йөрәлнь шиңгрҗәтхә. Ирнәв.

Отхонов адһмтаһар эргәд, ардан хәләлго, хорач үүдиг агчмд хааһад һарв. Булһн дахлдн терзәр хәләв. Көвүн тер кевәрн торлго гер эргәд йовҗ одв.

Дәкн дөрвн эре. Дәкн чикн таңхрм тагчг. «Юя болв. Би Арвнла зөвәр шүрүтәһәр күүндсн бәәдлтәв. Мел һундахар седснгов. Сән санаһар мини менд медхәр ирси күүг бичә ир гиһәд ээрәд бәәнә гидг хаҗһр йовдл. Ге- мән сурх кергтә. Ирхнь сән бәәҗ. Эс ирхлә күүкдар дуудулнав. Ямаран ичкевт. Би бийән кенд санҗахмб? Ирдгднь ханхмн. Намаг бичә эвгәдтхә гиһәд газеткүртл авч ирҗ йовнмн. Йирдән ирсн уга. Сүв-селвг авхар чи- гн йовсн», — дегд түүрчхләрн Булһн хойр тайган үкс шүүрч авад, үүднд адһмтаһар күрәд, тайгиннь үзүрәр секәд хәәкрв.

— Тетя Дуся, наарлт!

Күүкнә ду соңсн вахтд суусн .дүүрң цогцта орс гергн күнд ишкдләр үкс гүүһәдирв.

— Булһаш, юн болҗ одв? Эмч дуудхви? Му болҗа- ни? — гиж. адһмтаһар даран-дарандңь сурвр өгв.

Булһн инәмсклсн цәәсн чирәтә өмннь зогсҗ келв:

Уга, бийм сән болад таниг дуудҗанав. Намаг хэ- ләлт, хәләлт... би иигҗ йовдг болув.

Күүкн эргәд хора дотраһар хойр һурв ишкәд йовб. Нүднь харңһутрад, тблһань эргәд, Булһн генткн көлс һарад бәәв. Дежурн гергнәс дуудсндан эмәһәд арһул дууһар:

— Тетя Дуся, намаг һаза һарһхнтн^ Невчкн зуур суужаһад ирсв, —< гиҗ сурв.

— Маниг йовж. йовтл эмч күрч ирхлә яахмб?

— Төр уга. Аһар киилхәр йовнавидн гихмн. Та на* маг ардасм зуг дахтн,

38

Булһп уралап пег пшкдл кечкәд, киитн көлсән арч- хар альчур хавтхдан хәәв. Эн саамлань тайгнь унв. Те­тя Дуся ухап-сегән уга күүкиг таг кеһәд теврәд, орн деериь суулһв:

— Уга, иигж, наадж, болшго. Дәкн көлән ширлүлхәр бәнчн? Тйиклә насни турш зовхч. Иим сәәхн күүкн до- һлң болхла, көвүд өөрдшго, — тетя Дуся тогтнад инән бәәж. келв. —. Чи намаг зөвәр әәлһвч. Кевт. Ода нег дола хонад йовхмн.

Дежурн гергн терзин өрәлинь секәд, өрәг серүн аһа- рар дүүргв.

— Аһар хәәҗәхлә, эн. Иигәд киилҗә.

Булһна чинәнь алдрад, махмуднь чичрәд, көлән көнҗл дор орулад, нүдән аняд, тагчг кевтв.

— Унт, эңкр күүкм, — иигҗ келн, тётя Дуся арһул ишкәд өрәһәс һарв. >

Булһи кесгтән унтв. Нүдән секәд серхлә, гер дотр харңһу таг. Чиңнхлә, коридорар адһмта ишкдл соңсгдна, чаңһ-чаңһ дун чигн һарна. Күүкд уга. Акад йовдл: ко- ллоквиуман өгсн уга болҗана, эс гиж. зав уга болад нәәртән белдвр келдҗ йовдг болҗана. Ядхдан ирәд өг- сн эс өгсән зәңглх билү. Акад ^овдл... Булһн юн бол- синь медҗ чадад хораннь өрк хәләһәд кевтҗәһәд, орң деерән босад суув. Стол дёерк щаман шатав. Арвна авч ирсн газетмүдиг дәкн эргүләд умшв.,Цуг Төрскн, цуг советин орн-нутг Октябрьск нәәрт белдвр кеҗәнә. Көд- лмштән диилвр бәрсн күч-көлсчнрин тускар йир тодр- хаһар бичәтә, зургудынь барлҗ. Таньдго улсин зургу- • дыг Булһн ширтҗ хәләв.

— Нүүрләч яһҗ. болдв? Тиим нер зүүхд күнд болх зөвтә. Эднәр болхла, мана көдлмш амр — сурһуль дасх, эрдмән сәәнәр медж, авх. Эдн өдрии дуусн көдлҗ йовх- ла, бидн өрәл өдр сурх, наадк өрәл өдрт сурһсиг дасх. Тер бийнь күч күрч чадад бәәнәвидн. һурвар дасх> шуүврән өгч чадлго институтан хайх. Җирһлдән иим улс кен болҗ һархмб? Кенд тусан күргхмб? һурвар

39

даслһн залхуһин темдг. Институт чиләхләри һурвар£ көдлхлә, ямаран багш болҗ һархмб. Багш күүнә медрл цуһараһаснь ик, багш күн цуһараһаснь серглң болх йоста. Ыаадад багшт мел бичг-то меддго бичкдүд дааЛ- һжахш. Теднд чикәр, сәәнәр сурһуль дасххла, маңһду- ртнь тедн орн-путгтан кергтә нүүрләч улс болҗ һархмн болҗана. Эндр мана нертә күидтә партийн Кёдләчириг, күч-көлсни баатрмудыг, ик номтнриг, бичәчнриг, косдо- навтнриг, нертә улсиг бас багшнр дасхсн болҗана. Эуг көдлмштән кен күн болһн школд, институтд дасҗ йов- сарн, тиим авцарн үлдхмн чигн болҗана. Зәрмсиьрур- һульдан сүзг уга болвчн, көдлмштән һавшун болна Ямаран чигн көдлмш кедгиг бичкнәсн дасҗ автн, - гнж, Булһна эк үрдүдтән оньдин келдмн. Ацан болшго Сурһульта күн ю болв чигн медх йоста болҗана.Мат һдур нег үүл харһхла, кен нөкд болхмб. Икнкинь эврән кех. Тегәд хар көдлмш, цевр көдлмш гиҗ йилһлго кедг дасх кергтә.

Зуна цагт сурһулиннь хоөн саяд студентнр цуг ма­на орн-нутгар селәдт, колхозд тосХлтын, тәрәнә көдлмшт одҗ ик тусан күргнә. Багшйн институтд шишлң бригад бәәнә. Теднә кесн сән тоотынь институтын үзмҗтә һазрт бичәд өлгж. Булһн эдниг зуна пионерск лагерьт прак­тик ксжәсн цагт теднә селәнд Донецк политехннческ институтын студентнр ирҗ көдлв. һурвн сарин дунд эдн хойр ик конторин гёр тосхҗ һарһв, дәкәд сеЛзи дотраһар электросуңһуг өлгдг бахнс сольв.

Намрар селәнәннь шинрлт үзчкәд, Булһн зөвәр ад- рв. һурви сарин дотр ним олн тосхлт кенә гидг. Хөөнпк тедниг хәрснә ард, селәнэ улс нуһар кздлсн студентн- риг келәд бәәв. Ййр икәр таасгдҗ. Таасгдхас ү’лү йам тедвд өврмж болад бәәв. Тиим баахн наста, ним сур- һульта бийнь ямаран хар көдлмшт дурта. Цаарйнднь тедя җил болһн йрдг болцхав.

Үүдиг күн цокв. Хәрүһинь күләлго даруиь 'бас хойр. һурв давтад цокв. Орн дееррн суусн Булһн чочад, орма-

40

һад одв. Дарунь үүднүр шилтҗ хәлән: «Ортн, ортн», — гнж, дууһан ө?в.

— Булһн гһдг гимнастк энд бәәнү? — шогта дууһар Ноһала сурн үүдиг делгәд секв.

— Мел мөн, энд, энд, — байрта дууһар хаҗуднь йовсн Кермн хәрүһинь өгв.

— Тадн яһлат? Кедү час болҗ? — гиһәд Булһн сто- лын өнцгт кевтсн бичкн часан авад хәләв.

— Нә, күүкн, йөрә манит. Бидн хойр тана филосо­фии багшиг унтулчквидн. Мана медрләс багшин чикнь цәәһәд бәәв.

— Э, э, тиим. Эврән соңсхч. Манд шүүвр өгнә гидг юмн биш. Павел Петрович әәмшгтә багш биш, нам ман хойрт хүвдән йир таасгдв.

— Бай, бай. Тан хойр Павел Петровичи? һарасньавад мендлсн болвзат? — күүкдин шог соңсҗасн Булһн инән сурв.

Тиигҗ Булһниг келлһнлә күүкд деер авад инәлдв. Бичкн өрә инәдәр дүүрәд, агчмд давен өдр мартгдв.

— һарас авад мендлхд юнби. Маниг герәдән сән өдрин хөөн дуудв, — Ноһала келҗәх ү.гән зальгн бәәҗ нүкшәд инәв.

— Ода эднәсн авчатн, — Булһн күүкдиг дахн инәһә бәәҗ нүднь ус гүүв.

—- Маңһдур парадын хөөн бидк Павел Петровичи? ?ерәдән дуудхмн.

— Ирш?о. Өдрин дуусн тани? институтд үзснь дала. Танас яһҗ мөлтрхән медҗ чадҗад?о болх.

— Нә, наадлснтн болх. Чиктән келж. ө?тн. Ө?втә ко­ллоквиумам? — Булһн невчк то?тн.сн дууһар сурв.

— Юн дала ү? келәд бәәхв. Түрүн тоонд өгвидн. Наадксмбидн сууһа.

— Ода чи?н! Хот у?а хархцн ?иҗәд? болх теднчнь.

Шүүвр ии?җ е?әд у?авидн. Студентнр цуһар нәәри- нәһәр бәәхлә, бидн нам суусн часан мартвидн, — болҗ Кермн босад шамд ?ерл орулв.

41

— Нәр бпш, коллоквиумам цуһар өгтхә. Зәрмсиньхэ- РҮ суулһв, сәәнәр белдтхә гиһәд, — Ноһала Булһна стол деер бәәсн цааста конфетәс эзнә зөвшәл күләлго, авад идв.

— Философ гидгтн иим күндтә предмет чигщ — гиҗ Булһн зөвәр үгән татҗ келв. — Нам би өгсн болхнь, кем медҗәнә, доран хонад, чигн бәәх биләв.

— Келҗә, Булһаш. Отхоновла түрүлҗ өгәд һарх ■ биләч, — болҗ Ноһала хәрүцв.

Конфетиг өдмг мет җаҗлад идҗәх Кермн йир һунд- лтаһар келв:

— Хәәрн асхн. Эндр бидн невчк нәәрлхәр бәәсн,

—Тиим, тиим. Сән өдр өөрдҗ йовна гиҗ нам бай- рлх цол уга. Цуцрад, би хүвдән ода орндан орад унтх седклтәв, — гиж. Ноһала келв.

Кермн өрә дотраһарнааран-цааран йовҗаһад, терз тус зогсад, Булһнур эргҗ хәләң:

—\ Эврсән өгчкәд, хәрәд йовж одцхаҗ гиҗ маниг наадксмбидн келх. Тан хоңр сууҗатн. Би. гүүһәд хэлэ- һәд ирсв.

— Харңһуд һанцарн йовҗ йовснд орхнь, хоюрн одад ирий, — гиҗ Ноһала Кермнә һарас авб.

— Йовтн, йовтн. Эвго эс гиҗ, — Булһн эднә шиидвр батлв. •

— Бидн агчмд негиңь медәд ирнәвидн, —гиҗ келв, Кермн Ноһалаг дахулад үүдн тал һарв.

Намрин асхн серү.татад, нигт үүлн теңгр бүтәв. Эрт харңһурв. Тецгрт нег чигн одн үзгдхш. Өдртән көдлсн салькн асхлад номһрхин ормд, нам икдәд, балһсна уульпцин садын бүчрмүдйг һазрт күргҗ ңәәхлүлв. Шуукрж, көдлсн садькн гер, болһнас асхрҗах ду, әмтнэ ә дарв. Удлго аздлсн салькнла һрцлДҗ ик умшта хур шаргад орв. Хаалһ деерәһәр усн туурглҗ гүүв,

Тер асхн һурвдгч курсин студентнр сөөни арвн негп час күртл философии коллоквиум өгч иңститутдан бәәв. Тедид һазак теигрии аюл хвләдг цол болен уга. Коллою

42

виумасн һарн эдн институтки амрлһна нәәрт орлцсн болад, хойр-ңег эргәд бииллдәд общежитүрн йовцхав.

Маңһдуртнь демонстрации хөөн, Санл үүрмүдәсн салад, базрар орҗ цецгүд хулдҗ авб. Булһашин бәәсн общежитүр йовн йовж, Санл һартан бәрҗ йовсн олн дотрас шүүһәд авсн улан цецгүдиг тәвл уга хәләһәд йовна. Көвүнә санаһар болхла, эн цецгүд Булһашт бас таасгдх йоста.

Асхнк хурин хөөн ноябрин өдр дүүрң дулан, нарта болв. Йиртмҗин бәәдләс нәәрт орлцсн әмтнә седклнь чигн байрар дүүрв. Демонстрацас ик зунь гер талан дуута, наадта хәрҗ йовцхана. Балһсн дотр көгҗмин айс соңсгдҗ өргн һол мет асхрад, деврәд ирв. Тер айс эмтнә зүрк авлҗ, дахулад дуулулна.

Санл адһмтаһар алхад дууч Бернесиг дахад «Чамд, дуртав, җирһл» гидг дууг дуулҗ йовна. Көвүн дурта күүкнләһән харһхар адһҗ-йовна. Эн.негт доһчад гүүнә, негт хол-хол ишкнә. Балһсн дундк уулйнцс цугтан хаалһата, автобусмуд йовҗахш, тегәд эн эргмдән эргҗ ирв.

Күүкнә хоран үүдн әрә * заагта. Булһаш һанцарн столын ард сууһад дегтр умшҗана.

Генткн өрүни бийднь күләсн күн үүд халхлҗ зогсв.

— Эн цецгүд чамд! Октябрьск нәәричн йөрәжәнәв, Булһаш, — Санл күүкиг шилтҗ хәлән, һал асм цецгү- диг һартнь бәрүләд, ардан үүд хаав.

— Ханҗанав икәр, Санл! Би бас чиңи нәәриг йөрә- җәнәв, — инәмсклн бәәҗ күүкн хәрү өги ке цецгүдиг уснд оркв.

— Суудг болвчи. Йир сән-. Удл уга сурһульдан ордг болхч, —т Санл Булһңа тус йовһн сун, хойр җөөлкн ду­лан һаринь намчлад, арһул урлан күргв. — Булһаш, чамаг яһж. санҗахим медҗәнчи? Чини өөр эндр күн угань йир сән,

Күүкнә өвдгинь дерләд, Санл хойр көлинь өкәрлж. теврәд, догдлжах зүркнәнь цоклт соңсад тагчгрв;

43

Көвүнә тер өөрдлһнәс Булһн менрәд суув. Булһи һаран сулдхҗ авад, Санлыг толһаһаснь теврәд, деернь өкәв. Терүнә хойр хату көкнь көвүнә халхла харһв, Санл нүдән аньҗ җөөлнәр келв:

— Ах, Булһаш!..

— Би чамаг өрүн дуусн күләвүв! — толһаһинь теврн бәәҗ хәргәр Булһн келв.

—Би долан хонгтан бийдән орм олҗ чадҗанав. Чам тал олн студентнр ирцхәнә. Тедн нанд зав үлдәҗәхш.

Санл босад Булһниг суусн стул деерәснь өргв. Күүкн соңсхвртаһар хойр һаран көвүн тал суңһад, яахар бәәхинь эс медсәр шилтҗ хәләв.

— Ямаран сәәхн айс татҗахинь соңсҗанч? Биилий? Эрҗәнәв, чамаг! —Санл Булһнйг белкүснәснь теврн чаңһар бий талан шахч дор ормдан әрә көндрв.

Күүкн һаран көвүнә ээм дёер тәвәд, дурта иныииь өргн чееҗднь шахлдва. Хоша бәәх хорад пластинке эргүлҗәнә. Седкл дахсн дурна туск дун соңсгдҗана. Тер дун Санлын урмдынь өскәҗәнә. Булһна отхта хар үсинь иләд, көвүн биилн, бүлән һарарн чирәһинь өкәр- ләд, агчмд чаңһар бий талан шахҗ урласнь үмсв.

Хоран тал дунд хоюрн теврлдсн зогсҗана. Кеннь чигн нег-негән сулдхҗ тәвхәр бәәхш. Булһн эмәсар инәмсклҗ Санлын ээм һатц хәләҗ, халхинь арһул илнэ.

Санл гиигнәр Булһниг һар деерән өргәд арһул орн деернь кевтүлв.

— Амрад кевтҗә. Чи цуцрсмн болхч.

— Нег бичкнәр, — әрә шимлдсәр келн, Булһн се- рун дер дерлн нүдән аньв.

— Унт. Би чини өөр сууҗасув, — Санл орн деер делгәтә көнхлин ирмәгинь өргәД хаҗуднь суув.

— Ханж.анав. Би нег цөөкн минутд кевтҗәһәд бос- нав. Чи галстук, костюман тәәл, — күүкн шимлдәд келнә.

—- Сән, сән, — Санл галстукан, костюман тәәлэд,

киилгинь товч султхн чеежән дуүргәд ки авб.

44

Көвүн норхи т&мр орпа ирмэгд Булһна өөр ә£гә баг- тж кевтәд, терүг хәәрлҗ халх, күзүн, урласнь арһул әәмн бәәҗ үмсв.

* * *

Октябрьск нәәрин хөөн тавдгч курсихн һурвн сара практикд йовх болҗ һарв. Сүл өдрмүдт кесг керг хар- һад Санл Булһн тал мел ирдгән уурв. Педагогикин ка- бинетд эдн өдрин дуусн орс келн бОлн урн үгин урок- муд яһҗ кехин тускар кесг сүв-селвг соңслдҗ, урокин разработке бичҗ авчав.

Студентнрин ик зунь селәнә школмудар тусҗ. Тегәд чнгн институтын медрлтә багшнр баахн, шинкән баг шин нер зүүҗәх улсиг сәәнәр белдхәр зүтклдв.’

Санл болхла урднь хулдад авад бәәсн дегтрмүдәсн чемодандан дүүргәд тәвб. Селәнд одхла кенәс дегтрмүд сурхмб, тер үлү нам шишлң кергтә дегтрмүд бас. Тав­дгч курст болҗах практик — йир даалһврта практик. Багш болх эс болхинь эн сүүлин практик йилһхмн бол- җана.

Тумбочк дотр бәәсн дегтрмүдән йилһҗәһәд, нег дег- тр дотр Санл олн зургуд үзв. Тер ормдан зургудан өвр деерән тәвәд көвүн йовһн суув.

Негдгч курст цокулсн зургтан Санлын үүрмүд цу- һар ут-ут хувцта: көвүднь өргн-өргн шалврта, ээмәрн унҗсн киилгүдтә, күүкднь болхла ут өргн бүшмүдтә. Хувциннь кев-янзарн селәнәс ирсән медүләд бәәнә.

Хойрдгч курст цокулсн зургтаң невчк оңдарсн бәәд- лтә. Зәрм күүкднь үсәң экцлҗ, зәрмснь урлан буддг болҗ. Кесгнь неҗәдәр цокулад Санлд седклән медүлҗ бичцхәҗ. Санл зург болһниг ширтҗ хәләв. Давен сур- һулин җилмүд нег-негнәннь ардас зургд ээм-ээмән ца-' цулад өмннь ирж. зогсцхав. Тавн җилдән хамдан бәәсн студентнр сәәхн иньгүд, ах-дүүнр боллдв.

45

Неҗәдәр цокулсн зургуд дотр булһашин зург йовж, Эн зургаи Булһаш зуна каникуласн ирчкәд Санлд Бар­ен өдрләнь белгллә. Зургтан Булһаш йир шүрүн хәләц- тәһәр, уурта бәәдлтәһәр һарч. Тер бийнь Санлд эн зург соәхн болҗ медгднә. Булһашин зургиг йилһәд Санл паспорт дотран оркв. Цааранднь хәләҗ йовад бас нет хойр зург оньчлад Булһашин зургта оркв.

— Орҗ болхий, Санл Манджиевич, — гиҗ шогта дууһар дуудҗ Церн орҗ ирн Санлын тодлвр таслв,

— Церн, чи яһлач, асхн күртл цаг баһ үлдв. Биле- тәп-оч эртәснь хулдҗ авх кергтә, — болҗ Санл өмнв- снь ормаҗ босн, һартан бәрҗәсн зургудан баглад хәрү дегтр дотр оркв.

— Бичә дегд адһ. Дивн күртл поездт билет авхар манахс йовҗ одла. Чи нанд күн ура деер иим сурврт хәрү өглч: Булһашиг үзлч? Кёнд терүгән даалһҗанач? һурвн сар гидгчнь зөвәр болзг.

— Ю келҗәхмбч, Церн. Булһашиг кенд даалһхмб гиен нанд мел медгдҗәхш, — Санл Цернүр өөрдәд ээм деернь һаран тәвб.

— Отхонов Арвниг таньдвч. Эндр нанд көвүд түүнэ тускар келв.

— Ю келв? ,,

— Булһашла үүрлнә гиҗ. Октябрьск нәәрлә Арвн асхни дуусн Булһашинд сууҗ. Тер күүкиг гемтснәс авн Арвн тиигән эргәд бәәһә чигн. Чи яһҗахмбч?

— Шоглҗанач, Церн. Арвн Булһашин нег курсив көвүнлм, тиигәд чигн эргдг болх, — гиҗ келн, Санл кеҗәх көдлмшән мартад столын-өмн эл.кән теврәд зогсв.

’— Чини дурн, Би болхла чамд цаһан седкләрн кел- җәнәв, - ■ % .' • ••

— Э, э. Чи намаг салвлад хайчквч. Булһашин тус­кар би нам ухалҗасмн- угав. Юн гихв. Бән бәәж, медгдх. Арвн нанд бас таасгдна. Сән көвүн.

Тиигҗ келв чигн Санлын зүркн догдлҗ цокад, Бул-

46 -

һашнг минь ода Арвниг дахад йовҗасар һупдл әәмшгд хүврв.

Булһаш, Булһаш. Юн гиҗ келхв. Санлын санан-сед- клнг тер медхш. Кеду харһад бәәсн бийнь нам нет чигн үгәр Санл эврәннь тоолврин тускар медүлсмн уга. Дав­ен нәәрт чигн оч Сэи өдринь йөрәхәр седҗәтлнь, үүрмү- днь дахулад оңдан институтын амрлһна асхнд авч одв. Түүнә хөөн нег чигн сул асхн болад уга. Илднь келхлә: сүл өдрмүдт Булһашин тускар Санл ухалҗасмн чигн уга билә. Церниг бийән дегд дуудад бәәхлә хойр-һурв дәкҗ эмчин институтын амрлһна асхнд оч, тенд нег хойр күүкнлә таньлдла. Негнләнь Церн харһад үүрлхәр седхлә, нәәҗ күүкнь өөрәсНь һархш, тегәд чигн Церн биидән дөң болтха гиһәд Санлыг дууддг болв. Цернә төлә Санл тер үр күүкнләнь бииләд, хойр-һурвн асхн общежить күртл күргв. Хөөннь һаза балһснд харһхлари тер күүкд Церн Санл хойриг герәдән гиичд дуудв.

Гиичд көвүд одх болад зөвән келчкәд, оч чадсн уга. Ода болхла эн: ут хаалһдан белдвр кеҗәнә.

Иим цагла ирсн зәңг Санлд көл орулв. Авх хувцан эвкәд, чемодан деерән овалад оркчкад, көвүн адһҗ чирәһән уһаҗ авад, үүртән келв:

—• Би Булһашиг үзлго йовҗ чадшгов. Кемр би уда- дад бәәхлә, мини чемодаг авад вокзалур йов. Би тиигән ирсүв. Кемр харһлт ахр болхла, нааран ирнәв, хамдан йовхмн.

— Келсн үг — керчсн модн. Келсичн цугтнь күцә- нәв. Иов, йов, — гйҗ Церн инәмсклҗ үүмсн Санлын седкл тогтнулхар келв.

— Не, бичә нанд уурл. Харһхнидн, — гиҗ үүднәс хәәкрн, Санл гүүхәрн общежитәсн һарв.

Тер өдр Булһаш эмчд одх болзгнь болад, үр күүкдән сурһулясн ирхләг, такси дуудҗ авад поликлиник орла. Булһашиг хәләх эмчин кабинетин үүднд олн гемтә улс черүдән күләлдәд сууна. һурвн күүкн бас черүдт сууц- хана, Өмн өдрнь Булһаш үр күүкдәсн тавдгч курсихн

47

прйктИкд йовҗана гН>к соңсла. Тер соңссн асхндан, мацһдуртнь үд күртл чигн Булһаш нуувчар Санлыг нрәд мендләд һарһвзго гиҗ дотраи ухалҗав. Беле... болв Санл эмчүр һарад йовтлнь чигн ирсн уга.

«Юн учрсн болхв? Ямаран үгәр би терүг һуидасмн болхв?» — гиҗ Булһаш невчк гейүрсн дүрстә суув.

Санлыг эс ирх гиҗ Булһаш нам санҗасмн уга. Кен чигн көвүдлә харһад күүндхләрн Санлыг оньдин нүдн- дән үздг. Терүнә ду соңсҗ, терүнлә күүңдсң болҗ мед- гддг билә. Булһаш эврән медсн уга, яһҗ Санл терүнэ уха-седклинь авлсинь, ямаран өдрлә. Терүнд нерәдэд хулдж. авсн «Есенина шүдгүд» дегтрән Булһаш ода күртл белгләд уга, тиим харһлт чигн болад уга...

Тер аехн Санл хойр-һурв ирҗ Булһашин хаалһата үүд түлкҗ хоосн һарад бәәв.

Нәәмн часла поезд йовх студентнр вокзалын өөрк перрониг дүүргҗ, наадн-инәдәр аһар сергәв. Тедн дунд хуурчнр чигн йовна, биичнр, дуучнр чигн олн. Эдн нам кен йовҗахинь, ,кен үлдҗәхинь йилһл уга дууллдад, бииллдәд — йир байрта нәр. кеҗәнә. Зуг Санл һартан хар чемодаһан бәрсн нааран-цааран кү күләсн мет энд- тендән хәлән йовдңнад бәәнә. Санлур күн өөрдхш.

Поезд утар доңһдад, перрон деер шуугҗах улсиг улм үүмүлв. Чемодасан бәрсн студентнр вагодан темщк, пег-негндән дөңгән күргәд орман хәәлдцхәв. Сүүлин болҗ вагонд Санл орҗ ирв.

«Ирсп уга... Ирсн уга... Ирсң уса»,— гнснхойрүг келнәннь үзүрт торч, зүркинь хорсхав. Сүл минутд Санл билетән хәрү касст орулад өгчкәд маңһдуртнь чигн йовхар ухалв. Зуг үлдҗ болщго. Тедндә хамдан практикип багш йовҗ йовна. К)н гиҗ сурҗ һдрхв. Керг уга.

Булһаш һундх, аль мнңи седкл тер медҗәхшнй.. Ара­па өөр боәх, кен медхв, үүрлҗодг чигн болх^ һазртан күрн бичг бичх кергтә. Вагона ут туршарт йовад Санл Цернә суусн өрәд орман олҗ тогтнв.

48