Темәнә туск домгуд

Арвн хойр җил арвн хойр әмтнә нертә. Үкр, мөрн, хөн җил бәәнә. Һанцхн темәнд җил уга. Юңгад темәнд җил эс күртсмб?

Иим сурврт арвн хойр җилин эзн, заяч иигҗ хәрү өгч:

Җилмүд хувахд үкр, мөрн, хөн, мөчн, така - цуһар түрүлҗ ирв, хулһн, темән хойр сүүләс ирлдв. Сүүлин негхн җил үлдлә. Эн хойрин кенднь өгхмб?- гиҗәһәд: "Та хойрин кен түрүлҗ өрүн һарх нар үзнә, терүнднь җил өгнәв",- гинә. Сө болв, өр цәәв - генткн хулһн хәәкрв. “Би нар үзҗәнәв!”- болв. Хәлән гихнь, темәнә бөкн деер һарсн хулһн түрүлҗ нар үзҗ.

Арһ уга, аңхун темән хулһнд тиигҗ меклгдәд, җил уга үлдв. Бичкикн хулһнын җил бәәнә, хамгин ик темәнә җил гиҗ уга.

ТОЛЬ: аңхун - беспечный; заяч - создатель, вершитель судеб; өр цәәв - наступил рассвет.

* * *

Хальмг хотна захд овалһата үмсн бәәдг. Өдр болһн деернь асха бәәтл, үмсн овалгдад, икдәд, тарад, ик зә эзлнә. Тиим үмсн деер кезә чигн темән көлврсн бәәдг.

• Яһад эн темән үмснд көлврәд бәәдгви?- гихлә, өвгд келдг:

• Ик кезәнә, җилмүд хувахд темән хулһнд меклгдҗ. Хулһн темәг меклчкәд, үмсн дор бәәсн нүкндән гүүһәд орҗ оч. Тер мекч хулһныг алхар седәд, көлврәд бәәдгнь тер,- гиҗ көгшд шоглҗ цәәлһнә.

ТОЛЬ: зә - пространство; көлврх - валяться, кататься, переворачиваться; үмсн - зола; шоглх - шутить.

ХӨН

Хөн малын зүүл олн. Хальмг хөн, орс хөн, торһн нооста хөн (меринос), бухар хөн... Торһн нооста хөөнә ноосн үнтә, ноосар эд кенә. Урд цагт теегт хальмг хөн олн билә. Хальмг хөн өөкн сүүлтә, шүрүн нооста, ик мах өгдг хөн билә. Меринос цаһан бор болхла, хальмг хөн улан, хар, бор, цаһан, шар толһата тиим олн зүстә болдг билә. Хальмг хөн хамгин ик цогцта, өргн сүүлтә болдг. Орс хөн нәрхн сүүлтә болсндан шодң хөн гиҗ нәрәдгддг. Орс хөөнә арсн - сән, девл уйхд айта. Бухар хөн хурсх өгдг хурһна арсарн үнтә. Хурсх девл - бухар хөөнә зөөр. Бухар хурсх - хар, бор, улвр өңгтә. Отхта хурсх - кееһә хувцн: девл, дах, махла уйдг. Хөн мал – күүнә нег үнтә зөөр.

ТОЛЬ: бухар хөн - каракульская овца; бухар хурсх - каракуль; дах - доха; зөөр - богатство; отхта хурсх - кудрявая мерлушка; улвр - красноватый; хурсх - мерлушка; шодң хөн – тонкохвостая (русская) овца; шүрүн нооста - густошёрстный.

* * *

Хальмг сүргт хуц, ирг, нәәднр хөн, төлг, зусг, хурһн хамдан йовдг. Нәәднр хөн җил болһн сөң, эсклә икр, хурһ өгнә. Хөн хаврар хурһлна, намр болтл хурһн өсәд, бооҗад, нооснь күцнә. Намрин хурһн - сагсг хурһн. Төлг - нег наста, зусг - хойр наста. Ирг - яссн (агтлсн) хөн; һунн ирг, дөнн ирг, туулн ирг, зурһан наста ирг гинә.

ТОЛЬ: зусг - двухлетняя овца; икр - близнецы; ирг - валух; нәәднр хөн - матка; сагсг - шестимесячный ягнёнок; сөң-один из пары, одиночный; төлг - годовалый ягнёнок; бооҗх- расти, вырасти (о ребёнке и молодняке животных).

* * *

Ирг - ик цогцта, бат. Хальмг ирг залу кү дааһад, унулад йовдг. Туулн иргин өөкн сүл пуд (16 кг) татдг. Намрин тарһн ирг, кевтхләрн, амрар босҗ чадхш: тедү дүңгә сүүлнь күнд болдг, адһад босхлань бөрвнь сөңгрнә.

Тевр-тевр сүүлтә, Хөөдин кишг

Тевш-тевш семҗтә Тогтх болтха!-

гиҗ йөрәдг. Тевр сүүлтә, тевш (дүүрдг) семҗтә хөн - наста ирг.

ТОЛЬ: бөрв - подколенное сухожилие; дүүрх - наполняться; кишг - благололучие; пуд - 16 килограммов; сөңгрх - отрываться; тевш - деревянное корыто. тедү дүңгә - настолько; тогтх болтха – пусть будет (состоится, утвердится).

* * *

Хөн - номһн сәәхн заңта мал. Ноосн, арсн, махн, өөкн, үсн - хөөнәс ордг ору. Хөөнә үсн өткн, көкүл хурһн түргәр бооҗна. Хөөнә үс сааһад, чанад, ээзгә гидг сенр хот болһдг. Хөн нилх һарсн хурһнасн салхш, теңкхинь күләһәд, босхад, ардан дахулна. Хурһлад, нилх үрән долаһад, асаһинь хагсана. Күкрсәд, мәәләд, дууһан өгч танюлна. Салсн хурһан дууһарнь таньҗ авч көкүлнә.

ТОЛЬ: аса - слизь, слизистая оболочка; бооҗх - расти, окрепнуть; нилх – новорож- денный; сенр хот - вкусная, необыкновенная пища; теңкх - встать на ноги, окрепнуть; ээзгә - творог.

* * *

Хөн сүлиннь төлә,

Күмн үрнәннь төлә

(Күмн үрнә төлә кишг хурадг; хөн мал сүлдән өөк хурадг, юм ухалдг уга).

Миңһн цаһан хөн Мини цаһан хурһн

Миитр-миитр гиҗ йовна. Котр-котр гиҗ дахна

Ахрар:

Миңһн цаһан хөн - митр-митр,

Мини цаһан хурһн - котр-котр

(Өкәр бичкн хурһн котр-котр гисн сәәхн йовдлта, бөдүн хөн миитр-миитр гисн төвшүн йовдлта).

Хальмг хөөнә хол урдкснь - уулын зерлг хөн, нернь арһль. Алта уулын арһль хөн шархл зүстә, ут көлтә, деңкәсн сәәхн толһата, мошкрсн ик өвртә, өндр сәәхн хацта - бәәһлин бүрн төгс бүтәл. Хадын ора деер холд харад зогссн арһль - уул деер тәвсн әмд көшә мет сәәхн. Болв эн әмд көшә сеерәрн зун хөрн см, күндәрн хойр зун кг.

ТОЛЬ: бәәһл — окружающий мир; бүтәл — создание, творение; деңкәсн — горделивый; көшә — памятник, обелиск; мошкрсн — скрученный. төвшүн — спокойный; харх — наблюдать, смотреть вдаль.

ЯМАН

Мана теегт яман мал цөөкн. Дөрвн зүсн (мөрн, хөн, үкр, темән) малын тоод яман орхш. Болв чигн яманас олз үзгднә, хамгин түрүнд - ямана бул үнтә. Сертхр өвртә, нәрхн шилвтә, өргндән сахлта, эгзңнҗ мәәлдг яман олн зүстә болна. Шар яман, хар яман, көк бор яман, цаһан яман. Яман - тогтур уга мал. “Яман - йовач мал”,- гиһәд көгшд ямаг таасдг уга билә. Тернь бас зөвтә. Яман хөөд заагт йовдг, ямаг салуднь хәрүлдго. Тогтурта төвшүн хөн малд көтлвр болад, дахулад, “зад татад", йовулад йовдгинь хөөчнр таасхш. Яман юм давшхдан дурта. Гер, сара, катг, хаац деер давшад һарч одна, хамхлна. Нег үлү ишк, төлг - баһ наста яман давшач.

Яман түргн өсдг мал: икрлнә, төлг ишк эврән ишклнә. Болв яман - кергтә аһрусн. Нег яман хойр-һурвн җилин туршарт тавн-арвн болҗ одна. Яман мах өгнә, үс өгнә, бул өгнә. Зуг талын махн, үсн элвг цагт ямана мах, үс керглхш. Ямана булар өлгсн беелә, толһан альчур - келдг үг уга сән. Дулан болчкад җөөлкн. Ямана арсн чигн үнтә.

ТОЛЬ: давшх - лазать, влезать наверх; зад татх - быть причиной, зачинателем чего-либо отрицательного; икрлх – приносить двойню, близнецов; йовач – непо- седливый; сертхр - торчащий; тогтур уга - непоседливый; эгзңнҗ - блеять дрожащим, дребезжащим голосом.

* * *

Ядсн күүнд - яман мал. Мал чиләд, түрҗ одсн күн ямаһар мал кеҗ авад, тооһинь өскәд, төлҗдг, көлд ордг бәәсиг эн хуучна үлгүр медүлнә.

“Ямана толһа дееҗд ордг уга” (ордго). Яман мал күндтә биш бәәсинь эн үлгүр заана. Хүрмд, күндин йосар, хөөнә толһа дееҗтә ирдг. Ямана толһа хүрмд авч ирдг уга (ирдго).

Тогтур уга, юм давшхдан дурта бичкн күүкдиг “яман" гиҗ зоог кедг.

Ямана урдкс уулта, хадта һазрт зерлгәр йовсинь мана теегин яман медүлнә: өндр эрг, өөдм амрар давшна, хаша-хаац деер һарна. Яман овалсн өвс давшад буя, йөркг мет сәәнинь түүҗ иднә.

Уулын зерлг яман өндр уулын хад чолун заагт урһдг бут модн, өвсәр теҗәл кедг аһрусн, өндртән, 4-5 дуунад һардг, цасн дотр чигн бәәршдг.

ТОЛЬ: буя - лакричный корень; дееҗ - почётное угощение-жертвоприношение бурханам; зерлг - дикий, дикорастущий; йөркг - житняк, көлд орх - стать на ноги, начать богатеть; төлҗх - развиваться, расти, крепнуть; ядсн - испытывающий затруднения, небогатый.

* * *

Яман - күүрг мал гидг. Күүрг гисн: түргәр өсдг, зуг түргәр чилдг. Малын ширг гем яманд түрүлҗ ирнә гидг. Урд цагт ямад моомар гемнҗ үкдг. Нег яманд моом ирхлә, цуһар хальдҗ үкдг.

Яманд уурлсн хөөч: “Моомр! Моомар чил!" - гиҗ харадг.

Тогтун йовсн хөөдиг дахулхар седәд, салад һарсн ямаг: “Чаг! Чаг!"- гиҗ хәәкрәд, гирлгәр шивәд, хәрү көөсн хөөчин дун кеер соңсгддг.

ТОЛЬ: гирлг - ярлыга (для ловли овец за заднюю ногу), күүрг - хрупкий, некрепкий; моом - сибирская язва; түргн - быстро; хальдх - заразиться; ширг гем - мор, эпидемия.

* * *

Ямад: ишк, төлг, зусг, нәәднр яман, серк, тек. Нәәднр яман - ишкин эк. Тек - эр яман. Эм төлг, эм зусг ямадын зәрмнь ишклнә. Серк - яссн эр яман. Серк - ик цогцта, бул, мах икәр өгнә. Серк махта, тарһн болв чигн, дотр өөкәр тату. Ирг хөн тевр сүүлтә, тевш семҗтә болхла, серкин семҗн таҗрха, нимгн болна. Таҗрха, бусрг цаһан үүлиг "серкин семҗн үүлн" гидг.

ТОЛЬ: семҗн - сальник; серк - холощёный козел; таҗрха - редкий, сетчатый, тонкий; тек - козел; яссн - холощёный (валух).

Тек, серк - ут өвртә, тек унҗсн ут сахлта. Өргндән ут сахлта күүг тек сахлта -гидг.

Кезә чигн бүтш уга керг үүлиг, болш уга йовдлыг:

Текин өвр теңгрт күрхлә,

Темәнә сүл һазрт күрхлә -

(болх, күцх) гидг.

Серкин өвр ут, гедгр, адрута. Дуралһад нерәдсн урһмл бәәдг.Туульд күн иддг: альмн, кедмн, шар өрг, инҗр, серкин өвр – гиҗ йовдг. Ода цагт нег зүүлин лир модна үрсиг “серкин өвр" гинә.

ТОЛЬ: адрута - неровный, шероховатый; бүтш уга - не удастся, не исполнится; гедгр - выгнутые назад; лир - акация.

Яман кезә чигн сүүлән сеглсн, сүүлән деегшән өргсн йовдг. Ил медгддг, ил йовдлыг “ямана сүүләс ил юмн” гидг.

Үлгүр:

Темән, яман хойр, мөрглдҗ чадхш.

Тенг, цецн хойр, күүндҗ чадхш.

ТОЛЬ: сеглх - приподнимать.