Мөрнә йовдл

Мөрн йовдңнна, хатрна, тавлна, гүүнә. Зәрм мөрд сайглна, җорална. Мөрнә йовдл – сәәхн. Мөрнә йовдл олна дуунд орна.

1. Нарндан хо мөрн Нәәхллсн, дүүлңнсн йовдлта

(дун).

2. Сайг сәәхн саарлинән Сәәр деернь өсләв,

Сәәхн заңта ээҗинән Өвр деернь өсләв.

3. Күрң мөрнә гүүдл сәәхн,

Күүкн күүнә йовдл сәәхн

ТОЛЬ: гүүнә - бежит, скачет; җорална - ходит быстрой иноходью; йовдңнна - ходит шагом, шагает; сайглна - ходит тихой иноходью; тавлна - скачет галопом; хатрна - рысит, идет рысью.

ҖОРА

Кезәнә хатрл, гүүдл уга хар кер гидг мөрн бәәҗ. Тер хар кер мөриг хурдн җора гидг чигн бәәҗ. Тер хар кер хатрдго, гүүдго, зуг дорк ормасн җоралҗ авад һардг, кесг хурдн мөрнд күцгддго бәәҗ гинә. Эзнь мөрндән эңкр санҗ.

ТОЛЬ: дорк ормасн - с места; күцгддго - не догоняемый.

Сайг, җора

Сайг, җора гисн мөрнә өвәрц йовдл. Йирин мөрн туслцдго хойр көлән селҗ өмәрән тәвнә. Сайг, җора мөрд нег бийин хойр көләрн дегц ишкнә. Сайг, җора мөрнә йовдл унсн күүнд амр. Сайг, җора мөр унх күн олн. Хасг улст “Хальмгин хар җора" гидг айс бәәнә. Нертә җора хальмг мөриг магтад, хасг улс һарһсн айс кесг зун җилдән хадһлата.

Сайг сәәхн саарлын Сәәр деернь өсләв -

гиҗ бас хальмг күн тавн-зурһан зун җилдән дуула.

ТОЛЬ: дегц — одновременно; магтх - хвалить, прославлять; өвәрц – особенный, необыкновенный; селҗ - по очереди; туслцдго - противоположные; унсн күн - всадник; унх күн – желающий поездить, хадһлата - хранится, сохранена до наших дней.

* * *

“Җаңһрт” харһдг мөрдин нерд: Алтн Шарһ - Миңъян баатрин күлг мөрн Зеерд (Арнзл Зеерд) - алдр богд Җаңһрин күлг. Күрң һалзн - Савр баатрин күлг. Буурл һалзн - Санл баатрин күлг; Буурл һалзн күлгтә Бульңһрин догшн хар Санл. Көк һалзн (Оцл Көк һалзн) – Хоңһр баатрин күлг. Агсг Улан — Алтн Чееҗин күлг.

ТОЛЬ: һалзн - лысый; оцл - ленивый, нерезвый; күлг – алдр нертә мөрн; арнзл - Җаңһрин күлг; агсг (аксак) - доһлң (түрг үг), буурл - чалый.

* * *

Хурдн мөрн хәәртә үнтә.

Сарва баһ цагтнь Сай өркәр авсн

Сән (күлг) болх гиҗ Күүкн Күрң һалзнта

Күнд һарта начн Савр баатриг мана “Җаңһр" магтна.“Начн Көк" гидг мөрән геедрхлә, эзнь иигҗ генәртә кевәр дуулна:

Үзәд өгсн күмнд Үнчн үгәрн шаңннав, Бәрәд өгсн күмнд Бәрәтә герәрн шаңннав. Сурад өгсн күмнд Сувсн сиикәрн шаңнав, Зааһад өгсн күмнд

Зандн шархларн шаңннав, Чимәһинь авсн күмнд Чикндк сиикәрн шаңнав,

Авч ирәд өгсн күмнд Алтн билцгәрн шаңнав.

Некҗ өгсн күмнд Некә үчәрн шаңнав.

(дун)

Начн Көкиг олҗ, өгсн күмнд кедү зүсн үнтә эрднәр эзнь шаңнхар бәәнә? Тоолад дастн.

ТЕМӘН

Дөрвн зүүл малын нег үнтәнь - темән мал. Халунас әәдго, киитнд даардго, әрвҗго өвсәр теҗәл кедг, хотд әрвн - темән мал.

Халун сальк өрҗ йовдг, Халун нарнас әәдго, Хатхач цегргәр хот кедг. Һашун усар унд кедг,

Серә һозһр хойр бөктә,

Савһр болн ут зогдрта,

Бөк, күдр цогцта,

Бөкн хоорндан эмәлтә.

Темәг тергнд зүүнә, мөрн кевтә унад йовна. Мөрн мет хурдн, цар мет чидлтә. Темән хальмг күүнә нөкд, тулг болад йовсмн. Күнд ацаһинь нурһндан ачад, тергәр чирәд миңһн җилдән церглсн ачта темән мал.

ТОЛЬ: ацан - груз, поклажа; ачта - достойный, заслуженный; әрвҗго - немного; әрвн - бережливо, экономно; бөкн - горб; һозһр - вертикальный, растущий вверх; зогдр - грива (у верблюда), күдр - могучий, сильный, мощный; теҗәл - пропитание; тулг - опора; цогц - тело, стать.

Темәд: буур, атн, иңгн, торм, ботхн. Иңгн темән һурвн җилд нег ботхлна. Ботхн өсәд торм болна. Хамгин күчтә, догшн темән буур. Буур-темән сүргин эзн. Атн темән - хамгин көдлмшч темән. Ботхн уга иңгн бас күчтә көдләч. Торм темән экләд унад дасхна. Торм- альвн, наадч, тогляч. Ботхн - иңгндән эрк.

ТОЛЬ: атн - верблюд-кастрат; ботхн - верблюжонок; буур - верблюд-самец; иңгн - верблюдица; сүрг - стадо; торм – двухлетний верблюжонок; уна - верховое животное.

Экиннь геснд арвн хойр сардан теегдәд һарсн нилх ботхн – өөд уга болна. Хар нүдтә, хойр бичкн бөктә ботхн - көркхн, өкәр болна. Нилх ботхн нохаһас, күүнәс әәнә. Әәһәд, эк талан шахлдад ташрлад бултна Икәр әәхләрн гемтнә гидг. Чочад, әәһәд гемтсн ботхнд хорһлҗ цутхад эдгәдг (дом кедг). Әәсн нилх күүкдт хорһлҗ цутхдг - тедү мет эзнь ботхан нилх үрнләһән әдләр хәәрлдг.

ТОЛЬ: ташрлх - загораживаться; теех - выносить в утробе; хорһлҗ цутхх - плавить свинец (обряд отливания свинца при испуге у детей); чочх - вздрагивать, пугаться; шахлдх - прижиматься

* * *

Темән, темән төөрүхә Темәнә ботхн җөөрүхә.

Җөөрүхә (җөөрү/җеерү) - бичкн шаһа гиҗ өкәрлсн үг. Ботхнд цуһар дур- та, эңкр. Өнчн цаһан ботхна домг бәәдг. Туульд, өнчн күүкиг хөөт эк нуурт хайхла, өнчн цаһан ботхн болҗ әмдрнә. Хөөннь сәәхн күүкн болҗ хәрү тохрна, аңһуч нойн көвүн, күүкиг үзн дурлад, нөкр нәәҗ болна.

Өнчн цаһан ботхн - уйңһ сәәхн дүр.

ТОЛЬ: өнчн - сирота, осиротевший; тохрх - превращаться; уйңһ – меланхоли- ческий, жалобный.

* * *

Темән - хамгин том, өндр мал. “Темә унсн күн теңгрт өөрхн" (үлгүр). Хамгин ик, элвг тоовриг “Темәнә бөкц тоовр" гиҗ дүңцүлдг. Хамгин гүн цасн унхла - темәнә гесцә цасн гидг. Хамгин удан, ховр йовдлыг - темән төрхәрә юмн гидг.

Туула җилд - һурвн төл, хөн, үкр, гүн - җилд нег төл өгдг болхла, темән - һурвн җилд нег ботх өгдг - тиим удан төрдг.

Буру, му заңта күүг - буурин күзүнәс матьхр (хаҗһр) күн гидг. Архасн хар үүлиг темән үүлн гидг.

Темән үүлн һархла Тенг көвүн һархла

Теңгрт амр уга. Эцкднь амр уга.

(Темән үүлн - задын, аюлын үүлн).

ТОЛЬ: архасн - огромный, нагроможденный; дүңцүлх - сравнивать, зад - ненастье, непогода; матьхр - кривой, изогнутый; му заңта - с дурным характером; тенг - глупый; тоовр - угощение; хаҗһр - неправильный; ховр - редкий.