Мөрн. Адун

Кеер адун йовна. Эн адунд җир һар мөрн бәәнә. Мөрд тарад идшлҗ йовна. Адуна захд адуч Дорҗ кер мөртә йовна. Адунас салсн нег мөриг Дорҗ довтлад көөв. Көөһәд, адунла негдүлв. Үргсн адун хәрү тогтнад идшлв.

ТОЛЬ: җир һар - более шестидесяти; идшлх - пастись; кер мөрн - гнедой конь; тогтнх - успокоиться; үргсн (үргх) - пугаться, шарахаться, разбегаться.

Аду усллһн

Һол дотр заңһта худг бәәнә. Адуч Дорҗ, халун чаңһрхла, адуһан худгур туув. Худгин өөрк ут оңһц усар дүүрң. Мөрд хатрлдад, түрглдәд, худгур адһв. Өкәлдәд, оңһцас ус уув. Түрүн ууснь, адһм угаһар өөдм давшв, һолас һарв. Адун эрг деер баглрад зогсв.

Аҗрһ адун

Үр сард ик адуг хуваһад, арвн долан гүүг нег аҗрһтаһар салу-салуднь тәвнә. Иим адуг нег аҗрһ адун гинә. Аҗрһ эн адуһан харуһар бәрнә, нег чигн гү салһхш, һазаран тәвхш. Хулхаһас, чонас харсна, чоныг туруһарн чавчад көөнә, ална чигн.

ТОЛЬ: агт - конь, мерин; адһм угаһар - неторопливо, не спеша; адун - табун; аҗрһ - жеребец; галгр - сверкающий взгляд; гүн - кобылица; догшн - грозный; ишклх - лягать; өөдм давшх - подниматься наверх, подняться на взгорок, салһхш - не дает отделиться, отбиться, туруһарн чавчад - бить копытом, түргх - фыркать; хатрх - идти (бежать) рысью, үр сар - первый летний месяц; хару - ревнивый, заботливый.

МӨРД

Адунд, наста мөрд дунд, унһн, сарва, дааһн, бәәсн гидг баһ наста мөрд йовна. Зәрмдән шин һарсн унһна өөр сарва ахнь, түүнәс ах дааһн йовна. Эдн хоорндан ни, көөлдәд наадна. Нег үлү унһд салу гүүлдәд наадснь үзгднә.

ТОЛЬ: бәәсн - трёхлетняя кобылица; дааһн - двухгодовалый жеребёнок; ни - дружные; сарва - годовалый жеребёнок.

* * *

Адуна мөрд олн зүстә. Кер мөрн, шарһ мөрн, хоңһр мөрн, бор мөрн гиҗ бәәнә. Күрң, хо, саарл гидг зүсд бас бәәнә. Кер, күрң-бүтңгү зүсн. Шарһ, хоңһр, хо - цәәвр, сарул зүсд. Күрң, шарһ, хо, хоңһр, зеерд - сәәхн зүсд.

* * *

Мөрн - сәәхн мал. Зүсәрн, кев-янзарн сәәхн. Мөрнә гүүдл сәәхн.

ТОЛЬ: бүтңгү - тёмный, затемнённый; гүүдл - бег; зеерд - рыжий; кев-янз - внешний вид, форма; саарл - мышастый; хоңһр - буланый; хо - светло-рыжий; цәәвр зүсн - беловатая масть; шарһ - соловый.

* * *

Адунд аҗрһ, агт, гүн мөрд йовна. Аҗрһ-адуна эзн. Аҗрһ - догшн, аҗрһас цуг мөрд әәнә. Аҗрһ - ик цогцта, арвһр ут сүүлтә, галгр догшн хәләцтә. Агтс, гүүд, баһ наста мөрдиг аҗрһ догшар бәрнә: адунас салһхш, көөһәд хурана, ишклнә, хазна, баглна.

ТОЛЬ: баглна - сбивать в табун, гурт; ишклнә - лягает; хазна - кусает.

* * *

МӨР СУРҺЛҺН

Эндр Дорҗ мөр сурһхар шиидв. Адунд дөнн күрң мөрн йовла. Дөнн күрңгиг Дорҗ мөрәрн көөһәд, адунас салһад, цалм хаяд бәрв. Зурһан алд цалм бүтүһәрн күрңгин күзүнд тусв. Күрң цалмас алдрхар седв, зуг Дорҗ цалмар татад зогсав. Күрң хуурһслад, һәрәдв, зуг күзүнь боогдад, зогсв, бәргдв.

ТОЛЬ: алдрх - высвободиться; бүтү - петля; тусх - попасть; хуурһслх - издавать храп, храпеть; цалм - аркан. лассо.

* * *

Дорҗ мөрнәсн бууһад, цалмин арһмҗ дахад, күрңгин күзүнд күрв. Эвләд, иләд, тогтнулв. Гетҗәһәд, хазарлад, амһалв. Көтләд, герүр авч ирәд, эмәл тохад, цеб һәрәдәд мордв. Күрң хуурһслад, һәрәдв. Дорҗ ташмгар цокад довтлулв. Гүүлгәд, харань алдрад йовҗ одв.

ТОЛЬ: амһалх - взнуздать с удилами; арһмҗ - аркан, лассо, гетҗәһәд - изловчившись; ташмг - плетка; тохх - оседлать; хазарлх - взнуздать; харань алдрад - исчезнуть из поля зрения; эвлх - успокоить; эмәл - седло.

Герин өөр үлдсн адучнр Дорҗиг күләв. Өрәл цаг (час) үлү болсна хөөн зо һатцас Дорҗ мөртәһән үзгдв. Удл уга күрң мөрнь дәәвлсн, цаһан көөс цахрсн, әрә хатрлта ирв. Тиигҗ күрң мөрн эмәлд дасв.

ТОЛЬ: әрә хатрлта - еле рыся; зо һатцас - из-за возвышенности; көөс цахрсн - весь в пене, с пеной у рта; дәәвлх - шататься, качаться (от усталости).

* * *

Мөриг зүсәр, насар, киисәр йилһнә. Дөнн күрң мөрн - дөңҗн күргч гүн, туулн бор-туулҗн боргч гүн, кер мөрн-кеегч гүн, хо мөрн, хоогч гүн, шарһ мөрн - шарһгч гүн, саарл мөрн - сааргч гүн.

ТОЛЬ: киисәр - по полу; зүсәр - по масти; һунн-һунҗн - трёхлетний – трёхлет- няя; дөнн-дөнҗн - четырёхлетний-четырёхлетняя; туулн-туулҗн – пятилетний – пятилетняя; кер-кеегчн - гнедой-гнедая.