(Келнә ээдрә һарһлһн)

Дава, Пүрвә хойринкинь Бөк бәрлдхнь сүркә.

Дааһн, унһн хойринкинь

Инцхәлдхнь сүркә.

Күрң үкр туһлтаһинь Мөөрх гидгнь сүркә.

Көвүд, берәд хойринкинь Инәлдх гидгнь сүркә.

ТОЛЬ: бөк (бөк бәрлдх) – борец, силач (бороться, состязаться); инцхәх - ржать; сүркә - сильно чрезвычайно, исключительно, в данном тексте “большие мастера”, цаң - литавры.

ГЕНӘРТӘ

(Келнә ээдрә һарһлһн)

Ямта, байна көвүдин

Эрк гидгнь генәртә.

Яман хөн хойринкинь

Мәәлнә гидгнь генәртә.

Иңгн ботхн хойринкинь Буульна гидгнь генәртә. Унҗһр чиктә ноханкинь Уульна гидгнь генәртә.

ТОЛЬ: буульх - реветь (о верблюде), генәртә – печально, удивительно, мәәлх - блеять (об овце, козе), унҗһр - свисающий, вислый, уульх - выть (о собаке), эрк - капризный; ямта - важный (должностное лицо)

ӘӘХВТР

(келнә ээдрә һарһлһн)

Тек, хуц хойринкинь Мөрглдх гидгнь әәхвтр. Таальг тавн темәнкинь Девсх гидгнь әәхвтр.

Тарһн көк бухинкинь

Сеҗх гидгнь әәхвтр. Цаһан саарл аҗрһинкинь Чавчх гидгнь әәхвтр. Чонын чиктә ноханкинь Зуумтха гидгнь әәхвтр.

ТОЛЬ: әәхвтр - пугающе, страшно, девсх - бить ногой, топтать; зуумтха - кусающийся (о собаке), мөрглдх - бодаться; сеҗх - боднуть, таальг - верблюд; хуц – баран

Гүн худг

(Келнә ээдрә һарһлһн)

Гүн худг - гүңгр цецг, Цецгин цегән алг, Алгин нәәмн келкә, Келкән кеер-зөөр,

Зөөрин зосн өндгн, Өңдгин өөкн чолун, Чолунь цогта хан,

Хаани хорха бичг, Бичгин бәәр хуур, Хуурин хунду һалун, Һалунь һазр усн, Уснь олн моңһл, Моңһлын модн күрә, Күрәнь көк шовун,

Шовуна шоңхр нойн, Нойна ноха дахуль, Дахулин давсн кер, Кеерин кецин начн,

Начна нәәмн төл, Төөлин төгс хан, Хаани хар төлг, Төлгин теҗәвр идг.

БҮРҮ БУХ

(Келнә ээдрә һарһлһн)

Тер муһлзурта буһлзурта Тааха көк бүрү бухта үкр Мана муһлзурта буһлзурта Тааха көк бүрү бухта үкр ю?

Тана муһлзурта буһлзурта Тааха көк бүрү бухта үкр ю?

***

Барун уулын хөр һар бор һалун Зүн уулд һарна

Зүн уулын хөр һар бор һалун Барун уулд һарна.

ДӨРВН

Дөрвн ульрл: хавр, зун, намр, үвл. Дөрвн үүлдл: немх, хасх (холвх, хувах).

Дөрвн сул:

Давсн уга цә сул,

Сурһал уга көвүн сул,

Хазар уга мөрн сул,

Эрчм уга деесн сул.

Дөрвн догшн:

Эргәс буусн цувг догшн, Эмәләсн көглсн мөрн догшн, Уулас көлврсн чолун догшн, Усн дотрк заһсн догшн.

Дөрвн көк:

Үүлн уга оһтрһу көк,

Өвчн уга делүн көк,

Уснь цегән дала көк,

Өвдхән меддго махмуд көк.

Дөрвн хоосн:

Худлчин амндк үг хоосн, Хармчин һартк өглһ хоосн, Өрәлдәтә мөрн өдртән хоосн, Өөрән негиг дахулсн хоосн.

Дөрвн уга:

Үд өңгрхлә өдр уга,

Олнас салхла җирһл уга, Дурн угад нүдн уга.

Дуршл угад седкл уга.

ТОЛЬ: дуршл -желание; көглх - брыкаться; сул -слабый; үүлдл - действие; эрчм - прочность скручивания (о веревке).

ТАВН

Тавн эрктн: чикн, нүдн, амн, хамр, бий.

Тавн амтн: әмтәхн, ишклң, ходрң, һашун, шорвг.

Тавн махбод: төмр, модн, усн, һал, шора Тавн цул (көндә биш): зүркн, оошк, элкн, делүн, бөр Зурһан көндә: цөсн, хот (ходад), һолһа, нәрн гесн, давсг, самшу.

Тавн хошун мал: мөрн, темән, үкр, хөн, яман.

Тавн уга:

Теңгрт тулур уга,

Далад бүлүр уга,

Үүлд бүслүр уга,

Орчлңд ооср уга,

Однд то уга.

ТОЛЬ: бүлүр - мутовка; бүслүр - опоясывающая верёвка, пояс; махбод - материя; ооср - крепление, привязь; тавн хошун мал - пять видов скота; тавн эрктн - пять органов чувств; тулур - опора, подпорка; ходрң - очень кислый, едкий; цул - сплошной, неполый; шорвг - солёное, солончаковое.

БҮҮВӘ

(дун)

Бүрүлин гегән тасрҗ,

Бүрңкү ора болв,

Бүгд әмтн амрҗ Бүрн төгс унтв.

Бүүвә, бүүвә, бүүвә.

Түңг бутын йозурт Туулан кичг хорһдв,

Түгдгр бийән хураҗ Түгдиҗ кевтәд унтв.

Бүүвә, бүүвә, бүүвә Харһн бутын йозурт Хамг шовуд хорһдҗ Хойр җиврән хүмәд Харңһуд кевтәд унтв.

Хар сәәхн нүдән, Хамад ода унтыч.

Бүүвә, бүүвә, бүүвә.

ТОЛЬ: бут - куст: бүгд – все, все вместе; бүрңкү - тёмный; бүрүлин гегән – сумрак; түңг - основание (травы); түгдһр – сгорбившийся; харһн (харһънъ) - харагана (колючий кустарник); хорһдх – укрываться; прятаться; хүмх – подобрать, прижать.

АҢҺА ТАҢҺА ДҮҮҖҢ

Аңһа - таңһа дүүҗң Алг текин өвр Зун буһин арсн Зуслң герин шаанцг.

Шаазһа, шаазһа шагшв Сәәхн зәңгән келнә,

Салан экн зуслңд Сәәтүр хамдан наадъйа.

Саглр, саглр модн Салан ацин деесн - Сәәхн дүүҗң авъйа,

Сар һартл наадъйа.

Нааран-цааран нисдг Найн буһин арсн,

Намта хамдан келклддг Чи ямаран чаңклдг.

(Дүүҗңд сууһад саҗгдҗ бәәх көвүнә дун).

ТОЛЬ: аңһа таңһа - широкий, открытый; зуслң гер - летняя стоянка, саглр - развесистый, раскидистый, чаңклдг – привязчивый, шагшх - суетиться, собираться, гурьбой.

ТҮРГН ҮГ

Әңгр, әңгр, әәргән бүл. Һалун, һалун, һалан түл.

Тоһрун, тоһрун, тосан таш. Нуһсн, нуһсн, нусан ни.

(Саҗҗ, нәәхлҗ бәәх көвүнә дун. Дууна, үгин, айсин даршлһар тоолад дүүҗң зогсадг, селдг).

ТОЛЬ: әәрг - кумыс; әңгр - турпан.

ТҮРГН ҮГ

(келнә ээдрә һарһлһн)

Хар яман халтр бултр ишктә,

Алг дааһн тоңһрулач,

Арһмҗ деесн оралдач,

Алг дааһн тоңһрулачрхг,

Арһмҗ деесн оралдачрхг,

Һарар һал бәрҗ болхш,

Һал һар шатана.

* * *

Тер теегин ташуд

Тәвн тавн тарһн тарч зурмн бәәнә.

Эн тәвн тавн тарһн тарч зурмн дотр

Тарһн-тарһн тавн тарч зурмн бәәнә.

* * *

Теегин арвн тавн тарһн тарч

Ташуһин арвн тавн тарһн тарч үзнә.

* * *

Ут арһмҗар ора мөр бәрнә,

Ут арһмҗд ора мөрн бәргднә.

* * *

Ташу деер тарсн Тавн зун тәвн тавн Тарһн төлг бәәнә,

Тавн зун тәвн тавн

Тарһн төлгиг

Ташу деер бәәх Тавн зун тәвн тавн Тарһн төлг гих биш,

Тал һазрт бәәх Тавн зун тәвн тавн Тарһн төлг гинү?

Саарл аҗрһин дел ут,

Саалин үкрин көкн ут,

Цаһан буурин күзүн ут,

Харлг хуцин өвр ут,

Халтр текин сахл ут.

Шаанцг шаахд шаавр сән,

Шаштр келхд өвгд сән,

Шаглар уйхд берәд сән.

ТОЛЬ: буур - верблюд (самец); дел - грива (у лошади); халтр тек - светло-бурый козёл; харлг хуц - черноватый баран, шаавр - колотушка для забивания колышков; шаанцг - клин; шаглар - строчка (вышивки), шастр/частр - история, предание