- •Калмыцкий государственный университет Факультет калмыцкой филологии и культуры Кафедра калмыцкой литературы Профессор кичиков а. Ш. Ст. Преподаватель асирова н.
- •Профессор Кичиков а. Ш. Старший преподаватель Асирова н. Д. Оюн түлкүр (ключ разума)
- •Хальмг тег
- •Манц һол
- •Худгин усн
- •Мөрн. Адун
- •Аду усллһн
- •Аҗрһ адун
- •Мөрнә йовдл
- •Сайг, җора
- •Темәнә туск домгуд
- •Шовуд. Җивртн
- •Урһа модн
- •Удн модн
- •Хар модн
- •Ангуд. Аратн зерлг аңгуд
- •Күрнин төрл-әәмг
- •Үнгн (арат)
- •Теегин бәәһл теңгр. Нарн эмгдин ээвр
- •Зуна асхн
- •Чилгр өдр
- •Теңгрин уйдл
- •Нарн. Өдр
- •Намр ирв
- •(Түргн келлһн)
- •Арвн хойр җил
- •(Келнә ээдрә һарһлһн)
- •(Келнә ээдрә һарһлһн)
- •Гүн худг
- •(Келнә ээдрә һарһлһн)
- •Дөрвн догшн:
- •Дөрвн хоосн:
- •Шагшавд. Сүзг
Арвн хойр җил
(Магтал)
Арвн хойр җилин экнд бәәдг Амн цаһан хулһн җил.
Далһа хойр өвртә,
Дөрвн ац турута Даац иктә үкр җил.
Арин уулд атрн кевтдг Аврһ күчтә бар җил.
Бут бурани сүлҗәтә,
Буурл саарл зүстә Бүлтң ик нүдтә туула җил. Хурмстн теңгрәс хур орулдг Хүвлһән иктә лу җил. Элсн деегүр эрлзәд мөлкдг
Эрән цоохр моһа җил. Төгрг дөрвн турута. Туңһлг хойр нүдтә Төрсн эзән байрлулдг Төрин һулҗң мөрн җил. Хотн дундан хурҗ кевтдг Хүв иктә хөн җил. Өндр модн бәәртә Өрг, яңһг идштә,
Үзсн хамган дурадг Урн шамдһа мөчн җил. Цаһан, бор бийтә,
Цәкр улан залата
Цаг цагтнь доңһддг
Цаңгин дуута така җил Адун малыг харсдг,
Аң көөхлә дахдг,
Күүнә эврәг йилһдг Күр-күр хуцдг ноха җил Хаша хора кевтртә.
Хаш будан идштә,
Көрстә һазр хадрдг Күч иктә һаха җил.
Уутын булң хаһлад иддг Улан хоңшарта хулһн җил,
Асхн орадан хәрҗ ирдг Ац турута үкр җил,
Арин уулыг эзләд йовдг Алг цоохр бар җил,
Делкә деегүр делвкәд оддг Делдң бор туула җил. Хурмстн теңгриг хутхчад оддг Хүвлһән иктә лу җил Элсн деегүр эрлзәд оддг Эрән цоохр моһа җил.
Хол һазриг өөрдүләд оркдг Хоңх турута мөрн җил.
Хотхр һазр дүүргәд белчдг Хальмһа нооста хөн җил,
Әмтн хамгиг генүләд бәәдг Альвн шар мөчн җил.
Цаг цагт чашкурдад бәәдг Цаһан элктә така җил.
Күмн эзән харсад бәәдг Күңкнсн дуута ноха җил.
Һазрин көрс нудрад бәәдг Һаңгин соята һаха җил.
Аһр зандн идштә,
Алтн делкә бәәртә,
Арвн өңгәр бөөлҗдг Амн цаһан хулһн җил. Ац дөрвн турута,
Ааҗм сәәхн йовдлта,
Аһу хойр өвртә Ач иктә үкр җил.
Ар Хаңһа кевтртә,
Арвн бухин күчтә.
Әмтн бүкниг әәлһдг Алг цоохр бар җил. Бөгн-бөгн гүүдлтә,
Босн гүүһәд дегдрдг, Бүлтәһәд, бөгчиһәд кевтдг Буурл саарл туула җил. Аһар теңгрт бәәртә, Арвн нәәмн хүврһәтә, Айңһ үүлн көлгтә Аврл иктә лу җил,
Уулын белд кевтртә,
Ут цоохр бийтә,
Үзсн бүкнән чочадг Үзл муута моһа җил.
Төгә дөрвн турута, Төгрг хар нүдтә, Төрсн эзән байрлулдг Төрин күлг мөрн җил. Өндр модн бәәртә,
Өрг яңһг идштә,
Үзсн хойран дурадг Урн шамдһа мөчн җил. Цав цаһан бийтә,
Цәкр улан залата,
Цаг цагтнь доңһддг Цаңгин дуута така җил. Адун малыг хамһалдг,
Ав гөрәснд дахдг,
Күмни эврәг йилһдг Күр-күр дуута ноха җил. Хаша, хора кевтртә, Халдру будан идштә. Көрстә һазр хадрдг Күч иктә һаха җил.
ТОЛЬ: ааҗм — медленно, ав - облава; ав гөрәсн - (облава) на диких копытных, аһр зандн - алоэ-сандал; ац турута — парнокопытные, генүлх — мучить, смеяться, передразнивать; һаңгин соята – со стальными клыками; делдң - лопоухий, вислоухий; залата – с гребешком; идштә - с пищей; күңкнсн - звучный; өрг, шар өрг - абрикос, сүлҗәтә - запутанные следы; төгә - зд.: круглый; туңһлг- ясный, чистый (ясноглазый), хальмһа - линький; хамһалдг - защищающий, защитник; хоңх - колокольчик; цав цаһан - пребелый; чашкурдх - петь, кричать (протяжно); шамдһа - ловкий; элсн - песок.
ТЕМӘНӘ ШИНҖ
Хулһнын чиктә, үкрин турута, барсин дуута, туулан урлта, лууһин күзүтә, моһан нүдтә, мөрнә гестә, хөөнә нооста, мөчнә маңната, такан толһата, нохан һуйта, һахан сүүлтә - арвн хойр җилин әмтнә шинҗ темәнд бәәдг.
* * *
СҮРКӘ
