Чилгр өдр

Хаврин чилгр өдрт кеер гедргән кевтчкәд, теңгр хәләхлә - сәәхн. Кедү ширтв чигн көк теңгрт тулг, чилгч уга. Нүднә харан күрхд хәләсн бийнь тулг уга гүн, чилгч уга өндр көк цеңкр. Теңгр - йиртмҗин, бәәһлин оран чимг, орчлңгин кеермҗ. Теңгр ширтхлә чееҗин сергмҗ, ухани түлкц болдг.

Эң-зах уга көк теңгр,

Ора-тулг уга көк теңгр.

Ора туск теңгриг, талданар, оһтрһу гинә. Оһтрһу теңгр, теңгр оһтрһу гиһәд, йилһл угаһар нерәднә.

Оһтрһу ду һарчана гиҗ келнә. Оһтрһу цәклҗәнә гиҗ бас келнә. Оһтрһу теңгрәс хур, боран орна.

Оһтрһу хол болв чигн,

Ордг борань түргн

(ут дун).

ТОЛЬ: гедргән - на спине; гүн - глубокий; нүднә харан күрхд - видимое для глаз пространство, поле зрения; өндр - высокий; тулг - здесь: предел; ухани түлкц - толчок для дум, мыслей; чееҗин сергмҗ - утешение, радость; чилгр өдр - ясный день, вёдро; ширтх - внимательно смотреть, присматриваться.

ҮҮЛН. ҮҮЛТӘ ӨДР

Теңгрт зәрмдән үүлн һарна. Чилгр көк теңгрт көвсн көвкр цаһан үүлн һархла бас сәәхн. Салькта өдрт көвкр цаһан үүлн көк теңгрт көвҗ нүүнә. Салькнд туугдсн үүлн ора деегүр көвәд давна. Зәрмдән үүлн хурад, ора деерк теңгр бүркнә. Зәрмдән салькнд көөгдәд тарҗ одна. Үүлн тарв - теңгр чилгрлв.

ТОЛЬ: көвкр - пушистый, рыхлый; көвх - плыть; нүүх - перемещаться, двигаться, кочевать; ора деерк - над головой; тарҗ (тарх) рассеиваться, үүлн - облако; чилгрлх - проясниться.

***

Көвкр цаһан үүлн - хурин үүлн биш. Зуг харлад, көкрәд һарч ирсн үүлнәс хур орна. Хурин хар үүлн гидг. Хурин хар үүлн үүмәд, давхрлад, күндрәд һарч ирнә. Эңдән теңгр бүрксн нигт хар үүлнәс хур асхад орна.

ТОЛЬ: давхрлх - наслаиваться, накладываться одно на другое, күндрх - тяжелеть; нигт - густой, сплошной; үүмх - волноваться, кипеть, эңдән - кругом, сплошь.

* * *

Теңгрт хутхлдад, харңһурад, деер-деерән давхрлсн харңһу хар үүлиг задын хар үүлн гидг. Задын хар үүлн-догшн, һалв хурин үүлн. Задын хар үүлнә хурас аюл болдг, хаша-хаац, гер хурта салькнд хамхрдг.

ТОЛЬ: аюл - гроза, стихия; задын үүлн - грозовая туча; хутхлдх - перемешиваться, смешаться.

* * *

Задын үүлтә, һалв салькта хур Көк теңгст орсиг:

Һалвин хар үүлд Һал цәклҗ хурдлв, Теңгс, теңгр хойрулн Телҗ тулад бәрлдв

Үүлн уурлад, уснла Үклин ноолда эклв.

Теңгс усан цацад,

Теңгр өөд шивлдв.

(Даван Һәрә).

ТОЛЬ: Һал (цәклв) - молния сверкнула; һалв салькн - ураган; телх (телҗ тулад) - противостоять перед схваткой; теңгр өөд – к небу; цацад - здесь: кидать (волны).

Теңгрин уйдл

Зуна сө болв. Йисн, Седкл хойр, хойр көвүн һаза, тергн деер ор ясв. Эн хойр унтхар зергләд кевтв. Деер, харңһу теңгрт, одд экләд һарв. Түрүләд одн цөөкн, дарунь олн болв. Бәәх дутм теңгр оддар дүүрв.

• Одд күцв, күцәд һарв,- гив Йисн.

• Хәлә. Теңгрин Уйдл,- гив Седкл

Теңгрин Уйдл цәәһәд, ут цаһан хаалһ болад оч.

• Өмнәс хооран утар татад оч, Теңгрин Уйдл,- гиҗ Йисн келв. Теңгрин Уйдлын хойр талаһур чирмлдсн одд бас сәәхн.

ТОЛЬ: бәәх дутм - со временем; зергләд – рядом; одн күцх - стать полнозвёздным; ор ясх - постелить постель; өмнәс хооран – с юга на север; Теңгрин Уйдл - Млечный Путь; тергн - повозка; харңһу тёмный, цөөкн - малочисленно; чирмлдх - перемигиваться.

ОДД

Дарук сөөднь Седкл, Йисн хойрин аавнь ирәд, тергнә захд суув. Көвүд аавасн одд заалһҗ авб.

• Хәләтн, эн Долан Бурхн. Шанһин кецтә. Бәрдгиннь дундк одна өөр бичкн мөчн одн бәәдмн. Хәәҗ автн,- гив. Көвүд кесгтән хәәһәд, әрә гиҗ олв.

• Ода Алтн һасн од хәәтн гив. Шанһин маңна хойр однас дөрвн кемҗән хол бәәдмн - гив.

Көвүд хәәлдв, кесг болв. Седкл олҗ авб.

• Сәәхн одн бәәҗ,- гив.

ТОЛЬ: Алтн һасн - Полярная звезда; Долан Бурхн – Большая Медведица, заалһҗ авх - обращаться за знаниями, кемҗән – мера длины, веса; мөчн - здесь звездочка, звезда стужи; шанһин кецтә - в форме ковша.

Алтн һасн сәәхн болсн деерән хәәртә одн, - гиҗ аав келв. Көвүд аавиннь келсиг тодлҗ авхар чирмәв. Алтн һасн - тус ар үзгт бәәдг, ар үзг заадг одн. Алтн һасн харңһу сөөд үзг заадг, кү төөрүлдго одн.

Алтн һасн тал тустан хәләһәд зогс, хойр һаран дел. Барун һар нарн һарх үзг. Зүн һар - нарн суух үзг. Гиҗг тус - өмн үзг, һал үд Алтн һасар үзгән чиклҗ авад, төөрлго герән олҗ, ирхч.

- Кезәнә хальмг күн мөрәр холд йовдг бәәсмн. Холд, күүнә һазрт одад Алтн һас шинҗләд, һазран олҗ, хәрҗ ирдг бәәсмн. Алтн һасн аврл хәәртә одн - гиҗ аав үгән дуусв.

ТОЛЬ: аврл хәәртә – здесь: спасительный; һал үд – полдень (12 часов); делх - протянуть (руки); үзг заах - указать направление; чирмәх - стараться.

* * *

Бас нег сө аав:

- Асхнд үзгддг герлтә сәәхн одн - Асхн Цолвң, йир ик одн. Өмн үзгин теңгрт йовдг Һурвн Марл - зерглсн сәәхн һурвн одн. Өрүн өрлә хамгин сәәхн Өрүн Цолвң өрүндән эрт серәд үзхт. Ода нег сар болад серүн орх, намр эклх - киитрхиг медүлдг Мөчн - үүрмг баг одд үзхт Теңгрин уйдл дахад һарх,-гив аав.

Тиигәд суутл ора болад, сөөни өрәл давхла, Долан Бурхн “тоңһаһад” шанһан деегшән сеглҗ.

ТОЛЬ: Асхн Цолвң - Аврора; Һурвн Марл - Орион; Мөчн - здесь: Стожары, Өрүн Цолвң - утренняя звезда, Венера; сөөни өрәл - полночь.