Теегин бәәһл теңгр. Нарн эмгдин ээвр

Энҗл намр ут болв. Ут намр - дулан, хурта, һазр көк, мал идгтә - сән намр. Нег үлү намрин дунд сард нарта дулан цаг ут болв. Нам-чим тагчг, ээвртә өдрмүд - ахуд сән цаг. Зунд эс кесн кедлмшән, эс күцәсән иим сәәхн намрт күцәнә: хаша-хаацан ясна, шавр лааһар герән шалдна, цердәр цәәлһнә. Намрин эн дулан кемиг эмгдин ээвр гинә. Эмгд һаза нарнд утц ээрнә, зүсн зүүл ахуһан күцәнә. Көгшн эмгд ээврт цогцан ээҗ тининә.

Эмгдин ээвр ирв,

Эмгд нурһан ээв. Намхн, тогтун намрар Нарн дулаһан хәәрлв.

Урвад ирсн дуланд Урлад, гүҗрәд, адһад, Дуту кесән күцәв, Дунд кесән дүүргв.

ТОЛЬ: аху - работа (домашняя работа); гүҗрх - поднатужиться. стараться; зун - лето; намр - осень; нам-чим – тихо, тихая погода; утц ээрх - прясть; үвл - зима; хавр - весна, хаша-хаац - двор, загон; церд - известь, мел; шалдх - мазать (глиной), штукатурить; эмгдин ээвр - бабье лето.

Зуна асхн

Нарна ке сәәхнинь һәәххәр седхлә, өрүн асхнд хәләхмн, һарх, суух нарна сүүр улан гидг лавта, үзн медхт. Сууҗ йовх нарна өңг улан, нарн ө уга төгрг. Өрүн нарна һарлһн бас бахмҗта болна, һазр, теңгр хойрин шавшлһнас суһрҗ һарн, нарн алтн шар герлән цацҗ кеерүлнә. Асхнд нарн серү татҗ цугиг әмлүлнә.

ТОЛЬ: әмлүлх - оживлять; бахмҗта - восхитительно; герлән цацх - рассыпать лучи (свет), излучать; лавта - несомненно, точно, обязательно; ө уга - ровный, гладкий, без шероховатостей; суһрх - оторваться; сүүр - основание, очертание; шавшлһн (һазр теңгр хойрин ниилвр) - горизонт.

* * *

Теңгрт үүлн уга. Салькн уга номһн асхн. Кеер машидин ә һарна. Хаалһ деер тоосн цоонгрна. Хөөдин, хурһдын, туһлмудын, күүкдин шууган негдҗ айслв. Одд деер чирмлдв. Барун бийд сарулав. Сәәхн серүн асхн йосндан ирв.

Сән эмин хачр улан,

Суух нарна сүүр улан.

ТОЛЬ: негдҗ айслх - сливаться в мелодию; хачр - щека, щёки; цоонгрх - клубиться, подниматься высоко; чирмлдх - мигать.

* * *

Делкән шар нарн Дегҗәд өөдән һардг.

ТОЛЬ: дегҗх - всходить, подниматься, вставать; делкә - мир, белый свет.

* * *

Хормаһар дүүрң өрцгүд

Хойр чүүкл сахта.

(Одд, нарн, сар).

Өрцг - эңгин шаһа; сах ик, күнд шаһа. Сахар шаһас (өрцгүд) хадг. Чүүкл сах-улвр оошг өңгтә (будгта) сах. Урд цагт көвүд олн шаһата (хормаһар дүүрң) болдг, зуг цөөкн, үнтә сахта болдг. Шаһа наадад, өрцгүдән шүүгддг, зуг сахан хәәрләд үлдәҗ, авдг

Энд өрцгүд - одд, хойр чүүкл сах – нарн, сар; хорма - теңгр

Көвүн болһн һазрт, татасн деер, өрцгүдән зерглүләд тәвдг. Өрцгин тооһар сах белддг (үлгүрнь, тавн өрцг - нег сах, арвн өрцг – хойр сах). Өрсн (зерглүләд тәвсн) өрцгүдиг холас дараһар хадг. Сах тусхла (өрцг унхла), туссан авдг. Эс тусхла, дарук көвүн хадг. Эн шаһлцан гидг наадн

ТОЛЬ: зерглүлх - ставить в ряд; өрцг - альчик, поставленный в ряд, сах - большой альчик, бита; тусх - попасть, сбивать; хорма - широкий подол; чүүкл - фиолетовый; шаһалцан - вид игры в альчики (играющие становятся в ряд, согласно жеребьевке), шүүгдх - проигрывать, уступать; эңгин - простой, рядовой.

ТЕҢГР

Көкргч көк теңгр. Хаврин чилгр өдрин көк теңгр сәәхн. Цаа-цааһан көкрдг, цегән-цевр, эң-зах уга теңгр һәәхх дутман сәәхн. Иим теңгриг көкргч көк теңгр гинә.

Көкргч көк теңгр дор,

Керстә хар һазр деер Күмн төрлтн үүдсн гидг.

Көк теңгр - кү заясн заяч, мөңк теңгр гиҗ зальврдг.

• Көк теңгр! Көк теңгр!- гиһәд түрсн, зовсн, әәсн цагтан дуудад, теңгрәсн омг авдг бәәсмн.

• Теңгр минь! Һазр минь!- гиҗ дууддг.

ТОЛЬ: зальврх - молиться; көк - синий, голубой; көкргч - синеющие, синева; күмн төрлтн - род человеческий; мөңк - вечный; омг авх - воодушевляться; теңгр - небо, небосвод, бог; түрх - испытывать затруднения; үүдх - зарождаться, появиться; цаа-цааһан - здесь, все сильнее; эң-зах уга - бескрайний.