Күрнин төрл-әәмг

Күрн төрләрн олн. Күрнин өөрхн төрл - булһн, сувср хойр. Сувср - хойр зүсн; күрң зүстә ө-шуһун сувср, хо-күрң зүстә уулын сувср. Сувсрин арсн үнтә, сәәхн.

Булһн - хамгин сәәхн, үнтә әмтн. Уулын ө-шуһу модн – булһн аңгин бәәрн. Хамгин сәәхн булһн - Буряд улсин Барһузин һолын савд бәәршсн хар булһн. Келхәр седхлә келдг үг уга сәәхн, амлхар седхлә амлдг үг уга сәәхн - барһузин хар булһн.

Булһн аң сәәхнднь Булһн гидг нер хальмг күүкнд өгдг. Болв теңгин хальмгт Булһн, Сувср гидг сәәхн күүкдин хойр нерн бәәдг. Мана урдкс булһн, сувср, кермн мет сәәхн аңгудт дурта йовсар ода күртл Булһн, Кермн, Сувср гидг нерд хадһлата. Булһн гидг нериг өкәрләд Буля, Буляш, Бульдин, Були, Юлда гиһәд сольдг.

Кермн - Кермәш, Кермәҗә, Кеемә болад сольдг. Күрниг хальмг күмс күндлхш. Күрнин төрл - булһн, сувср - хальмгт эңкр.

ТОЛЬ: булһн - соболь; кермн - белка; өкәрлх - ласкать; сувср-куница; төрл-әәмг - род, семья; эңкр - дорогой, любимый.

Үнгн (арат)

Альвн шар арат альд чигн бәәдг. Арат гисн аран-шүдтә, махч аң гисн чинртә үг. Йосндан, арат биш, үнгн.

- Кеер, сала-судл заагт бәәх өндр һазрт, кесг амта-үүдтә нүкн харһна. Холас гетәд хәләхлә, үнгн-арат олн нүкәр орад-һарад бәәснь үзгднә. Үнгнә бүл бәәхнь тиигҗ медгднә. Зәрмдән иим олн амта нүкнәс үнгнә гөлгүд һарч ирәд наадҗахнь үзгднә. Үнгн экнь тедүкнәс гетәд, гөлгүдтән харул болҗахнь үзгднә. Хөөннь гөлгүд өсәд, өрүн, асхнд аңһучлдг дасҗахнь медгднә. Бәәҗәһәд, гөлгүд баахн үнгд бо- лад, тарад аңһучлна, теҗәлән эврән олна.

ТОЛЬ: аран шүдтә - клыкастый, зубастый; арат (аратн) - "клыкастые ". класс хищников (аю, чон, арслң, барс, үнгн, порсг, күрн, булһн...), гөлг – детеныш (животных, зверей), махч - питающийся мясом; харул – охрана.

Үнгн, чонын хөөн, теегин том аң. Үвл зун уга үнгн мең меңнәд, гүүҗ йовхнь үзгднә. Хулһн, зурм бәрнә. Туулан күүкдиг хорана. Бөкн гөрәснә хурһдыг нөөрмү кевтхләнь бәрнә. Өлсәд, царцаха, һоля, меклә, хорха чигн бәрҗ, өлг авна.

Үнгн арат саг, мекч аң. Буута, аңһуч күүг медчкәд, холас бултад, зо ташрлад геедрнә. Зуг аңһуч биш, әәмшг уга күүһәр зооган чигн кенә. Худлахар доһлад, өрәсн көлән өргәд, тиим күн тал өөрднә. Бәрхәр седәд көөлдәд, өөрдсн күүг “доһлң” көләрн һазр цокчкад, гүүҗ һарад, тедүкн зогсҗ дөөглнә.

ТОЛЬ: бөкн гөрәсн - сайгак; һоля - кобылка, сверчок; дееглх - насмехаться, дразнить; зооган кех - потешаться; мең меңнх - охотиться, искать добычу; өлг авх - утолить голод; саг - осторожный; царцаха - саранча, кузнечик.

* * *

Үнгнә арсн үнтә, девл, махла болна. Байн, ик мөңгтә күмн үнгни арсн девл өмсдг бәәсмн. Нег үлү аратын зо, сеерин арсар уйсн девл үнтә.

Үкх гисн үксн уга,

Үнгн девлтн үкҗ.

(үлгүр)

ТОЛЬ: зо – хребет, спина; сер – шейный позвонок, позвоночник.

* * *

Үнгн тохмарн олн зүүл болдг. Теегин шар үнгн, сиврин буурл хар үнгн, ар үзгин цаһан үнгн. Эднәс хамгин үнтәнь буурл хар үнгн.

ПОРСГ

Порсг – шар аратас баахн, бор зүстә үнгн. Порсг әмдләрн үнгн метәр бәәҗ, бийән теҗәнә, төлән авна. Зуг зүснь бор, бийнь бичкн, чикнь эләд. Цасн деегүр үнгн, порсг хойр гүүхлә, мөрин зургнь әдл; зуг ик, бичкн хойр.

ТОЛЬ: әмдрл — образ жизни, мөр – след, порсг – корсак; төлән авх – размножаться, эләд (эләәдэ) – побольше, чуть больше.

** *

Арат, үнгн үлгүр болад келгдәд йовна. Аратла зәрм күүг дүңцүлнә. “Эн күн – арат” гихлә, мекч, үгән бәрүлдго күүһинь медҗ болна. Тиим күүг “Бичә аратлад бә”,- гинә. Арат нохад күцгдсн цагтан сүүлән ки шүүрүләд меклчкнә. “Сүүлән шүүрүлл уга одв”,- гинә.

ТОЛЬ: ки шүүрүлх – почти дать схватить (обмануть); үгән бәрүлдго - не дать себя поймать на слове.

* * *

Туула әәмтхә әмтн. Туула күүнәс, нохаһас зулад, хурдндан әмд торна. Туула юунас чигн әәһәд үргәд, холас босҗ зулна. Туулаг "сүүдрәсн әәһәд" гүүнә - гинә. Әәмтхә күүг: "туула зүрктә күн", "сүүдрәсн әәһәд йовдг күн" гинә.

ТОЛЬ: үргх - пугаться, шарахаться, бросаться в сторону.

ЧОН

Чонмуд сүргләд, олар бәәдг. Чонын сүрг - нег бүл, хойр, һурвн үй болна. Намрин, үвлин өлн чонмуд - догшн, әәмшгтә. Өлн чонмуд демнәд, хавсрад орҗ ирҗ, мал дәәлнә. Чон - хәәр уга махч аң. Идхәсн үлүһәр үкр мал, нег үлү хө ална. Хөөг бахлураснь шүүрч хазад, хазад-хаяд хазад-хаяд йовдг. "Нег малын мах идхәр, зун малын цус доласа",- гиҗ чон андһар өгч гиҗ келдг.

ТОЛЬ: андһар - клятва; дәәлх - нападать; демнх - нападать, ловить стаей; үй - поколение; хавсрх - плотно сойтись, соединиться, хәәр уга - безжалостный.

***

Чонын кевтр гиҗ бәәршдг орминь келдг. Чон кевтрән аратын, зорхна хуучн нүкнд ясна. Чонын кевтр күүнд амрар олдхш. Бүтү, өвстә һазрт, эрг дор, бултңһу бәәрнд чон бүгдг.

Чон тавн-арвн гөлг (кичг) һарһна. Күсдундур сард көкән көкүлчкәд, экнь гөлгүдтән малын мах һульһҗ өгдг. Дөрвн сарта белтрг чон экләд аң орна: эк чонын авч ирсн әмд туула, зурм бәрҗ иднә. Белтрг - өршәңгү уга чон болҗ тохрна.

ТОЛЬ: бәәршдг орм - место обитания; белтрг - молодой волк; бүгх - прятаться; бүтү - глухой, закрытый; күсдундур - полтора; өршәңгү уга - беспощадный; тохрх - превращаться.

* * *

Эм чон өсҗ йовх белтргүдтән әмд мең авч ирнә. Өдр ирвәс өсҗ йовх белтргүд ик хотта, ховдг. Белтргт дала махн кергтә. Эм чон зәрмдән бүкл хө чигн, яма чигн булаҗ авч ирнә. Эм чон холд йовҗ аңһучлна, өөр шидрин малас булахш. Арвн дунаһас өөрхн һазрин мал тонхш. Күмн өөрхн бәәх чонын бүлиг медхш. Эн соньн мек.

ТОЛЬ: өөр шидр - поблизости, рядом со своим обитанием; тонх - грабить, разорять.

* * *

Чон - иткл уга. Чон кезә чигн, өлн болв чигн, цадхлң болв чигн мал бәрнә гиҗ иткдг.

Чонын амн идв чигн улан,

Эс идв чигн улан

(үлгүр)

Чон! Чон! - гиһәд, намаг цуһар таньна, би кү таньхшив,- гиҗ чон келнә - гидг.

ТОЛЬ: иткл уга - не заслуживающий доверия.

* * *

Чоныг (урд цагт) икәр һәәлҗ алдг бәәсмн. Сән, хурдн мөрәр көөһәд, күцәд, маляһар цокҗ алдг залус бәәсмн. Бүрүһин шүдн маляһар даларнь (далын герләр), эсклә маңнаһарнь цокҗ алдг. Сән мөрн, сән залу, сән маля һурвн - чонын дарңх бәәсмн. Зөргтә залу күмн мөрәр көөһәд, көшәһәд, чоныг чидлнь чилхлә, чикнәснь авч дардг. Амнднь көндлң мод зуулһад, деесәр ногтлад, мөрнд дүүрәд, әмдәр авч ирдг бәәсмн. Чоныг хавхар бас бәрдг.

ТОЛЬ: бүрүһин шүдн маля - нагайка для охоты на волков, тяжёлая плеть, һәәлх - не любить, изгонять; дал (далын герл) - лопатка (между лопатками); дарңх - противник, истребитель; көндлң - поперёк, көндлң дүүрх - поперёк седла перекинуть; көшх - устать от бега, ногтлх - взнуздать недоуздком; хавх - капкан.