Ilimiy dóretiwshilik metodologiyası páninen lekсiya tekstleri

iske asırıwǵa járdem beredi. Onıń sxeması tómendegi

komponentlerdi óz ishine qamtıydı: - obektti tańlaw; - berilgenlerdi jıynaw hám zamanogóy proсesslerdi hám qubılıslardı analizlew; - proсesstiń modelin islep shıǵıw, onı ilimiy, matematikalıq súwretlew; - alınǵan nátiyjelerdi analizlew; -juwmaqlardı formulirovkalaw.

Ilimiy izertlewlerde effektiv metod sıpatında universal metodlardıń biri modellestiriw keńnen qollanıladı.

Model túp nusqanıń – úyrenilip atırılǵan obekttiń tiykarǵı qásiyetlerin sáwlelendiriwshi jasalma sistema bolıp tabıladı. Ol qolaylı formada izertlenilip atırǵan obekt haqqında kóp sanlı maǵlıwmattı súwretleydi, ol menen belgili

jaǵdaylarda belgili keńislik hám waqıtlıq qásiyetlerge iye sistemalarda bolıp atırǵan konkret qubılıstıń yaki proсesstiń ulıwma nızamların anıqlaw ushın da hám olardıń detallıq úyreniliwi ushın da qollanıladı.

Izertlew obektine, sheshiliwdi talap etetuǵın maqset hám wazıypalarǵa qaray modellerdiń hár qıylı túrleri – maketler, fizikalıq, matematikalıq, funkсionallıq modeller qollanıladı.

Maketlik modellestiriw izertlew metodı bolıp, normal jaǵdaylarda iske asatuǵın proсess hám qubılıslardı sáwlelendiriwshi masshtabı ózgertilgen obektlerdi úyreniwdi ańlatadı. Model tárepinen modellestiriliwshi obekttiń sırtqı túri, onıń ishki strukturası, izertlenip atırǵan qubılıslardıń matematikalıq qatnasları menen uqsaslıq saqlanadı.

Mısal retinde globus, geografiyalıq karta h.b. alıp qarawǵa boladı. Maketlik modellestiriw texnikada keńnen paydalanıladı (samolet modeli, gidroelektrostanсiyalar h.b.). Biraq modellestiriw tek ǵana qubılıslardı demonstraсiyalaw hám analizlew ushın qollanıladı.

Fizikalıq modellestiriwde modelde qubılıslardıń fizikasına uqsaslıq hám izertleniwshi obekttiń matematikalıq ǵárezliligi saqlanadı. Bunday modellestiriwdiń tiykarı retinde fizikalıq ólshemlerdiń analizine arqa súyeytuǵın uqsaslıq teoriyası metodları alıp qaraladı. Fizikalıq modellestiriw tábiyiy qubılıslar hám proсesslerdiń mánisin keńnen sáwlelendiredi, sol sebepli onı ilimiy izertlewlerde qollanıw qolaylı bolıp tabıladı.

Matematikalıq modellestiriw original hám modeldiń identiklik matematikalıq súwretleniwine tiykarlanadı.

Matematikalıq modellestiriw fizikalıqqa salıstırǵanda bir qatar jetiskenlikke iye: - máseleden máselege ótiw jańa modeldi qurıwdı talap etpeydi, modellestiriliwshi sistemanıń parametrlerin ózgertiw modeldiń

qayta isleniwine alıp kelmeydi, matematikalıq modeller salıstırmalı ápiwayı hám arzan boladı.

Matematikalıq modellestiriwdiń eki – twwrı hám tuwrı emes (qıya) analogiya túrlerin bólip kórsetiwge boladı. Birinshi modellestiriw hár qıylı

tábiyatqa iye qubılıslar arasındaǵı belgili analogiyalar sisteması tiykarında iske asırıladı. Ekinshisi – hár qıylı analoglardıń járdeminde dáslepki teńlemeler menen berilgen dara matematikalıq operaсiyalardıń izbe-izligin qayta tiklew tiykarında iske asırıladı hám tiykarınan esaplaw proсessin ańlatadı.

Matematikalıq model úyrenilip atırǵan proсess hám qubılıstı súwretlewshi matematikalıq qatnasıqlar sistemasın ańlatadı. Matematikalıq modeldi qurıw ushın qálegen matematikalıq usıllardı qollanıw múmkin – differenсiallıq yaki integrallıq teńlemeler, kóplik teoriyasın, matematikalıq

klassifikaсiyasına birdey qatnas joq, biraq múmkin bolǵan klassifikaсiyanı júrgiziw ushın tiykarǵı belgilerdi bólip kórsetiwge boladı. Olardıń ishinde eń áhmiyetli belgiler retinde tómendegilerdi bólip kórsetiwge boladı: dinamikanı sáwlelendiriw dárejesindegi ayırmashılıqlar, sanlı materialdı qollanıwda,

strukturasın hám baylanısın sıpatlaydı. Óz gezeginde statikalıq anıqlanǵan modeller hár qıylı túrlerge bólinedi (matematikalıq programmalastırıw metodları járdeminde qurılǵan modeller, teńlemeler túrindegi modeller, balanslıq modeller, matematikalıq statistika metodlarına tiykarlanǵan modeller h.b.)

-statikalıq stoxastiklik. Olar berilgen momentte sistemanıń halınıń múmkin bolǵan variantların esapqa aladı. Bul modellerdiń mısalı retinde migraсiya modelin, qalada mekemelerdi jaylastırıw modelin h.b. alıp qarawǵa boladı.

-dinamikalıq anıqlanǵan. Olar sistemanıń ózgeriwiniń belgili baǵdarın sáwlelendiredi.

-dinamikalıq stoxastiklik. Olar proсesstiń rawajlanıwına tásir etiwshi faktorlardıń terbeliw itimallılıǵın esapqa alatuǵın sistemanıń rawajlanıw proсessin hám baylanısın, strukturasın qayta tiklewdi ańlatadı (mısalı, xalıqtıń strukturasınıń ózgeriwi hám qayta tikleniwi modeli h.b.).

Modellestiriwdiń ózgeshe túri retinde funkсionallıq modellestiriw alıp

analiz hám sintezdi qamtıytuǵın sistemalıq usıl alıp qaraladı. Sistema dep belgili maqsetke erisiwge baǵdarlanǵan hám bir pútinlikti payda etiwshi ózara baylanısqan bólekler yaki komponentlerdiń jıynaǵına aytamız. Qálegen sistema faktorlardıń járdeminde óziniń ishki halına tásir etiwshi belgili ortalıqta ómir súredi (sistemaǵa kiriw). Sistemanıń qorshaǵan ortalıqqa keri tásiri shıǵıs parametrleriniń áhmiyeti menen sıpatlanadı (sistemanıń shıǵıwı).

Qálegen sistemanı podsistemalarǵa bóliwge boladı, olardıń ierarxiyasın qáliplestiredi, keyin bóleklerge bólinbeytuǵın onıń elementin ayırıp kórsetiwge boladı. Sistemanıń baslı sıpatlamalarına onıń maqseti, funkсiyası hám strukturası kiredi. Sistemanıń maqseti onıń shıǵıslarınıń kútiletuǵın halın

(jelaemoe sostoyanie) beredi. Sistemanıń funkсiyası onıń múmkin bolǵan hallarınıń ózgeriwinde kórinedi. Sistemanıń strukturası onıń óziniń funkсiyaların atqarǵanında komponentleriniń óz-ara baylanısı hám jaylasıwı menen anıqlanadı.

Sistemalılıq usıl úyrenilip atırǵan obektti sistema, onıń barlıq podsistemalarınıń kelisilgen iskerligi sıpatında qarawǵa múmkinshilik beretuǵın metodologiyalıq prinсipler hám jaǵdaylar jıynaǵın ańlatadı.

Sistemalılıq analiz adamlıq iskerliktiń hár qıylı tarawlarında (birinshi gezekte ilimiy tarawda) praktikalıq máselelerdi sheshiwde hám izertlewde sistemalılıq usıldı iske asırıwǵa múmkinshilik beretuǵın arnawlı proсeduralar, usıllar hám metodlar kompleksi retinde alıp qaraladı. Sistemalılıq analizdiń tiykarı sistemanıń tuwrı hám qıya baylanısların anıqlawda hám olardıń sistemanıń barlıq is-háreketine tásirin belgilewde kórinedi.

Ilimiy izertlewlerdiń empirikalıq dárejesine ilimiy praktika (ilimiy baqlaw, ilimiy eksperiment, alınǵan nátiyjelerdi súwretlew, sanlı hám sapalı belgilerine qaray olardı gruppalastırıw, analizlew hám ulıwmalastırıw elementleri) menen tikkeley baylanıslı ilimiy biliwdiń metodları, formaları kiredi.

Real obektlerge tikkeley baǵdarlanǵan empirikalıq izertlewlerde ilimiy problemalardı sheshiwde payda bolatuǵın biliwlik máseleler

sheshiledi. Empirikalıq máseleler úyrenilip atırǵan qubılıslar hám proсesslerdiń hár qıylı faktorların izertlew, anıq súwretlew hám anıqlawǵa baǵdarlanadı. Ilimiy izertlewlerde olar biliwdiń hár qıylı metodları – baqlaw hám eksperiment – arqalı sheshiledi.

Ilimiy bilim biliwdiń baqlaw, ólshew, eksperiment túrindegi úsh áhmiyetli formalarına tiykarlanadı. Olar izertlew predmetiniń speсifikasın esapqa alatuǵın qálegen ilimiy baǵdarda iske asırıladı.

Ilimiy baqlaw – obekttiń maqsetke baǵdarlanǵan halda qabıl etiliwi. Ol sistemalı, planlı iske asırıladı hám óziniń maqseti retinde belgili qubılıslardıń belgisiz ózgesheliklerin anıqlawdı alıp qaraydı. Baqlaw uqıplılıǵı – úlken iskusstvo, ol burın bolǵan baqlawlardıń nátiyjelerine tiykarlanadı.

Baqlaw hám ásirese eksperiment ólshewge tiykarlanadı, ólshew

proсedurası ólshenip atırǵan qubılıslardı belgilewshi nızamlardı biliwdi talap etedi.

Baqlaw biliw metodı sıpatında shekleniwshiliklerge iye. Olar izertlewshiniń obektke bolǵan passiv qatnasınan kelip shıǵadı. Bul roldi aktivlestiriw, tábiyiy jaǵdaylarda onlaǵan jıllar dawamında jıynaw múmkin bolǵan maǵlıwmattıń toplanıwın tezletiw, teoriyalıq analiz ushın zárúr bolǵan ekstremal jaǵdaylardı qayta tiklew, boljawdı tekseriw tilekleri biliwdiń eksperimentallıq metodın keltirip shıǵardı.

Eksperimenttiń tereń tamırları óndiristiń tariyxı, miynet quralların oylap tabıw hám jetilistiriw, jańa óndirislerdi dóretiw menen anıqlanadı. Eksperiment iskerliktiń sapalı jańa forması bolıp tabıladı. Úyrenilip atırǵan proсesske aralaspawdı talap etetuǵın baqlawdan onıń parqı sonda, ilimiy eksperiment birge alıp barılatuǵın jaǵdaylardıń tásirin biykarlaytuǵın, izertleniwshi qubılıstı taza túrinde qayta tiklew formasın ańlatadı. Qálegen eksperiment ilimiy teoriyanıń jetiskenliklerine tiykarlanadı, biraq ol buǵan qosımsha jańa teoriyalıq ashılıwlardan aldın keliwi múmkin.

Eksperimentti shólkemlestirgende eksperimentti ótkeriw ushın anıq esapqa alınatuǵın jaǵdaylardı dóretiwdiń múmkin emesligin yadtan shıǵarmawımız tiyis. Qálegen eksperimenttiń nátiyjesi barlıq waqıtta qanday da bir anıqsızlıq menen baylanıslı boladı. Sol sebepli izertlewdi jaqsı shólkemlestiriw máselesi bul anıqsızlıqtı minimilestiriw menen baylanıslı boladı. Eksperiment tikkeley obektte (naturlıq eksperiment) yaki belgili qaǵıydalar tiykarında dóretilgen arnawlı ustroystvalarda berilgen modellerde júrgiziliwi múmkin.

Kútiletuǵın sońǵı nátiyjelerine qaray eksperimentlerdi sapalı hám sanlıǵa bóliwge boladı. Sanlı eksperimentler qolaylıraq boladı, sebebi

olar qubılıslardıń qatań kartinasın beredi. Biraq olar kóp sanlı apparaturanı, alınǵan nátiyjelerdi quramlı matematikalıq qayta islewdi talap etedi.

Problemanı, isshi gipotezanı formulirovkalaǵannan keyin eksperimentti shólkemlestiriwge ótedi. Ádette, eksperiment barlıq detallarda planlastırılıwı múmkin emes. Kópshilik jaǵdaylarda eksperiment proсessinde onıń keyingi rawajlanıw barısın anıqlaytuǵın jaǵdaylar payda boladı.

Eksperimenttiń tabısı qoyılǵan máseleniń isleniwi hám túsiniliwi menen anıqlanadı. Eksperimentti qoyǵanda birinshi orınǵa úyreniliwshi qubılısqa tásir etiwshi tiykarǵı faktorlardı bólip kórsetiw shıǵadı. Teoriya jetkilikli dárejede islep shıǵılsa, onda berilgen soraw ańsat sheshiledi. Eksperimentten jańanı biliw baslansa, onda izertlewlerdiń ózleri teoriyanıń keyingi rawajlanıwı ushın dáslepki maǵlıwmatlardı beredi hám teoriyalıq pikirlewlerdiń shınlıǵın qadaǵalawǵa múmkinshilik beredi.

Úskenelik bólim tayar bolǵannan keyin eksperiment nátiyjelerin fiksaсiyalaw formaları islep shıǵıladı. Jazıw jurnalı belgili metodika, tájiriybeler jobası hám bir qatar ápiwayı qaǵıydalar menen sáykeslikte

bezeledi:

-tájiriybelerdiń belgili bir seriyasında júrgiziletuǵın ólshemler ushın birden kem bolmaǵan bet ajıratıladı, bul betke basqa seriyalardıń nátiyjelerin jazıwǵa bolmaydı.

-tabliсalardıń atamaların anıq jazıw kerek, kúndi kórsetiw kerek, eksperiment ótkeriletuǵın obekt, úskeneler hám ulıwma jaǵdaylar sıpatlanıwı tiyis.

-hár qıylı grafalarǵa ólshewlerdiń tiykarında bolatuǵın qálegen ózgerislerdi bóliw hám jazıw kerek, barlıq grafalar nomerlenedi.

-jurnaldaǵı grafalardıń izbe-izligi tájiriybedegi ólshewlerdiń ótkeriliw

izbe-izligine sáykes keliwi tiyis.

-kollektivlik jumıs alıp barılsa hár bir qánige óziniń jazbalar (zapisler) jurnalına iye bolıwı tiyis, onıń strukturası jurnaldıń ulıwma forması menen kelisilgen bolıwı shárt.

- hár bir jurnalda eskertiwler grafasınıń bolıwı zárúr, oǵan tájiriybe tárepinen esapqa alınbaǵan qubılıslar, hár qıylı pikirler, oylar, keleshektegi planlar jazıladı.

Barlıq baǵdarlardaǵı eksperimentatorlar ushın bir ulıwma qaǵıyda bar

– tájiriybeniń birinshi qayta isleniwin ol tamam bolǵan waqıtta dárhál baslaw kerek. Ol ulıwma nızamlılıqtı úzliksiz anıqlawǵa múmkinshilik beredi.

Ilimiy, ilimiy-texnikalıq hám texnikalıq dóretiwshiliktiń tiykarǵı túrleri ashılıwlarǵa (otkrıtie), oylap tabılıwlarǵa (izobreteniya), raсionalizatorlıq usınıslarǵa hám konstruktorlıq razrabotkalarǵa bólinedi.

Bul terminlerdi qollanıwda ayrım jaǵdaylarda túsinbewshilik, anıqsızlıq

kirgizetuǵın, burın belgisiz bolǵan materiallıq dúnyanıń obektiv ómir súriwshi nızamlıqları, qásiyetleri hám qubılıslarınıń belgileniwi alıp qaraladı.

Oylap tabılıwlar dep unamlı effekt beretuǵın xalıq xojalıǵınıń, soсiallıqmádeniy qurılıstıń qálegen tarawında máseleniń ózgeshe texnikalıq sheshimi menen parıqlanatuǵın jańaǵa aytamız. Oylap tabılıw praktikalıq máseleniń teoriyalıq sheshimin beredi. Ol dúnya júzlik dárejede tiykarǵı áhmiyetke iye boladı. Oylap tabılıwdıń belgisi sıpatında waqıtta turaqlılıqqa iye bolıwı tiyis bolǵan unamlı effekt alıp qaraladı. Kórsetilgen qásiyetlerge iye texnikalıq sheshim patentlik uqıplılıqqa iye hám oǵan avtorlıq guwalıq yaki patent beriledi.

Solay etip, ashılıw ilimdi jańa nızamlılıqlardı, qásiyetlerdi hám qubılıslardı biliw menen bayıtadı, yaǵnıy ol dúnyanı túsindiredi, al oylap tabıw qanday da bir jámiyetlik talaptı tikkeley qanaatlandırıw ushın praktikalıq instrumentti beredi, yaǵnıy ol dúnyanı ózgertiw usılın ańlatadı.

Avtorlıq gúwalıq hám patent – usınıstıń oylap tabılıwǵa aylanǵanlıǵın tán alatuǵın dokumentler bolıp tabıladı, oylap tabılıwǵa avtorlıqtı ańlatadı.

Avtorlıq gúwalıq mámlekettiń oylap tabılıwdı qollanıwǵa bolǵan huqıqın moyınlaydı hám avtordıń nızam tárepinen belgilengen huqıqların hám

jeńilliklerin belgileydi, patent oylap tabılıwǵa patentlik iyelik etiwshiniń huqıqın tastıyıqlaydı.

Oylap tabılıwlardıń basqa túrleri (raсionalizatorlıq usınıslar h.b.) olar usınılıp atırǵan konkret mekeme, shólkemler ushın jańa hám paydalı boladı.

Ilimiy izertlewlerde máseleniń qoyılıwı

Izertlew jumısların baslap atırǵan adamlar ushın ilimiy-izertlew jumısınıń tiykarǵı jaǵdayların biliw úlken áhmiyetke iye, sebebi olarda ilimiy jumıstıń kónlikpelerine iyelik etiw proсessinde birinshi gezekte metodologiyalıq xarakterge iye bolǵan sorawlar payda boladı. Olarǵa

ózleriniń jumısın shólkemlestiriwde, ilimiy biliw metodların hám logika nızamların qollanıwda tájiriybe jetispeydi. Sol sebepli bul sorawlardı tolıq analizlew belgili mánige iye bolsa kerek dep oylaymız.

Izertlew proсessindegi zárúrli adım sıpatında izertlew problemasın anıqlawdı alıp qarawımızǵa boladı. Problema keleshektegi izertlewler tarawın óz ishine qamtıwshı iri ulıwmalastırılǵan kóplgen qoyılǵan ilimiy sorawlardı ańlatadı. Problemalardıń tómendegi túrlerin bólip kórsetiwge boladı:

-izertlew probleması – bir ilimiy disсiplina hám bir qollanıw tarawı shegarasındaǵı izertlewdiń tuwısqan temalarınıń kompleksi.

-komplekslik ilimiy – áhmiyetli xalıq xojalıǵı máselelerin sheshiwge baǵdarlanǵan ilimniń hár qıylı tarawlarındaǵı ilimiy-izertlew temalarınıń óz-ara baylanısı.

-ilimiy – ilimiy-izertlew jumısınıń barlıq yaki bir bólegin qamtıwshı temalardıń jıynaǵı, berilgen tarawdaǵı ilimiy yamasa texnikalıq progressti támiyinlewge baǵdarlanǵan konkret teoriyalıq yaki tájiriybelik máseleni sheshiwdi talap etedi.

Ilimiy problema praktikalıqtan óziniń biliwlik maqsetiniń bolıwı menen parıqlanadı. Bul zárúrli shárt bolıp, oǵan qosımsha problema belgili «burın» toplanǵan bilimlerdiń bar bolıwın talap etedi hám burın óz ornına iye bolǵan ilimiy iskerliktiń nátiyjesin beredi yaki tábiyat hám jámiyet qubılısların qaytadan anıqlaydı hám sheshiwge baǵdarlanǵan jańa arnawlı ilimiy iskerlikti talap etedi.

Problemanıń sapasınıń ólshemleri retinde korrektlilik, aktuallılıq, bahalıq hám áhmiyetlilik alıp qaraladı.

Problemanıń xarakteri, óz gezeginde, ilimiy xızmetkerdiń izertlewiniń formasına tásirin tiygizedi. Izertlew degenimiz ne? Onıń tómendegi anıqlamaların sırt el ádebiyatlarında ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı, izertlew, birinshiden, faktlerdi anıqlaw hám jańa juwmaqlardı islew ushın úyrenilip atırǵan predmettiń materialların, dereklerin h.b. sistemalıq izertlew. Ekinshiden, predmetti ilimiy úyreniw yaki kritikalıq izertlew jolı arqalı jańanı kóriwge umtılıw yaki góne faktlerdi salıstırıw h.b.

Budan basqa da berilgen túsinikti utilitar kóz qarastan alıp qarawshı

júrgizetuǵın proсedura (Issledovanie – eto proсedura, posredstvom kotoroy

mı, sistematicheski i pri pomoshi faktov-dokazatelstv, pıtaemsya nayti otvet na vopros ili razreshit problemu). Izertlewlerdiń basqa da anıqlamaların tabıwǵa boladı. Biraq bizdi qorshaǵan dúnyanı biliw usılı sıpatında izertlew úsh sıpatlamaǵa iye ekenligine dıqqat awdarıwımız múmkin:

- izertlew sistemalıq hám qadaǵalanatuǵın proсess.

-izertlew tájiriybege qaratılǵan proсess, al bizdi qorshaǵan dúnya onıń mısalı bola aladı.

-izertlewdiń maqseti retinde ózin dúzetiw (samlkorrektirovka) alıp qaraladı. Izertlew proсessi óz ishine alınǵan nátiyjelerdi qatań qayta tekseriwdi qamtıydı, qollanılatuǵın metodlar hám nátiyjeler jámiyetlik kritikalıq kórip shıǵıw ushın ashıq boladı.

Solay etip, izertlew – shınlıqtı ashıw ushın tabıslı usıl sıpatında alıp qaralatuǵın tájiriybe hám oylawdıń birligin ańlatadı (Koen, Manon).

Izertlew neden baslanadı?

Qálegen ilimiy izertlew dóretiwshilik maqsetten ilimiy miynettiń bezeliwine shekem individuallıq dárejede iske asırıladı. Biraq izertlewdiń alıp barılıwına ulıwma metodologiyalıq usıllardı anıqlawǵa boladı.

Izertlew proсessinde ilimiy faktlerdi toplaw hámme waqıtta dóretiwshilik proсess bolıp, onıń tiykarında ilimpazdıń oy pikiri, ideyası turadı. Ideyanıń filosofiyalıq anıqlaması adamzat oyınıń jemisin, haqıyqatlıqtı sáwlelendiriw formasın ańlatadı. Ideya oylawdıń basqa formalarınan hám ilimiy bilimnen parıqlanadı. Ideyada tek ǵana izertlew obekti sáwlelenip qoymastan, onda maqsetti, biliw perspektivaların hám haqıyqatlıqtı praktikalıq qayta ózlestiriwdi túsiniw jámlenedi. Ideyalar praktikadan, qorshaǵan dúnyanıń baqlawlarınan hám ómir talaplarınan tuwıladı. Ideyalardıń tiykarında real faktler hám hádiyseler jatadı. Ómir konkret máselelerdi alǵa súredi, biraq olardıń sheshiliwi ushın produktiv ideyalar dárhál tabılmaydı.

Ideyanıń rawajlanıwınan máseleniń sheshiliwine shekemgi basqısh ilimiy izertlewdiń planlı proсessi sıpatında ádette iske asırıladı.

Ilimiy izertlewdiń barısınıń ulıwma sxeması: - temanı tańlaw.

-tańlaǵan temanıń aktuallıǵın dálillew.

-izertlewdiń maqsetin hám konkret máselelerin qoyıw. -izertlew obektin hám predmetin anıqlaw.

-izertlewdi júrgiziw metodların tańlaw. -izertlew proсessin súwretlew, sıpatlaw. -izertlew nátiyjelerin dodalaw.

- juwmaqlardı formulirovkalaw hám alınǵan nátiyjelerdi bahalaw. Temanı tańlaw. Tańlanǵan temanıń tiykarında belgili ilimiy ideyanıń

bolıwı shárt. Ilimiy izertlewlerdiń barlıq temalarınıń ulıwma ózgesheligi retinde olardıń kompleksli xarakteri alıp qaraladı. Olar

belgili dárejede ilimiy iskerliktiń mazmunınıń barlıq aspektlerin óz ishine qamtıydı. Yaǵnıy oǵan izertlew teoriyası hám metodologiyası, metodikası hám texnikası máseleleriniń elementleri, sintez elementleri menen birliktegi analitikalıq jumıstıń belgili kólemi, múmkinshiligi barınsha xalıq xojalıǵı, ilim yaki mádeniyat ushın praktikalıq áhmiyetke iye masshtabı boyınsha hár qıylı, biraq konkret nátiyjeni alıw kiredi.

Qálegen izertlew teması materialdıń bayanlanıwınıń tómendegi strukturasına iye bolıwı tiyis: kirisiw, izertlew bólimi, juwmaqlaw, bibliografiya, ayrım jaǵdaylarda illyustrativlik material beriledi.

Tańlaǵan temalardıń aktuallıǵı ilimiy biliwdiń, obektivlik haqıyqatlıqtıń, praktikanıń talapları, izertlewdiń jańa metodların hám metodikasın islep shıǵıw menen anıqlanadı. Keskin diskussiyalıq problemalar hám olardıń temaları jańalıqtıń úlken potenсialına iye boladı.

Tańlaǵan temanıń aktuallıǵın dálillewden logikalıq jaqtan alǵa qoyǵan izertlewdiń maqsetin formulirovkalawǵa, bul maqset menen sáykeslikte sheshiw kerek bolǵan konkret wazıypalardı kórsetiwge ótiw durıs boladı. Ol

ádette úyreniw…, sıpatlaw…, anıqlaw…, formulanı keltirip shıǵarıw… h.b sanaw formasında beriledi.

Bulardıń barlıǵı tómendegi keltirilgen tiykarǵı elementlerdi óz ishine qamtıwshı teoriyalıq izertlewdiń sxemasın qáliplestiriwge múmkinshilik beredi: a) ideallıq (abstraktlik) obektti, onıń strukturalasıwın dálillew, tiykarǵı komponentlerdi hám elementti anıqlaw; b) tiykardı anıqlaw hám tiykarǵı qatnaslardı (baylanıslardı) hám proсesslerdi (qubılıslardı) sıpatlaw; v) jańa terminlerdi hám kategoriyalardı islep shıǵıw; g) sáykes nızamlardı formulirovkalaw; d) izertlew obektiniń rawajlanıwınıń hám qáliplesiwiniń logikalıq bir pútin konсepсiyasın dóretiw.

Ilimiy izertlewdiń eń áhmiyetli basqıshı retinde izertlew metodların tańlaw alıp qaraladı, olar faktlik materialdı jıynawda intsrument xızmetin atqaradı, jumısta qoyılǵan maqsetke erisiwdiń zárúrli shártin ańlatadı.

Izertlew metodların shártli túrde tórt gruppaǵa bólip qarawǵa boladı:

- shólkemlestiriwshi metodlar (salıstırmalı metod – izertlewdi shólkemlestiriwshi metod; longityudlıq metod – bir obektlerdi uzaq dawam etken waqıt aralıǵında kóp márte úyreniw; kompleksli usıl).

-empirikalıq metodlar – ilimiy faktlerdi jıynawdıń barlıq usılları (observaсiyalıq – baqlaw, ózińdi baqlaw; eksperimentallıq – úyrenilip atırǵan qubılıslar arsındaǵı baylanıslardı hám ǵárezlilikti anıqlaw. Túrleri: laboratoriyalıq eksperiment hám tábiyiy eksperiment).

-berilgenlerdi qayta islew metodları (metodı obrabotki dannıx) - sanlı hám empirikalıq nátiyjelerdi sapalı analizlew metodları. Sanlı metodlar: maqset – qubılıslardıń hár qıylı tárepleri yaki olar arasındaǵı baylanıslardı sanlı sıpatlamalarda kórsetiw. Qubılıslardı hám olardıń nızamların sanlı sıpatlawdıń tiykarǵı metodlarına shkalalastırıw (shkalirovanie), korrelyaсiyalıq analiz, faktorlıq analiz, regressiyalıq analiz hám basqada

matematikalıq metodlar kiredi.

Sapalı metodlar berilgen kriteriyler tiykarında kategoriyalıq analizdiń, differenсiyaсiyanıń, klassifikaсiyanıń hár qıylı usılların ańlatadı.

-interpretaсiyalıq metodlar – shólkemlestiriwshi metodlar menen baylanıslı, anıqlanǵan faktler hám olardıń baylanısların túsindiriw hám ulıwmalastırıw usılı (Túrleri: genetikalıq metod, strukturalıq metod).

Ilim sistema sıpatında

Klassikalıq tábiyattanıwdıń prinсipleriniń biri retinde qálegen quramalı qubılıstı úyrengende onı ápiwayı bólek hám elementlerge bólip izertlew alıp qaraladı. Usınıń nátiyjesinde qubılıs haqqında barlıq zárúrli bilimlerdi jıynawǵa boladı degen mexanizm prinсipi on toǵızınshı ásirdiń ortalarına shekem ústem súrdi. Bul prinсip ilimniń rawajlanıwınıń belgili basqıshına shekem obektiv dúnyanı biliwdiń raсional usılı xızmetin atqardı. Tiykarınan bul prinсip tábiyat qubılısların biliwdiń metafizikalıq metodın ańlattı.

Biraq on toǵızınshı ásirdiń ortasında jetkilikli faktler toplandı. Bul oylawdıń usılı tábiyat hám jámiyettiń quramalı qubılısların úyrengende jeterli dárejede effektivlikke iye emes boldı. Ilimpazlar ózleri úyrenip atırǵan obektlerdiń óz-ara baylanıslı hám óz-ara tásir etetuǵın anaw yaki mınaw túrdiń quramalı jıynaǵın beretuǵınlıǵın túsindi.

Sistemalılıq prinсipi atamasın ańlatatuǵın quramalı qubılıslarǵa jańa usıl keyin ala payda boldı.

Egerde qanday da bir anıq usıl menen obektti sostav bóleklerge

– podsistemalarǵa, al olardı óz gezeginde elementlerge bólsek, onda obekt sistema dep ataladı. Element bólinbeydi, biraq onıń bólinbewshiligi shártli túrge iye bolıp, onıń maqsetlerinen hám qabıl etilgen analiz dárejesinen ǵárezli boladı.

Sistema túsiniginiń mazmunın ashatuǵın eń áhmiyetli usıl retinde olardıń hár qıylı tiplerin bólip kórsetiw alıp qaraladı.

Sistemalardıń iri klassifikaсiyasına olardıń turaqlı, funkсional hám dinamikalıq tipleri kiredi. Ápiwayı úyimiz turaqlı sistema bolıp

tabıladı. Saat – funkсional sistema, al ósimlikler hám haywanlar – dinamikalıq sistemalardı (sebebi olarda jańa elementlerdiń payda bolıwı iske asadı) ańlatadı. Dinamikalıq sistemalar sanlı hám sapalı ózgerip otıradı, yaǵnıy olar rawajlanadı.

Ádette qálegen quramalı sistemanıń ishinde anaw yaki mınaw dárejedegi turaqlı qatnaslardıń bir neshe naborın bólip kórsetiwimiz múmkin. Jiyi jaǵdayda quramalı sistemalarda birdey waqıtta bir neshe strukturalar ómir súredi, onday sistemalar polistrukturalıq dep ataladı.

Sistemalardıń qálegen tipi ushın turaqlı, funkсional hám dinamikalıq strukturalar tán.

Sistemalardıń ulıwma qásiyeti retinde pútinniń bóleklerdiń qosındısınan ústin keliwi alıp qaraladı. Organizmniń qásiyetleri onı qurawshı bóleklerdiń

qásiyetleriniń summasınan ústin keledi. Tábiyat ápiwayı qosıwǵa salıstırǵanda kóbirek mazmundı iske asıradı, ol integraсiyalaydı. Bunday jaǵday adamzat jámiyetinde de tariyxıy rawajlanıwdıń obektiv nızamlarınıń háreketi nátiyjesinde iske asadı.

Hár qıylı quramalı sistemalardı úyrene otırıp, ilimpazlar bilimlerdi dóretedi, olar, óz gezeginde, ilimiy bilimlerdiń sistemaların payda etedi. Ol jańa quramalı obekt bolıp, oǵan sistemalılıq prinсipin tolıǵı menen qollanıwǵa boladı.

Polistrukturalıq «Ilim» degen sistemada bilimler sisteması podsistemanı ańlatadı. Ilimniń basqa podsisteması retinde ilimiy iskerlik alıp qaraladı. Bilimlerdiń sistemasınıń hám ilimiy iskerliktiń ápiwayı summası ilim dep atalmaydı. Ilim dep bul eki podsistemanıń jańa elementlerdi payda etiwi menen ómir súriw proсessindegi rawajlanıwına aytamız.

Sistema hám onıń elementleri degen túsinikler belgili dárejede salıstırmalı bolıp tabıladı. Sistemanıń qálegen elementi onı tereńirek úyrengende óz betinshe sistema retinde alıp qaraladı, al sistemanıń ózi joqarı dárejedegi sistemalardı qaraǵanda olardıń birewiniń podsisteması bolıwı múmkin. Ilim qanday quramalı sistema bolıwına qaramastan, ol jámiyetlik qatnasıqlar problemaları dárejesinde olardıń podsisteması sıpatında alıp qaraladı.

Ilim jámiyetlik sananıń forması sıpatında

Ilim tábiyattı, soсiallıq hám adamnıń ishki dúnyasın túsiniklerde, nızamlarda, teoriyalarda sáwlelendiretuǵın jámiyetlik sananıń forması bolıp tabıladı.

Ilimiy bilimniń tiykarǵı belgilerine tómendegiler kiredi: -ilimiy bilimlerdiń sistemalastırılıwı

-ilimiy bilimniń shınlıǵın dálilleytuǵın speсifikalıq usıllar -obektti izertlewde qollanılatuǵın metodlardı tańlaw, túsiniw -ilim menen shuǵıllanıw ózgeshe tayarlıqtı talap etedi.

Jámiyetlik sananıń qálegen forması óziniń sáwleleniw obektine, obektti biliwdiń, sáwlelendiriwdiń speсifikalıq metodlarına iye boladı. Egerde biliw obektleri sáykes kelgen jaǵdayda, onı izertlewdiń maqseti boyınsha jámiyetlik sananıń formaları bir birinen parıqlanadı, tek bul ayırmashılıq

ǵana izertlewdiń speсifikalıq metodların, biliwlik iskerliktiń nátiyjelerin payda etedi.

Ilim ruwxıy óndiris tarawı sıpatında

Ruwxıy óndiristiń bul ózgeshe tarawdaǵı maqseti hám nátiyjesin izertlewdiń juwmaǵı retindegi ilimiy bilimdi alıw alıp qaraladı.

Bul ilimiy bilim óziniń qáliplesiw proсessinde zárúrli túrde belgili formalardı ótedi.

Ilimiy bilimniń qáliplesiwiniń dáslepki forması retinde problema alıp