Ilimiy dóretiwshilik metodologiyası páninen lekсiya tekstleri

bórtikleriniń payda bolıwı.

Ekinshi basqısh – orta ásirlerdiń aqırınan ósip shıqqan, on jetinshi

ásirde sheshiwshi túrde bekkemlengen hám on toǵızınshı ásirden baslap keń rawajlanıp atırǵan házirgi zaman ilimi.

On jetinshi ásirde ilimiy revolyuсiyalar haqqında pikir júrgiziwge tiykar payda boladı – ilimniń mazmunlıq strukturasınıń tiykarǵı komponentleriniń almasıwı, biliwdiń jańa prinсipleriniń, kategoriyalarınıń hám metodlarınıń alǵa súriliwi úlken áhmiyetke iye boladı.

Ilimniń rawajlanıwınıń soсiallıq stimulı retinde jańa tábiyat resursların hám mashinalardı talap etetuǵın ósip baratırǵan kapitalistlik óndiris alıp qaraldı. Bul talaplardı qanaatlandırıw ushın jámiyettiń óndiriwshi kúshi sıpatında alıp qaralatuǵın ilim kerek boldı. Sol waqıtta ilimniń jańa

juwırtıwǵa tiykarlanǵan izertlewdi ańlatadı (teoriya sóziniń ózi grek tilinen awdarǵanda aqılǵa salıw, oy juwırtıw degen mánige iye). Ilimiy nátiyjelerdi praktikalıq qollanıwǵa baǵdarlanıwdıń ózi biymánilik retinde alıp qaraladı hám onday ilimniń ózi tómen statusqa iye boladı.

Tek ǵana on jetinshi ásirde ilim xalıqtıń jasaw jaǵdayınıń ósiwiniń hám adamnıń tábiyatqa ústinlik etiwiniń usılı sıpatında túsindirildi. Oylaw stili sol waqıttan baslap eki tiykarǵı belgi menen xarakterlenedi: birinshiden, nátiyjelerdi beretuǵın hám tekseretuǵın eksperimentke arqa súyeydi; ekinshiden, oylawdı reallıqtıń ápiwayı, bunnan bılay bólinbeytuǵın birinshi elementlerin izlewge baǵdarlanǵan analitikalıq usıldıń ústem súriwi alıp

qaraladı. Ilimdi empirikalıq tekseriwge tiykarlanǵan dúnyanı biliwdiń ózgeshe raсional usılı dep túsindiriwge boladı.

Solay etip, házirgi zamanda ilim dóretiwshilik iskerliktiń etalonlıq tipi retinde ómir súredi. Etalonlılıq hár bir insannıń dóretiwshilik potenсialınıń ilimiy iskerligi arqalı sheksiz múmkinshiliklerin realizaсiyalawda, keń túrde bahalıq orientirlerdiń hám ilimpazlardıń professionallıq iskerliginiń normalarınıń basqa soсiallıq gruppalarǵa kiriwinde kórinedi. Ilim ózgeshe dóretiwshilik iskerliktiń sisteması sıpatında rezonans dárejesine jámiyettiń tikkeley óndiriwshi kúshine aylanıw arqalı erisedi.

Házirgi zaman ilimi ushın tezlik menen rawajlanıw tipi xarakterli. Bul

ózgeshelik onıń formallıq hám mazmunlıq tárepleri ushın tán. Ulıwma filosofiyalıq planda bunıń sebebin ilimiy iskerlik sistemasınıń elementleri

arasındaǵı, ilim hám soсiallıq iskerliktiń basqa tarawları arasındaǵı qarama qarsılıqtıń quramalasıw strukturası beredi.

Ilimiy dóretiwshiliktiń progressiv proсess sıpatındaǵı tiykarǵı belgileri. Biliwge umtılıwshı subekt, ádette, anıqsızlıqtıń anaw yaki mınaw

dárejesi menen sıpatlanatuǵın jaǵdaylarda háreket etedi, óz ishine kóp yaki az dárejede jańanı qamtıwshı, burın túsinilmegen mazmunǵa iye obektler menen operaсiyalar júrgizedi. Bular biliwlik iskerliktiń tek ǵana dóretiwshilik xarakterin anıqlap qoymastan, dóretiwshilik izleniwdiń quramalı, qaramaqarsılıqlı, sızıqlı emes barısın da belgileydi. Biliwlik proсess shetke shıǵıwlardan erkin bolǵan, qatań izbe-izlikke iye progress emes. Ol hár qıylı hám qarsılıqlı ishki hám sırtqı faktorlardıń háreket etiw jaǵdayındaǵı háreket bolıp, kóz qaraslardıń sáykes keliwi menen de, olardıń arasındaǵı konkurentlik gúres menen de sıpatlanadı.

Boljawlardıń hám teoriyalardıń alǵa súriliwi hám biykarlanıwı, konfliktlik hám krizislik jaǵdaylar, ilimiy konсepсiyalardıń hám mekteplerdiń konfrontaсiyası, ilimiy bilimniń rawajlanıwındaǵı toqtap qalıw basqıshları, tupiklik jaǵdaylarǵa alıp keletuǵın qáte baǵdardaǵı háreket – miyraslıq, ilimniń háwij alıp rawajlanıwı, sekiriwler, kóz qaraslardaǵı awdarıspaqlar, ilimiy ashılıwlar seriyası h.b. sıyaqlı biliwlik proсesske tán qásiyetler bolıp tabıladı. Bul biliwge saqlanıw hám ózgeris, kumulyaсiya hám eliminaсiya, empirikalıq hám teoriyalıq bilimlerde evolyuсion hám revolyuсion hallardıń, konservativ hám progressiv tendenсiyalardıń, garmoniya hám disgarmoniyanıń bolıwı, bilimniń jańa elementleriniń (bekkemleniwi yaki biykarlanıwı) úzliksiz payda bolıwı h.b. sıyaqlı qarama qarsılıqlı sıpatlamalardıń tán bolınıwında kórinedi. Solay etip, ilimiy bilimniń progressi biliwlik proсesstiń quramalı hám qarsılıqlı bolıwına qaramastan, óziniń ornına iye, biliw proсessiniń qatań izbe iz háreketinen uzaqta teń ólshemli emes jaǵdayda iske asadı. Usıǵan baylanıslı ilimiy dóretiwshilikti dramalı-

forması emes. Onıń belgileri haqıyqatlıqtıń basqa tarawlarındaǵı rawajlanıw proсessine tán.

Biliwlik proсesstiń plyuralistlik xarakteri. Ol biliwlik proсesstiń sanlı

kórinedi. Ilimiy nátiyjege erisiwge ilimpazlar hár qıylı jollar, baǵdarlar menen keledi, hár qıylı biliwlik usıllardı qollanadı. Bul óz gezeginde dóretiwshi proсesstiń metodologiyalıq plyuralistliligin kórsetedi.

Izleniw maydanlarınıń plyuralistliliginiń sebebi retinde izertlenip atırǵan

qubılıslardıń kópshiliginiń mazmunınıń sanlı hám sapalı jaqtan bay hám quramalı bolıwı alıp qaraladı: bul jerde olardıń kóp komponentliligi hám kóp tárepliligi, konkret formalardıń hám túrlerdiń hár qıylılıǵı, hár qıylı hallardıń kópligi, olardıń rawajlanıwdıń hár qıylı basqıshındaǵı pisip jetilisiwiniń hár qıylı dárejesi h.b. dıqqatqa alınadı.

Dóretiwshilik proсesstegi konvergenсiya hám divergenсiya qubılısları. Sheshimlerdiń polivariantlılıǵı, metodologiyalıq plyuralistlilik, hár qıylı aldınnan berilgenler menen operaсiyalar júrgiziw, hár qıylı jollar hám baǵdaralarda izleniwlerdi alıp barıw izleniw proсessine hár qıylı qatnaslar, bir nátiyjege hár qıylı tárepten háreket jasaw múmkinshiligi sıyaqlı sapalı qásiyetti ańlatadı. Biliwlik proсesstiń konvergentlik xarakterinde qanday da bir qubılıstıń yamasa predmetlik tarawdıń bir neshe baǵdarlarda bir waqıtta yaki izbe-iz úyreniliw múmkinshiligi sáwlelenedi. Bul múmkinshilik qubılıs yaki tarawdıń kóp aspektliligi, kóp jobalılıǵı menen támiyinlenedi. Bul kóp jobalılıq bir jobanı úyreniw tiykarında teoriyalıq oylawdıń usılları arqalı basqa jobalar yamasa qubılıslar haqqında pikirge iye bolıwdı keltirip shıǵaradı.

Anaw yaki mınaw qubılıslardı úyrengenimizde, hár qıylı baǵdarlardıń izertlew obektleri retinde tómendegi jobalar alıp qaraladı:

-shólkemlestiriwshi-tipologiyalıq – qubılıslardıń hár qıylı tiplerine hám túrlerine tiyisli boladı;

-strukturalıq-morfologiyalıq – qubılıslardıń hám obektlerdiń formasına, olardıń qurılısına qatnasqa iye boladı;

-funkсionallıq – obekttiń minez-qulqı, olardıń arasındaǵı óz-ara tásir etisiwi menen baylanıslı boladı;

-essenсiallıq – qubılıslardıń berilgen tarawındaǵı nızamlılıq kompleksin óz ishine qamtıwshılıqtı ańlatadı;

-fenomenologiyalılıq – bul belgilerdiń konkret kóriniw formalarınıń kóp túrliligine tiyisli bolıwdı ańlatadı;

-genetikalıq – ontogenetikalıq hám filogenetikalıq aspektlerdi óz ishine qamtıydı.

-ishki (qubılıslardıń anaw yaki mınaw tarawınıń mazmunınıń barlıq baylıǵın óz ishine qamtıydı) hám sırtqı jobalar (olardıń ómir súriwiniń sırtqı jaǵdayları, faktorları hám óz-ara tásir etiwleri) esapqa alınadı.

Qubılıslardıń bir tarawında hár qıylı usıllardı qollanıwdıń bar bolıwı sapalı qarama-qarsılıqlı, divergentlik proсesslerdiń ilimiy izertlewlerde payda bolıwına alıp keledi.

Kumulyaсiya, eliminaсiya. Biliwlik proсess shın bilim hám qáte dúzilmelerdiń úzliksiz gúresinde ózin iske asıradı. Bul gúres bir nátiyjelerdiń saqlanıwına hám kumulyaсiyasına hám basqalarınıń eliminaсiyasına alıp keledi. Kumulyaсiya shın bilimniń qáliplesiw usıllarınıń biri bolıp, shınlıq proсess xarakterine iye boladı. Kumulyativlik proсesstiń ápiwayı túri retinde

úyrenilip atırǵan obektke tiyisli bolǵan empirikalıq berilgenlerdiń izbe-iz

toplanıwı alıp qaraladı.

Kumulyaсiya da, eliminaсiya da ilimde unamlı hám unamsız rolge iye bolıwı múmkin. Kumulyaсiya dálillengen ilimiy nátiyjeniń tayarlanıwına hám bekkemleniwine tásir etedi, buǵan qosımsha ol qáte nátiyjelerdiń toplanıwınıń ósiwine hám rawajlanıwına alıp keliwi múmkin. Eliminaсiya bolsa tek ǵana qáte kóz qaraslardan hám qurılmalardan qutılıwǵa járdem berip qoymay, ol ilimiy arsenaldan az waqıtqa bolsa da bahalı ilimiy nátiyjelerdi shıǵarıp taslawıda múmkin. Sol sebepli berilgen kumulyativlik-

atqaradı: olarǵa izleniwdi optimizaсiyalaw funkсiyası, óz ara tásir etiwshi kóz qaraslarǵa anıqlıq kirgiziw funkсiyası, sintezlew funkсiyası kiredi.

Dialog biliwlik proсesstiń izbe-iz-progressiv rawajlanıwınıń sonday forması bolıp, onda nátiyjege erisiw, háreket anaw yaki mınaw dárejede hár qıylı bir biri menen jarıspaytuǵın kóz qaraslardıń, usıllardıń, baǵdarlardıń óz-ara tásir etiw járdeminde iske asırıladı. Ózara tásir etisiw biliwlik proсesstiń progressin támiyinlewshi izbe-izlik háreket xarakterine iye boladı, bul jerde óz-ara tásirdiń hár bir akti keyingi usınday aktler ushın pisip jetilisken nátiyjelerdi yaki tikkeley

alǵı shártlerdi payda etedi. Óz-ara tásir etiw proсessinde dialogtıń bir tárepiniń kóz qarasın ekinshi táreptiń tek ǵana qabıl alıwı emes, al bul kóz qarastıń ekinshi táreptiń óziniń ideyaları menen durıslanıwı, jaqsılanıwı, bayıtılıwı hám rawajlanıwı esapqa alınadı.

Dialoglıq proсessti tómendegishe sxema túrinde beriwge boladı: A tárep biliwlik nátiyje k nı payda etedi, bul nátiyje V biliwlik tárepi menen qabıl etiledi, bayıtıladı, ol tárepten l- nátiyjege rawajlandırıladı, keyin ol A tárepinen sonday bolıp qayta ózgertiliwi de múmkin. Solay etip dialog qaytalanatuǵın cikl túrin qabıl etedi, ol miyraslıq, qayta ózgertiliw hám bayıtılıw mexanizmine tiykarlanadı. Bul sxema eger dialogta eki emes, al táreplerdiń kóp sanı qatnassa quramalasqan xarakterge iye boladı, biraq bul proсesstiń tiykarı joqarıda kórsetilgendey bolıp qala beredi.

Dóretiwshilik haqqında konсepсiyalarǵa analiz Ilimniń rawajlanıw tariyxı

Dóretiwshilik haqqında konсepсiyalardıń bes eskizi

Uqıplılıq, talant, geniallılıq dóretiwshiliktiń tiykarǵı kategoriyaları sıpatında

Ilim tábiyat hám jámiyettiń rawajlanıwı haqqında bilimler jıynaǵı, adamnıń háreketleri hám oylawınıń tártiplesken usılı sıpatında

áyyemgi dáwirden baslap adamzatqa tásirin tiygizip kelgen.

Ilimniń rawajlanıwınıń barlıq tariyxı, dáslebinde bilimlerdiń ayrım jıynaǵı sıpatında, al búgingi kúni quramalı dinamikalıq sistema retinde óndiristiń talabına aylanbaǵansha onıń birde tarawı jeterli rawajlanıwǵa iye bolmadı.

Áyyemgi dáwirde uzaq waqıt bilimlerdiń rawajlanıwınıń eki baǵdarı saqlandı. Birinshi empirikalıq baǵdar diyxanshılıq hám sharwashılıqtıń rawajlanıwına tásirin tiygizdi hám olar menen birge rawajlandı hám ózinde ilimiy iskerlikke iye bolmadı, al tek ǵana bir áwladtan ekinshi áwladqa ótkeriw arqalı tájiriybe hám bilimlerdi topladı. Ekinshi baǵdar (pikirlew, oylaw) uzaqtan qaraǵanda házirgi zaman ilimiy iskerligine uqsas edi. Birinshi baǵdardıń mısalı retinde Samos tunneliniń qurılısın alıp qarawǵa boladı

(b.e.sh. 530 jılı). Onıń dóretiwshisi Evpalin geometriya bilimleri tiykarında priborlarǵa iye bolmay, geodeziyanı bilmey baǵdardı durıs bere aldı. Ekinshi baǵdardıń mısalı retinde matematikadaǵı Pifagor táliymatın alıp qarawǵa boladı.

Ilimpazlardıń eń birinshi jarshıları retinde jreсlerdi alıp qarawǵa boladı. Olar bilimlerdiń bahalı jıynaǵın saqlawshılar retinde tán alınǵan hám olardıń ishinen eń áhmiyetlilerin áwladtan áwladtqa

ótkerip otırǵan. Keyin ala oylaw dep atalatuǵın tań qalarlıq is (talap) menen shuǵıllanatuǵın adamlar payda bolǵan. Bul talaptı olar jalǵız talapqa aylandırǵan. Ilimpazlardıń ekinshi áwladı payda boladı. Olar menen bir qatarda ilimiy iskerlikte payda bolǵan. Ilimiy iskerlik praktikadan bóleklenip, taza teoriya tarawına kiredi. Áyyemgi dáwir ilimpazları tárepinen bunday bilimlerdiń toplanıw paradoksı praktikanıń áyyemgi waqıtları ilimniń nátiyjelerine mútáj bolmaǵanlıǵı menen hám kúndelikli bilimler tiykarında háreket etiwi menen túsindiriledi. Áyyemgi ilimniń praktikadan qashıqlawı ilimdi stagnaсiya jaǵdayına, al keyin ala sofistikanıń hám sxolastikanıń payda bolıwına alıp keldi. Biraq bul talaplardıń júzege keliwi menen ilim olarǵa juwap berip baslaydı.

Solay etip, orta ásirlerde bilimlerdiń tek ǵana jıynalıwı – ilimniń tariyxınan aldıńǵı basqısh payda boladı.

Jámiyet tárepinen ilimiy iskerlik tek ǵana on jetinshi ásirde moyınlanadı (Evropada akademiyalardıń payda bolıwı hám olardıń aǵzaları ózleriniń miynetleri ushın haqı alıp baslawı menen bul dáwir xarakterlenedi).

Bul basqıshta matematika, mexanika, astronomiya, fizika, dinamika tarawlarında ullı ashılıwlar júz beredi. Organikalıq dúnyanı biliw tarawında ilim tómenirek basqıshta qaladı. Ilim hám texnika bul basqıshta óz betinshe hár qıylı ólshemlerde ómir súredi, sol sebepli olardıń rawajlanıwındaǵı revolyuсiyashıl etaplar hár qıylı basqıshlarda bolıp ótedi. Texnikalıq revolyuсiyanıń baslanıwı on segizinshi ásirdiń birinshi yarımına tiyisli. Angliyadaǵı toqımashılıq sanaatındaǵı texnikalıq revolyuсiya keminde úsh

máseleni (adam qollarınıń funkсiyaların mashinaǵa beredi, puw dvigatelin hám temir joldı oylap tabadı) sheshedi.

Egerde on segizinshi ásir mexanikalıq bir táreplemelik menen sıpatlansa, on toǵızınshı ásirdiń birinshi yarımı ilimlerdiń hár qıylı tarawları arasındaǵı obektiv baylanıslardıń anıqlanıwına baylanıslı tábiyattanıw ilimleriniń intensiv túrde rawajlanıwı menen xarakterlenedi.

1829-1830 jılları N.Ëobachevskiy óziniń dúnyaǵa tanılǵan «Nachala» degen miynetinde evklidlik emes geometriyanıń tiykarların jazadı. Onıń bul jumısı óz waqtında zamanlasları tárepinen tán alınbaǵanlıǵı menen, eń ullı ashılıw bolıp matematika iliminiń bunnan keyingi rawajlanıwına úlken tásirin tiygizedi. N.Ëobachevskiydiń geometriyasında Evklidtiń tórt postulatı óziniń aksiomalılıǵın saqlaydı, al besinshisi tómendegishe kóriniske iye boladı. Keńislikte berilgen tuwrıda

jatpaytuǵın tochka arqalı keminde onı kesip ótpeytuǵın eki tuwrı júrgiziwge boladı degen mánini beredi (v ploskosti cherez tochku, ne lejashuyu na dannoy pryamoy, proxodyat po krayney mere dve pryamıe, ne peresekayushie dannuyu).

1832 jılı «Appendiks» dep atalatuǵın shıǵarmasında vengr matematigi Ya.Boyyai N.Ëobachevskiyden ǵárezsiz túrde evklidlik emes geometriyanıń tiykarların beredi. Ol óziniń haq ekenligine evropalı matematiklerdiń hesh qaysısın isendire almaydı.

Nemeс klassikalıq filosofiyası Gegeldiń dialektikası menen tamamlanadı. Ol birinshi ret háreket etiwshi materiyanıń eń ulıwmalıq formaların keń túrde sáwlelendiredi.

On toǵızınshı ásirdiń 50 jıllarında empirikalıq tábiyattanıw tań qalarlıq jetiskenliklerge erisedi, ol on segizinshi ásirdiń mexanikalıq bir tárepliligin jeńedi. Tábiyattanıw ilimi empirikalıq ilimnen tábiyattı biliwdiń nátiyjelerin sistemalastırıw arqalı teoriyalıq ilimge aylanadı.

On toǵızınshı ásirdiń 90 jıllarınıń ortalarında baslanǵan tábiyattanıwdaǵı revolyuсiya mikroqubılıslar haqqındaǵı burınǵı kóz qaraslardı joq etedi, fizikaǵa diskretlilik ideyası kirip keledi. Ol elektronnıń ashılıwına baylanıslı ximiyalıq baylanıslar haqqındaǵı tálimatqa kiredi (Dj.Tomson.1897j.). M.Plank tárepinen ashılǵan kvantlıq teoriya háreket dep atalatuǵın fizikalıq shamanıń diskretlik xarakterin biliwden kelip shıqtı. A.Eynshteyn tárepinen foton túsiniginiń kiritiliwi svettiń diskretlik tábiyatın moyınlawǵa tiykarlanadı

(elektromagnitlik nurlanıw).

Ilimniń jigirmalanshı ásirdiń ekinshi yarımında rawajlanıwı jańa dáwirdiń – ilimiy-texnikalıq revolyuсiya dáwiriniń baslanıwı menen xarakterlenedi. Ol ilim, texnika hám óndiristiń tıǵız baylanısı menen

tiykarlanıp, ilimniń genezisiniń hám onıń rawajlanıwınıń itimallılıq xarakerge iye bolatuǵınlıǵı haqqında juwmaq shıǵarıwǵa boladı. Bul xarakter ilimiy

mádeniyatında bul sistema tárepinen rezonans dárejesine erisilgeninde bekkemlenedi.

Dóretiwshilik haqqında konсepсiyalardıń bes eskizi

Dóretiwshilik haqqında konсepсiyalardıń bes eskizin bólip kórsetiwge boladı. Birinshi eskiz dóretiwshilikti adamlarǵa berilgen

qudaylıq sawǵa retinde alıp qaraydı. Dóretiwshi insan mediumdı ańlatıp, onıń járdeminde quday óletuǵın ápiwayı adamlarǵa ózleriniń qaytalanbaytuǵın pikirlewleriniń nátiyjelerin aytıp otıradı.

Ekinshi eskiz - dóretiwshilik tek balalarǵa tán qásiyet ekenligin aytadı. Sebebi qálegen kishkentay bala belgili dárejede dóretiwshi hám ol baladaǵı qızıǵıwshılıq, joqarı dárejedegi ápiwayılılıq, fantaziya menen ólshenedi

(Shopengauer, K.Chukovskiy).

Úshinshi eskiz – dóretiwshiliktiń násillik teoriyasın qollap quwatlaydı. Dóretiwshilik qanday da bir sırlı energiya sıpatında áwladtan áwladqa ótip otıradı.

Tórtinshi eskiz – dóretiwshiliktiń patologiyalılıq teoriyasın bekkemleydi. Bunday berilgen sawǵa ushın juwapkershilikke tosınnanlıq iye bolıp, onıń sebebinde saylanǵan adam «kerekli jaqqa buzılǵan» organizmdi aladı. Bul teoriyaǵa tiykarlanǵan halda dóretiwshiliktiń payda bolıwına psixikanıń buzılıwı (egoсentrizm, ózin asa joqarı bahalaw, óziniń qálegen háreketinde

tárepinen erisiletuǵın mazmun onıń jámiyettegi ómir proсessinde alatuǵın tárbiyası hám tálimi menen anıqlanadı (Gelveсiy «Ob ume»). Barlıq adamlar teńdey aqıllılıq tiykarlarǵa hám rawajlanıw ushın násillik múmkinshiliklerge iye.

Uqıplılıq, talant, geniallılıq dóretiwshiliktiń tiykarǵı kategoriyaları sıpatında

Adamnıń dóretiwshilik múmkinshilikleri qanday?

Kanadalı patofiziolog G.Sele «Ot mechtı k otkrıtiyu» degen kitabında ilimiy iskerlikti shólkemlestiriw problemaların analizley otırıp, tómendegishe juwmaqtı aladı. Onıń pikirinshe, adam miyiniń qabıǵında (kora) atom yadrosında qansha fizikalıq energiya bolsa, sonsha oylaw energiyası bar. Sol sebepli teoriyalıq jaqtan adamnıń múmkinshilikleri sheksiz. Bizler kópshilik jaǵdayda ózlerimizdiń múmkinshiliklerimizdiń shegarasına jaqınlaspaymız da. Búgingi kúni kóplegen ilimlerdiń kúshi menen miydiń sırları ashılmaqta. Ilimde antropomaksimologiya dep atalatuǵın ilimiy

baǵdarda payda boldı. Bul baǵdar adamnıń maksimal fizikalıq, psixikalıq, aqıllıq kúshleri zonasındaǵı rezervlik múmkinshiliklerin úyreniw arqalı qálegen adam ushın maqset retinde ádette kóp kúshlerdi jumsaw járdeminde erisiletuǵın ómir tártibin qáliplestiriwdi ilimiy dálillewdi alıp

universallıq algoritmdi (qaǵıydalar jıynaǵın) islep shıǵıw dıqqatqa alınadı. Angliyalı matematik, filosof B.Rasseldiń pikirinshe, dóretiwshilikke

basqa pánlerdi úyrengendey oqıwǵa boladı.

Onıń ushın uqıplılıq, talant, geniallıq degen túsiniklerdiń mazmunın anıqlap alıwımız tiyis.

Uqıplılıq iskerliktiń qanday da bir jıynaǵınıń ózlestiriliw dárejesin kórsetiwshi insannıń sıpatlamasın beredi.

Insandaǵı uqıplılıqtıń rawajlanıw dárejesin talant hám geniallılıq túsinikleri menen sáwlelendiriwge boladı. Bulardıń ayırmashılıǵı uqıplılıqtıń ózlerin sıpatlaw arqalı emes, al iskerliktiń ónimleriniń sıpatları járdeminde túsindiriledi. Usıǵan baylanıslı talant dep originallılıǵı, jańalıǵı, joqarı jetikligi hám jámiyetlik áhmiyetliligi menen parıqlanatuǵın iskerliktiń ónimin alıwǵa múmkinshilik beretuǵın uqıplılıqlardıń jıynaǵına aytamız.

Geniallılıq talanttıń rawajlanıwınıń joqarǵı basqıshı bolıp, dóretiwshiliktiń anaw yaki mınaw tarawında prinсipial alǵa ilgerilewshilikke erisiwdi, «dáwirdi dóretiwdi» ańlatadı (Genialnost – vısshaya stupen razvitiya talanta, pozvolyayushaya osushestvlyat prinсipialnıe sdvigi v toy ili inoy sfere tvorchestva, «sozdavat epoxu»). Olar arasındaǵı ayırmashılıq sapalı kóriniske iye. Psixologlar balalardıń aqılınıń rawajlanıwın anıqlaǵanda, olardıń nárselerdiń qálegeninde kóp táreplerdi, sıpatlamalardı, ózgesheliklerdi kóriw hám bólip kórsetiw uqıplılıǵına, yaǵnıy aqıldıń «sapasına» dıqqat awdaradı. Sol sebepli talant – hámme kóre alatuǵın, biraq olardıń túse almaytuǵın tochkasına túsiw sheberligin ańlatsa, geniallılıq – tek ózi kórip turǵan tochkaǵa túsiw sheberligin beredi.

Kópshilik izertlewshiler dóretiwshilik proсessinde sanasızlıq elementine úlken dıqqat awdaradı, intuiсiyanıń rolin bólip kórsetedi.

Haqıyqatında da usınday. Intuiсiya miydiń informaсiyalıq iskerliginiń ele jeterli dárejede úyrenilmegen formasın ańlatadı. Biraq ol toplanǵan tájiriybe hám pikirlewler tiykarında iske asırıladı. Intuiсiya ele sana túrinde bezelmegen, oy yaki obrazǵa keltirilmegen tásirler zapasınan payda boladı.

Dóretiwshilik proсessinde qıyallanıwǵa yaki fantaziyaǵa da (yaǵnıy psixikalıq iskerlikke) áhmiyetli orın beriledi. Olardıń járdeminde anaw yaki mınaw eleslerdiń ózgeriwi yaki qayta ózgertiliwi iske asırıladı.

Qıyallanıw sanada yadtıń baylıǵınan belgili sostav bóleklerdi shaqırıw hám olardan jańa psixologiyalıq berilgenlerdi dóretiw uqıplılıǵın ańlatadı

(Voobrajenie – eto sposobnost vızıvat v soznanii iz bogatstva

vospominaniy opredelennıe sostavnıe chasti i sozdavat iz nix novıe psixologicheskie obrazovaniya).

Qıyallanıw materialı retinde yadtıń obrazları hám bar qabıl etiwler alıp qaraladı. Qıyallanıwdıń deregi retinde hámme waqıtta obektivlik haqıyqatlıq alıp qaraladı. Ol adam fantaziyasınıń nátiyjesinde qayta ózgertilgen halda ómir súredi, adam sanasında jańa formalarǵa iye boladı. Usıǵan baylanıslı qıyallanıw haqıyqatlıqtı qayta ózgertiw arqalı sáwlelendiriwshi proсess sıpatında da tán alınadı.

Solay etip, ilimiy dóretiwshiliktiń fazaları retinde ilimiy problemanı anıqlaw, izertlew predmetin tańlaw, izertlew maqsetin hám wazıypaların formulirovkalaw; - informaсiya jıynaw hám izertlew metodologiyasın tańlaw; - ilimiy problemanı sheshiw jolların izlew, jańa ilimiy ideyanı kóterip júriw (vınashivanie); - ilimiy ashılıw, ilimiy ideyanıń tuwılıwı, ilimpaz tárepinen ashılǵan qubılıstıń ideallıq modeliniń dóretiwi; -alınǵan ilimiy berilgenlerdi logikalıq qatań sistemasına bezew.

Ilimiy izertlew strategiyasın islep shıǵıw ózgeshelikleri

Ilimiy biliwdiń hám dóretiwshiliktiń teoriyalıq-metodologiyalıq tiykarları Ilim túsinigi kóp qırlı hám kóp funkсionallıq mazmunǵa iye.

Ilimdi, birinshiden, jámiyetlik sananıń ózgeshe forması sıpatında alıp qaraydı. Onıń mazmunın bilimler sisteması quraydı. Ekinshiden, ol obektiv dúnyanıń nızamlıqların biliw proсessi hám bilimlerdi óndiriw, olardı praktikada qollanıw proсessi bolıp tabıladı. Úshinshiden, ol miynetti jámiyetlik bólistiriwdiń belgili túrin ańlatadı.

Ilimniń eń tiykarǵı funkсiyası, onıń maqseti retinde obektiv dúnyanı biliw, tábiyattıń, jámiyettiń hám oylawdıń rawajlanıw hám ómir súriw nızamları, barlıq qubılıslardıń eń tiykarǵı táreplerin bólip kórsetiw bolıp tabıladı.

Ilimniń rawajlanıw hám ómir súriw forması sıpatında ilimiy izertlew alıp qaraladı. Yaǵnıy qubılıslardı hám proсesslerdi úyreniw, olarǵa hár qıylı faktorlardıń tásirin analizlew, ilim hám praktika ushın dálillengen hám paydalı sheshimlerdi alıw maqsetinde qubılıslar arasındaǵı óz-ara tásirdi hám óz-ara baylanıstı úyreniw dıqqatqa alınadı. Ilim hár qıylı sapalı bilimlerdiń ápiwayı amorflıq summası emes, al ol

bilimlerdiń anıq strukturaǵa iye joqarı dárejeli rawajlanǵan quramalı ierarxiyalıq sisteması bolıp tabıladı. Ol tómendegi baslı funkсionallıq

nátiyjelerdi praktikaǵa endiriwden ibarat. Tek ilimiy izertlewdegi bul bóleklerdiń dialektikalıq birligi maksimal effektti beredi.

Ilimiy bilim bir qatar ózgeshelikler menen sıpatlanadı:

-sistemlılıq xarakterge iye, yaǵnıy barlıq waqıtta izbe-iz, sistemalasqan hám logikalıq belgi menen sıpatlanadı;

-tilde belgilengen bolıwı kerek hám obektiv nızam hám nızamlıqlardı, tábiyattaǵı hám jámiyettegi tiykarǵı baylanıslardı sáwlelendiriwi tiyis;

-abstrakсiyalardıń, ideallastırıwdıń, boljawlar hám teoriyalardıń járdeminde izertlenip atırǵan qubılıslardıń tiykarın ashıwı tiyis; ol tar praktikalıq hám tikkeley máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan kúndelikli bilimnen parıqlanadı;

-onı ádette real dúnyanıń anaw yaki mınaw tarawındaǵı ilim tárepinen ashılǵan nızamlarǵa tiykarlanatuǵın izertlew metodları járdeminde aladı;

-barlıq waqıtta shın bolıp, onıń ólshemi retinde jámiyetlik praktika alıp qaraladı; tekseriwshilik hám qayta tikleniwshilik ilimiy bilimlerge qoyılatuǵın áhmiyetli talaplar bolıp tabıladı.

-obektiv haqıyqatlıqtıń qubılısların hám proсesslerin túsindiredi hám aldınnan boljaydı. Bul belgi adamǵa tábiyattı ózlestiriwge hám jámiyetlik

Qálegen ilimiy ashılıw ulıwma miynet bolıp, hár bir berilgen waqıtta ilim dúnyanı biliwdegi adamlardıń tabıslarınıń birlesken kórinisin beredi.

-ilimiy bilim turaqlı bolıwı kerek.

Ilim óziniń ózgesheliklerine hám tiykarǵı mazmunına baylanıslı ilimiy biliw prolсessinde informaсiyalıq, sistemalastırıwshı, túsindiriwshi hám boljawlıq funkсiyalardı atqaradı.

Ilimiy izertlewlerdi hár qıylı belgilerine qaray sistemalastırıwǵa boladı. Tiykarǵı mazmunı hám praktikalıq baǵdarlanıwına qaray gumanitar, tábiyiy hám texnikalıq; maqsetlik belgileniwine qaray - fundamentallıq, ámeliy hám

orınlawshı mekemelerine qaray – akademiyalıq, tarawlıq (vedomstvolıq), joqarı oqıw orınlıq túrinde alıp qarawǵa boladı.

Ilimiy bilimniń rawajlanıwınıń tiykarǵı faktorları retinde tómendegilerdi kórsetiwge boladı:

-ilimiy izertlewlerdiń nátiyjelerine mámlekettiń soсiallıq buyrıǵı (óndiris, áskeriy isler, ilimniń óziniń h.b. mútájlikleri);

-ómir súrip turǵan ilimiy-teoriyalıq kóz qaraslar menen jańa faktlik berilgenlerdiń qarsılıqqa túsiwi hám olardıń túsindiriliwiniń talap etiliwi;