Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

41

Sonda ılay suw boyında, seniń sayańda Tuwǵan jerge tuńǵısh sezim mende oyanǵan.

Gá shejiresin baslaytuǵın ǵarrıday únsiz,

Gá romantik jas qıyalday shuwlap tınımsız, -

Kulaǵımnan ketpes ele tuwısqan talım, «Shayır bol» dep maǵan talay sıbırlaǵanıń.

Bilim quwıp men qalaǵa sapar shekkende, Haq jol tilep, anam menen uzattıń sen de.

Shadlıq, doslıq urqan atar ǵır aylanańda, Tuwǵan awılım qurǵınlasıp óser, sayańda.

Gúllene ber, tallı jaǵıs, paxtalı dalam,

Men - seniń bir nart shıbıǵıń, men - seniń balań!

1955-jıl.

KÚNSHÍǴÍS JOLAWSHÍSÍNA

Óńirinde shayqalǵan jas qara tal, Ámiwdárya suwlarınan nár alıp, - Qublasında shókken narday Qara taw, Arqasında aq sazanlı Aralı ...

Óz elińniń bul múyeshin aralap, Júregińde máńgi saqlap ketiwge, - Kúnshıǵısqa sapar shekken azamat,

Asıq dostım biziń jaqqa jetiwge!

Bizde sóz bar: miyman - ırıs, bereket,

Qonaq kútiw - ziyneti hár adamnıń. Eger úyge bes kún miyman kelmese,

Shayı qonbas meniń bayǵus anamnıń. Tandır japqan jeńgeylerden bar mirát,

42

Ruqsat joq awız tiymey ótiwge.

Kúnshıǵısqa sapar shekken azamat,

Asıq dostım biziń jaqqa jetiwge.

Bunda doslıq saltına jan súyiner, Jatırqamay aralasań eger sen.

Hár sháhárli, hár diyqannıń úyinen Óz úyińniń jıllı lebin sezerseń. Bunda ósken paxtanıń hár talshıǵı Shın doslıqtıń bekkem altın jibindey.

Jaylawlarǵa qurday qaplap mal shıǵıp, Keń dalalar dóner surdıń túgindey. Oqıranar qayshı qulaq qanazat,

Jeldey júyitkip seni alıp ketiwge.

Mińgiń kelse ushqır tulpar, azamat, Asıǵagór biziń jaqqa jetiwge ...

Bunda ómir qawınınday Shabbazdıń Tolıp tasar til úyirgish shirege.

Bunda Pushkin, Nawayı hám Abbazdıń Qosıqların hámme yadtan biledi.

Meyli Kiev, tundra ya Ararat ...

Ullı jurttıń tursań da qay shetinde, Bul jer seni ógeysimes, kórmes jat, Asıq dostım usı jerge jetiwge.

Nókis, 1956-jıl.

SHÓGIRME

(Xalıq shayırı Abbaz Dabılovqa onıń alpıs jıllıq toyında shógarme kiygizilgende)

Turmısımız taza bolǵansoń endi,

Kiyimler de kóshken jańasha túrge...

Aytsam sen tuwralı esitkenimdi,

43

Babalardıń bas kiyimi shógirme.

Bir atıń telpekdur, bir atıń qurash,

Zamanıńda kiyim bolǵanıń ıras. Túrli baslar menen sen bolıp sırlas, Talay asıwlardı astıń shógirme.

Áwel payda boldıń kimniń basında, Aral teńiz, Edil-Jayıq qasında?

On ásirlik orıs jılnamasında Quwandım atıńdı oqıp, shógirme.

Babam pana izlep Rossiyadan, Peterburgqa jol tartqanda qıyadan, Húrmet kórip Máskew, Makariyadan, Kóp jerlerdi aralaǵan shógirme.

Hámel ushın Aydos arın satqanda, Begis, Mırjıq qanı saǵan qatqan ba?

Ernazardı jaw arqadan atqanda Sen qanǵa boyalıp jattıń shógirme.

Árebi, shiyrazı baylarda boldı, Seni kiyip olar toylarda boldı.

Murnı aspanda, kewli aylarda boldı, Dáwiri shım-shıtırıq bolǵan shógirme.

Kúniń bar ma jazda kúye túspegen? Órde tursań ıǵıńnan jel espegen,

Óttiń talay telpek dirildespeden,

Basıńa kóp ǵawǵa túsken shógirme.

Aldıńnan qarasam artıń awıqtay,

Qaptaldan qarasam túriń ǵawıqtay, Qısta sáwirlegen túyetawıqtay Samal qaqsa háńkiyeseń shógirme.

44

Qara úyge kirse kim seni kiyip,

Keldiń ergenekke sen zorǵa sıyıp, Pútin teri zaya bolmasın diyip, Babam bayǵus úye salǵan shógirme ...

Erkin qanat qaqtı azatlıq qusı. Ketti ómirimizdiń qahárli qısı,

Hár zamannıń óz kiyim, óz modası, «Jańa turmıs óssin» dediń shógirme.

Gedeylik qısmeti kóp túsip basqa.

Qolım tiymedi dep hesh qolań shashqa, Telpek kiymedim dep bir shalqıp jasta, Abbaz shayır árman etken shógirme.

1969-jıl, yanvar.

QOBÍZ

Qurbanbay jırawǵa

Jańla qobız, ásirlerdiń gúwası, Qaraqalpaq sazlarınıń saǵası. Qaytqan ǵazday ǵańqıldaǵan únińe Shadlıq quyǵan jańa zaman dúnyası.

Kemseńletip ǵarrılardıń iyegin, «Posqan eldi» tolǵap ótken Jiyeniń. Ásirlerdiń awır sherin arqalap, Tuqılı ashıp, jawır bolǵan tiyegiń.

«Kelte ziban» gúrmewińe kelmedi, «Ullı ziban» baxıt tappay shólledi. «Jortıwlıda» eldiń joǵın joqlaǵan

45

Batırlardıń at tuyaǵın serledim;

«Sherbeyitiń» sherli janday ah urıp, «Kóz aydınıń» quwanıshqa shaqırıp, Xalıq ǵazebi tolıp tassa, sendaǵı, «Ayǵa shaptıń» arıslanday aqırıp.

Sen diyqannıń qulaǵınan shań qaqtıń,

Shopan menen Qızıl qumda qoy baqtıń. Sen bayanlap keldiń árman-tilegin

Xan ermegi bolǵan qaraqalpaqtıń.

Sazdan tulpar, tiyegińnen er ettiń, Qıyalıńnan qas batırlar dórettiń. Xalıq baxıtı dep atlandırıp olardı,

Sarkop penen Baysın elin izlettiń.

Kún astında Sarkop, Baysın kóp edi, Bárinde de baylar ǵana toq edi. Miynetkesh xalıq baxıtı ushın «boz torǵayQoy ústine awnaǵan» el joq edi.

Máńgi baxıt ornap tuwǵan elińde, Taza lapız aldı seniń úniń de.

Shadlıq jırın tolǵap Qıyas, Qurbanbay, Jańa turmıs saxnasında kórindi.

Xalıqtıń altın ǵaziynesin qolǵa alıp, Ǵarrı jıraw qıya shólde tolǵanıp, Alıp shıǵıp ásirlerdiń shańınan, Jańa áwladqa miyras etti quwanıp.

Jańla qobız, sol tapsırǵan miyrasıń – Xalıq ómiriniń shejiresi, aynası, Búgin bizge járdemleser jalıqbay Gúllentiwde jańa turmıs dúnyasın.

46

Nókis, 1956-jıl.

Eskertiwler: «Kelte ziban», «Ullı ziban», «Jortıwlı», «Sherbeyit», «Kóz aydın», «Ayǵa shap» - qobız namaları.

I.Yu.

ÓZBEK SAZÍ

Júrek tarınan islengen ásbap tar ma deymen,

Sazdıń eń náfis aǵlası ózbekte bar ma deymen.

Taxiyańdı shekkege qoyıp, sherteseń tardı, gózzal,

Shert, biraq meniń janıma bunsha dárt salma deymen.

Súyrik sawsaqta qıyaǵıń hár tiygende sharxanaǵa, Tar emes, júrek-janımdı tırnap turar ma deymen.

Dártińe dárman tappay, qashsam dep, qashalmayman,

Altı jup sırlı duzaǵıń mudam tayar ma deymen.

Bul duzaqtan shıǵarlıq jol soradım Nawayıdan,

«Men hám kúygenmen, - dedi, - yadıma salma deymen».

Ayttım tań samalına, «alıp qash» dep tardıń sesin, Bir shalqıttı da qashtı, ol da qorqarma deymen.

Titretpey qaq tarıńdı, janım «Tánawvar» gózzal,

Bunshelli titiretip meni, jazıǵım bar ma deymen.

Ashıqlıq aǵuwshında órteme Ayaziydi,

Hey, sen sazende gózzal, miyrimiń bar ma deymen?! 1958-jıl.

47

KEGEYLI

Kewlim kóterińki kirgendey baǵqa, Tolqınlasıp, hallas urǵan Kegeyli. Aydınıńda shorshıǵan aq shabaqqa

Men qızıǵıp qarap turman, Kegeyli.

Jaǵań jelkildeydi qamıs, urıqtan, Balalıq gezimdi oylap turıppan...

Suwıńda shashılǵan uwıldırıqtan Órshigen bir shabaǵıńman Kegeyli.

Jazda qayırıńda oynap qırǵalaq. Qısta muzlarıńda teptik sırǵanaq, Kekili gúzelgen, moynı ırǵanaq

Qara bala yadıńda ma, Kegeyli?

Bálki shıǵıp ketkenmendi esińnen, Óytkeni bir men be órshigen sennen? «Balalıq waqtında óter hár kimnen,

Bári este qala bermes» Kegeyli.

Íshqınıń báhári jetip maǵan da, Jigitlik háseri gezgende qanda,

Balalıǵım oynap qaldı jaǵańda, Ómir óz jolınan aqtı, Kegeyli.

Biz kóp shabaq edik órshigen birge,

Úyretip anamız, júzdirgen órge. Xızmetke jaradıq tuwılǵan elge,

Ómirdiń maqseti soldur, Kegeyli.

Bálent ırashıńa men mindim taǵı, Qanday ısıq tuwǵan jerdiń qushaǵı! Munarlanǵan terek, miywalı baǵı, Baxıtlı awılımnıń sáni Kegeyli.

48

Kúnshıǵarıń Taǵjap, batısıń Arshan, Aq altın mákanı qay jerge barsań.

Júz jap, mıń salmadan haǵlap aǵarsań, Sonda da tartılmas suwıń, Kegeyli.

Sendey náwpir bolıp aqpasa shayır, Xalıqtıń kewline jol tappasa shayır, Shayırman dep shirengennen ne qayır? Házir sonı oylap turman, Kegeyli...

1956-jıl.

QURÍQ

Kól boyında, Erkin ózek tamanda, Jas jılqıman qurıq taslar ǵunanǵa. Taqımında qara torı arǵımaq, Jigit hámirin buljıtpay júr tabanda.

Saygúlikti bólip quwıp úyirden, Óksheletip, zeberesin úyirgen. Geyde kóldiń barısınday aqırıp, Geyde ilgir lashın qusap shúyilgen.

Ǵunan biye júyrik eken janıwar, Qız qılıqlı jilwası bar, sáni bar, Aǵıp barar ol quyrıqlı juldızday, Jılqı kórki usındayda tanılar.

Bukten ushqan qırǵawılday dúrleydi, Keń jaylawda kerip tuyaq sermeydi.

Al qızǵanshaq ayǵır úyir basında Jılqımandı jat kózbenen serleydi.

Jılqımanda tásil degen kóp edi,

49

Geyde tartıp, geyde dizgin tógedi.

Shabandozǵa tuw sırtınan suqlanıp,

Qarawıllap qız turıptı tóbede.

Ańlar jigit, uytqıp barar quyınday, Íshqı háwiri lawlap janar boyında. Salqın samal basa almas jeligin,

«Súymeydi ol» degen jat sóz oyında.

Jas baytalǵa házir qurıq taslaydı

Hám tuwlatıp, shoqlıǵınan uslaydı.

Biraq arqan tutqan mıqlı qolları

Qız addında qaltırana baslaydı.

Muhabbat ol arqan emes atpaǵa,

Baytal emes qurıq taslap tutpaǵa, Qızdıń janı jaqsı qórer mártlikti, Ádetlenbe sır aldırıp buqpaǵa!

Sen sezeseń onıń qarap turǵanın, Al sezbeyseń tap házirgi ıǵbalın:

Sezbeyseń sen «súyiklim» dep sıbırlap, Erligińe ishtey ırza bolǵanın...

Hey, jılqıman, bekkem usla qurıqtı, Jas baytalǵa berme, dostım, ırıqtı! Tuw sırtıńda erligińe eljirep,

Kúni erteńgi yarıń qarap turıptı...

1958-jıl, Nókis.

MUXALLES

Qıstıń kúni qar gúller, yarım, sen júrgen jerde, Jupar iyis shashar jeller, yarım, sen júrgen jerde, Bostanǵa dóner shóller, yarım, sen júrgen jerde, Ózgeshe sayrar búlbiller, yarım, sen júrgen jerde,

50

Qádemińe qayıl jer, yarım, sen júrgen jerde.

Arǵımaq jáwlanında Ámiw burqıp aǵadı, Tań samalın jalıntıp sen barasań jaǵada, Jar astındaǵı jayın kórip seni nabada, Jańa bolǵan jigittey órden ıqqa shabadı,

Saǵan ashıq hámmeler, yarım, sen júrgen jerde,

Qádem bassań qaymıǵıp, qar erir suw bolǵalı, Báhár namasın shalıp, gúrlep sayǵa tolǵalı, Jap boyın qaplap súyrik, shıǵar terektiń palı, Kól ústinde baslanıp quslardıń festivalı.

Tawda suńqar qus túler, yarım, sen júrgen jerde.

«Kórseń táriypin ayt» dep túnler jalınar tańǵa, «Gúl júzine qonba» dep tańǵı shıq keyir shańǵa, Iynelikler úymelep, atshókler shaqırǵanda, Atlas kámzol gúbelek jońıshqalıqta bayramda, Gúwilder pal hárreler, yarım, sen júrgen jerde.

Seńseń postının sheship, jer alar keń tınısın, Báhár baslaydı baǵda gúl qádemli júrisin, Paxtakesh jáwlan urıp qolǵa alar egisin,

Egis - xalıq isi, demek, seniń hám meniń isim,

Paxtańdı aq altın der, yarım, sen júrgen jerde.

Báhár áyyyamı senseń, qumar kózim, kel beri, Gúl ǵunshanı oyatsın jeńil xosh qádemleriń,

Sen desem sergip janım, qalmas kewildiń sheri, Erik gúllerin shashıp qaraqalpaq jerleri,

Shadlıq báhári kúler, yarım, sen júrgen jerde. 1950-jıl.

QOY, DAŃQPARAZ BOLÍWDAN UYAL...

Háy, jas oyshıl, násiyatım saǵan: