Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

321

Esitkendey ákesi júr tawlarda, Qulan quwıp, arqar atıp awlawda.

Úyine eki-úsh kúnde bir keler, Qashan kelse úyde qatın shawlawda...

Qız barar úkesin bawırına basıp, Qorqıp, albıraqlap, akıldan sasıp, Qasında bar qaplan iyti ańshınıń, - Tiri jetimlerdiń sadıq joldası.

3

Bul istiń mánisin aytsam men degen, Biykar derseń bul dúnyanı keń degen. Kórgenler jaǵasın uslar, toba dep, Kórmegenler ertek sóz dep senbegen.

Ertek emes, ertede jurt kóripti, Ana bayǵus árman menen ólipti.

Ógey sheshe, sol anadan tuwılǵan Náresteniń júregine jeripti...

Besiktiń janında jatqan qız bayǵus, Shorshıp oyanıptı kórip jaman tús. Peylin ańlap jawız ógey shesheniń, Qashtı óz úkesin alıp asıǵıs.

Aydı joqlap edi, kórindi ay-da, Juldızlar da boldı aspanda payda.

Otırdı qız tańnıń atıwın kútip,

Kóldiń jiyeginde qupıya jayda.

Bir waqta gúwildep bir dawıl esip, Qamıslar sıpsıńlap, gúwlep sóylesip,

Kól shetine ıǵıp kelipti deydi, Sonda terbetilip bir altın besik.

322

Qız bayǵus quwandı hawlıǵıp qarap, Úkesin súydi-de jatqızdı orap. Etegin sherbenip suwǵa túskende, Besik ıǵıp ketti sál arraǵıraq.

Besikti tutsam dep háreket etti, Abaylamay tereń iyrimge jetti,

Qápelimde gúrpildegen aq tolqın,

Qızdı kómip, birden battı-da ketti.

Júrek-bawırın nishter tilgendey boldı,

Tús kórip atırıp ólgendey boldı, Bir topar qız átirapında sıńqıldap, Bunı ermek etip kúlgendey boldı.

Suwperiler edi kúlisken bular,

«Peride miyrim joq» degen sóz-de bar. Sheshindirip muzday qolları menen,

Biygúna sulıwdı áketti olar...

4

Iyt jaǵısta shır-pır boldı qańsılap, Bir sumlıq sezgendey janıwar jılap, Ózin suwǵa attı qızdıń izinen, Qutqara almadı iyesin biraq.

Tislep alıp shıqtı kóylegin ǵana,

Táǵdirdiń isine kim turar ara!

Jılap atqan náresteni aylanıp,

Kólge qarap ulıdı iyt biyshara.

Kim umıtar bul azaplı kesheni, Qarǵanıp kiyatqan ógey shesheni, Kórgen waqta álle neden seskenip,

323

Iyt júregi qaltıradı desedi.

Dúnyada ne jaman,- jeriklik jaman, Jerik asın jese, qalarmıs amam. Biraq sol tas tuwǵır ógey shesheniń Jawız niyetine shıdamas adam.

Adam tuwe, iytiń janı túrshikti, Shalawıtlap qarǵanıptı, urısıptı. Qızdıń joq bolǵanın bilip quwanıp, Islemekshi oyındaǵı qırsıqtı.

Keldi nárestege juwırıp alıp, Balanıń júregin suwırıp alıp,

Jep mawqın basıwǵa asıqtı sonday, Otqa taplap sál-pál quwırıp alıp.

Pıshaq shıqtı jıltırap jeń ishinen, Sol waqta bas saldı iyt kelip birden.

Qashtı ógey sheshe qanı sorǵalap, Alba-dulba bolıp shıqqanday górden...

5

Sonnan berli bayǵus ańshınıń qızı,- Táńirim ayap, juldız bolıptı ózi. Hár ińirde taw artınan sıǵalap, Qaraydı sol Ómirzaya juldızı.

Essiz sulıw buwlıǵıp kóz jasına, Sıǵalap qaraydı kól jaǵasına, Jawız ógey sheshe ótken aqshamı Keldi me dep úkesiniń qasına.

Jıllar ótpes, kúnler batpas sanasa, Bala oynap otır endi qarasa,

324

Qaptalında iyti jatır gúzetip,

Torsıq sheke ul bolıptı tamasha.

«Izep bastırmayman hesh bir jawızǵa, Qátirjam bol, sulıw» degendey qızǵa. Qaplan iyt bir ulıp qoyar ińirde, Qarap taw artında tuwǵan juldızǵa.

Shúkir etip táǵdirine baǵınıp, Juldız uyıqlar tún perdesin jamılıp. Erteń jáne qaraw ushın bir zaman, Jerdegi sol jas ómirdi saǵınıp...

Avgust, 1988-jıl.

«ÚMIT JAǴASÍ» kitabınan

1990

TÍRNALAR

Ál hawada qanatların taldırıp,

Jat mánzilge sapar shekken tırnalar.

Ayralıq dártinde bizdi qaldırıp, Shadlıǵımdı alıp ketken tırnalar.

Hawazıńa qulaq salıp qarasam,

Aq qaǵazday ǵaǵırlasıp barasań.

Xosh alliyar aytısqanday bolasań,

Kelmeske jol tartqan gózzal tırnalar.

Jerge bir náwbetdur, elge bir náwbet,

Qaytıp baratqanday qaytısı dáwlet.

Ash tolqınlar urmas jaǵısqa gúrlep,

325

Sonalı kóllerden ushtı tırnalar.

Sizler násil kórgen atawlar awlaq,

Ádira qalǵanday aydınlı suwlaq.

Diń aspanda muńlı «qurıw – qurıw» lap, He dep baratırsız, bayǵus tırnalar?

He is tapsa, insan peylinen tabar, Ol qast etse, teris aǵar dáryalar.

«Bul jer bizge haram» degendey olar, Ah urıp qıyqıwlap barar tırnalar.

Quslardı kólatsız, teńizdi suwsız, Qaldırǵan námártler qalmas sorawsız. «Farǵısqa jolıǵıp bári qalıwsız, Tuqımqurt bolǵay» dep barar tırnalar.

Tańlarım oyanbas tolqın sestinen, Qaylardan alarman onday kúshti men?

Duzlı shańǵıt kómgen kóller ústinen, Bul jaǵısqa túspey barar tırnalar.

Barar intizamlı, jipke dizilip,

Men qarayman júrke bawırım úzilip. Sizdey men de, ata jurttan bezigip, Hege kete almayman, aytıń tırnalar?

JÍLQÍ JÍLÍNA

(1990)

Astıńda Aqbozat - tulpar uranı,

Tońlı ushqın shashıp gúmis nálinen, Olsız da bul ǵalawıtlı dúnyanı Háwlirtip, dúsirlep kirip keldiń sen.

326

Ǵáletiy ses penen kisnedi atıń,

Jallarına qıraw qatıp, muz turǵan. Suwıq edi jılqı minez aybatıń, Júzińe arasat ızǵarı urǵan.

Qaysı juldızlardıń boldıń toyında,

Qay mánzilden shıqtıń sáhár waqtında? Qanday niyetler bar seniń oyıńda?

Ayt jasırmay járiyalılıq haqqına.

Oshaq bası, arsha aǵashtıń janında Úmiydiwar seni kúttik biyqarar. (Ayazlı arqanıń qay ormanında Ósken eken bul kók shırsha janıwar).

Mine, júris tındı kóshe-kúylerde. Azap penen tapqan shampandı ashıp, Arsha aǵashtı bezep hámme úylerde,

Otırmız biytaqat keypimiz qashıp.

Jaqsı biler házir hár esli adam,

Bólinse bóri jep, dúzde qaların.

Dúnya aman bolsa bále-qadadan,

Óz oshaq basınıń aman boların.

Tariyx - ana taza zamanǵa jerip,

Jańasha jasawdıń jolın gózlegen. Kóz ashılıp, tiller ǵóyaǵa kelip, Qaradıq dúnyaǵa jańa kóz benen.

Qarap kórsek qayırılıp izlerge,

Kóp biyhúwda janǵa qısım qılıppız. Gúwlep qol shappatlap qısır sózlerge, Dáryanı teńizden shólge burıppız.

Endi jańa jolǵa burayıq desek,

327

Gónergen mashina burılmay atır.

Bárin tezden qayta qurayıq desek, Bul siresken dúnya qurılmay atır.

Bir jaqtan, oyanǵan oylar qozǵalıp,

Jańasha jasawdı talap etpekte. Eski intizamlar kónbey, shamlanıp,

Minberlerdi burıp kúsh kórsetpekte.

Bir jaqtan, oyanǵan xalıqlar bel buwıp, Jańa gúreslerdiń mingen atına.

Bir jaqtan, birewler otqa may quyıp,

Jılınbaqta milletshillik otına.

Jańasha isletip adamlar miyin, Tubalawdıń munar kúni batqanday. Bir jaqtan, hawlıqqan dúnyanın, úyin Jawız reketirler tonap atqanday ...

Qabaǵı qatıńqı kelgen Jańa Jıl, Sen ne menen belgileyseń ornıńdı? Aqboz atın gijińletken bala jıl, Bilsek deymiz seniń platformańdı.

Jeńil kórdim Qarbabanıń qapshıǵın, (Ol ne qılsın, joqtı jerden qaza ma!?).

Bálki bizdi daǵdarıstan ap shıǵıp, Bálki tartarsań ba awır jazaǵa?

Ushan kemelerdi shayqaǵan dawıl Teńizlerde teginlikte basılmas. Biz baratqan jollar qıyın hám awır, Boz dumanı há degende ashılmas.

Aqbozatqa jaydaq mingen Jańa Jıl, Bekkem otır, mákkem qarmap jalınan.

328

Úlken úmitlerdiń jılı bola bil,

Aqıl, insap perishtesi darıǵan!

Yanvar, 1990-jıl

KORABLLER QOYÍMSHÍLÍǴÍNDAǴÍ ELES

Keshe gúrlep turǵan Úshsay portında,

Búgin - korabller qoyımshılıǵı.

Kóship ketken balıqshılar jurtında,

Jatar jayrap kemelerdiń sınıǵı.

Espe qumǵa ermek bolıp kómilgen,

Essiz paroxodlar, kater, barjalar.

Palubalar qumnan zorǵa kóringen,

Kayutaǵa kirgen samal zar jılar.

Ya, insap! Ne degen ǵáletiy oyın:

Bul múliklerdi soqqan adamnıń qolı,

Taqtayın qoparıp, temirin qıyıp,

Metall sınıǵına almaqta onı.

Quddı dinozavr qabırǵasınday

Keme súlderine súyendim uzaq.

Qorqınıshlı edi qábir basınday,

Júregimdi tırnar biyráhim azap.

Góne jaǵıstaǵı qalǵan dachanıń

Qarawıl ǵarrısın tıńlap qarasań,

Kim bilipti ótirigin ya shının,

Ertek esitkendey tásiyin qalasań:

«Bazda Úshsay betten samal eskende, Qorqınıshlı sesler keledi» deydi.

«Jinniń oynaǵınday ot jaǵıp túnde, Birewler shuwlasıp júredi» deydi.

329

«Shırpıldaǵan qamshı sesti shıqqanda, Íńırsıp jılaǵan erkek dawısı,

Qulaǵıma tal-tal keledi sonda,

Kimlerdiń kúlkisi hám ǵawırlısı.

Dawıl tınıwına dawıslar tınar,

Biziń aqıl jetpes ne isler bar-dı.

Múmkin bul teńizdiń iyesi shıǵar,

Jazalap atırǵan gúnakarlardı ...»

Eski adam bayǵus balıqshı ǵarrı,

Bul joramalıńa ne deseń bolar?

Jazalamaq bolsa gúnakarlardı,

Pákize jer basıp júripti olar.

Iyesi bolmaydı úlken qılmıstıń, Juwapqa tarta almas onı hesh bir zań. Bul nápsiqaw paydakúnem turmıstıń Ózi bul qılmısqa háwesker bolǵan.

«Tábiyattan miyrim kútpe, tartıp al!» Dep biz mańlayshaǵa jazıp qoyǵanbız. «Tıńnan jer ash», «aq altındı» artıq al!» Dep teńizdi qurtıwǵa da barǵanbız.

Aq súti qorlanǵan ana-tábiyat,

Endi biziń jawız hújdanımızdı,

Qırda qalǵan sınıq machtaǵa baylap,

Qatań jazalawǵa kiristi bizdi.

«Jazanıń úlkeni ele artında,

Bul tek baslaması, bul - oyınshıǵı» Dep turǵanday bolar Úshsay portında

Jatqan korabller qoyımshılıǵı,

Sentyabr, 1989-jıl. Moynaq

330

MONOKULTURA HAQQÍNDA QOSÍQ

Jurtqa jaqpas tárepińdi jaqlasam,

Bayaǵıday «aq altın» dep maqtasam,

Sen tuwralı házir ǵáremet sóz kóp,

Ne aytayın, sen belgili paxtasań.

Álpeshlep, súydirgen jerleriń de kóp, Azaplap kúydirgen jerleriń de kóp. Qar astınan qarmalatıp suwıqta, Miylerdi shaydırǵan jerleriń de kóp.

Basshılarǵa baylıq hám dańq áperip,

Dáwrandı súrdirgen jerleriń de kóp.

Atızda teńseltip awıl-qalanı,

Xalıqtı búldirgen jerleriń de kóp.

Bar jerinde tabıs, pulıń da boldı, Pulı bardıń bári qolında boldı. El eńbegin emgen tásilxor ushın,

«Qosıp jazıw» degen jolıń da boldı.

Endi bir basqasha zaman bolıp tur,

Biraq azaymaǵıń gúman bolıp tur.

Teńizge suw bermey, eki dáryanı

Simirip turǵanıń jaman bolıp tur.

Házirgi adamlarǵa abaylap qara, Óz qılmısın saǵan awdarıp ǵana,

Ózin emes, seni sotqa bermekshi, Al, buǵan ne deyseń, Paxtabay jora?

Házirgiler menen oynama, bala,

Olar - kózi ashıq, shetinen dana.

Aytısqanda bir-birine aldırmas,