Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

311

ÚSH OQ

(Legenda)

Bajbannıń balası oynar toǵayda, Keklik qus qıshqırıp jılaydı sayda. Izlep tawıp alsa qustıń uyasın, Bir jılan ol jerde bolıptı payda.

Bala uslap ılaqtırdı jılandı, Palapanın kórip keklik quwandı, Sol waqta ses keldi toǵay ishinen,

Súysindirip qulaq salǵan adamdı:

«Adam ulı, qanday jaqsı balasań! Sıylıqqa sen endi úsh oq alasań. «Attım!» deseń, jıqbaytuǵın jawıń joq, Kózi qattı kózmámbet sen bolasań.

Tiri janǵa aytpa bul sırdı biraq, Dus kelgenge atpa oqtı zayalap. Eger aytıp qoysań bunı adamǵa, «Attım» degen oǵıń atılmas onda ...

Bala úybetine qashtı háwlirip. Bir kúni toǵayda jigildik terip,

Qońısınıń qasımker balası menen Tóbelesip qaldı ol oynap júrip.

Sol tawnazar bala bunı sabadı,

Dım qorlıǵı keldi, óksip jıladı. «Attım» dedi sınǵan tisin túkirip, Qońsı bala jar basınan quladı.

Bala úybetine qashtı háwlirip, Erjetti bir qızdı unattı súyip, Kese turdı buǵan bir jigit biraq,

312

«Attım!» dedi. Ol hám kúl boldı kúyip.

Qatınǵa sır aytpas erkek kemde-kem,

Sharap ishken waqta maqtanıp dákeń,

Sırın aytıp qoydı. Qalǵan bir oǵı.

Atqan menen endi kóshpeydi eken.

Barǵan sayın boldı dushpanı mıqlı,

Birisinen biri kúshlirek shıqtı.

Endi ókinip júr jigit ógeysip,

Toǵay piyri bergen essiz ush oqtı ...

Fevral, 1988-jıl.

ÁSKERBAYǴA

Betiń bıdım-bıdım, júregiń taza, Alshaǵırday mineziń bar biymaza,

Úsh - tórt miliysadan kelmese qaza,

Ájelińnen ólmeyseń sen, Áskerbay, «Eshek dápterden»

Shaqamannan shaybas buǵa tabılıp, Uslay almay júrdik hámme jabılıp, Ógizler túyekten shıqtı sabılıp, Seniń janıń tas eken dım, Áskerbay.

Ísmamıtıń sharshap haldan ketkenshe,

Tusıńnan ne rawshanlar ótkenshe, Gúrektey tisleriń qawsap pitkenshe, Jigitlik dáwrandı ishtiń Áskerbay.

Áwpildep juwırdıń jaraǵan narday, Qobızday quwsıydı turpatıń darday, Araqta ákeńniń qarızı barday,

Izine qunjıyıp tústiń, Áskerbay.

313

Seni qapqan iytler qutırıp óldi,

Sona shaqsa más bop tutılıp óldi,

Eske alar gáptiń endi utırı keldi,

Talantqa suw qospay ishtiń, Áskerbay.

Esiktiń awzında ańqırdı eshek,

Qaqaman suwıqta kim keldi desek...

Otsız ójirede podshipka tósep,

Uyqılap jatqanıńdı kórdim, Áskerbay.

Tońırtqası toldı jap hám salmanıń, Óńeshiń ózgeshe, tas eken janıń, Sol júristen ólmey aman qalǵanıń, Júrimiń bar eken ele, Áskerbay.

Jurt aytısar endi seni qoydı dep,

Qarar oǵan qattı tásir qıldı dep,

Joytılǵan qálemin tawıp aldı dep,

Es barda etegin japqan Áskerbay.

Ishinde bar gúmbirlegen shayırlıq,

Endilikte qalsań onnan ayrılıp,

Ilhám perishtesi baqpas qayırılıp,

Hasharǵa názeriń túspes, Áskerbay...

PERI MINGEN AT

Sonday bir kúsh húkimi hóktem ...

A. Blok

Seyisxanaǵa azanda kelip,

Seyis kúnde hayran qaladı:

Atı qara terge shomılıp,

Oqıranıp zorǵa turadı.

Awırǵandı bálkim janıwar,

Dep suwlıqqa bayladı andız.

314

Erteń de sol awhal tákirar ...

Ájeplenip seyis uyqısız, Tań asırıp ańlıdı keshte.

Tún jarpında qulıplı dárwaza Óz-ózinen ashıldı áste.

At tıpırshıp boldı biymaza.

Hám izinshe appaq deneli, Qara shashı bóksesin jawǵan Jalańash qız kirip keledi,

Saldır-gúldir at ayaǵınan Kisen tústi. (Kórdi hámmesin, Esi ketti seyis sorlınıń).

Jalın sıypap qız aq mámmesin Omırawına bastı torınıń.

At juwasıp, bir tepsindi de,

Qıypaqlap qız hámirine kóndi.

Jalın qarmap bir sekirdi de, Qustay ushıp qız atqa mindi,

Pársiz oqtay qańrıp saygúlik, Ketti júyitkip qula dalaǵa. Tús kórgeńdey seyis háwlirip, Qala berdi seyisxanada ...

Sol degendey hár kúni keshte El uyqıǵa jattı-aw degende, Keler ilham perisi áste. Kisenlewli at qusap men de,

Tıpırshıyman onı saǵınıp Ashıq bolıp qozar dártleri Hámirine únsiz baǵınıp,

Kóteremen erkeliklerin. Peri mingen attay azaplap, Ol janımdı qıynar bárhama Dártlerimdi tógip qaǵazǵa,

Tań atqansha qálem tartaman.

Mart, 1988-jıl.

315

BERDAQTÍŃ DUWTARÍ

(Shayırdıń duwtarın shawlıgı muzeyge tapsırǵanda)

Haslıń seniń aǵashtandur,

Sóyle duwtar, sóyle duwtar!

Hawazıń tolı ármandur,

Dártiń bayan áyle duwtar.

Ullı shayır iyeń bolǵan,

Qulaǵıńa búlbil qonǵan.

Talay toylardı atqarǵan,

Dańqıń belli elge, duwtar.

Góne zamannıń gúwası,

Sharxanańda saz aǵlası,

Berdaq babamnıń muńlası,

Dártiń bayan áyle, duwtar.

Gúmbirlegen sazǵa baysań,

Dártlerimdi qozǵaǵaysań.

Gúńirenip nege jılaysań?

Tiliń bolsa sóyle duwtar!

** *

Dárya kók teńizge quyǵan aradan

Qashıqlawda ósti bir túp qaraman.

Aydos baba sayasında túslenip,

Kúnxojadan biyler keńes soraǵan.

Teńsiz urıs barar Watan jerinde,

«Azatlıq» uranı xalıqtıń tilinde. Masayraydı qılıshınan qan tamıp, Xan láshkeri qaraqalpaq elinde.

Ernazar alakóz alıs qorǵanda,

316

Xanǵa qarsı qaytpay sawash qurǵanda, Satqın aǵayinler arqadan atıp,

Jawǵa jıǵıp berdi, óldi ármanda.

Jaralı iyesi jalın qarmaǵan,

Bir at sonda qarǵıp Qazaqdáryadan,

Pársiz oqtay qańǵıp uslatpay ketti, Ala quyın shawıp elden armaǵan.

El súygen bahadır, jas suńqar edi, Ashıqlıq ıshqında biyqarar edi. Urıs pitken soń qosılıwdı ańsaǵan, Aydan arıw qalıńlıǵı bar edi.

Atın baylap, súyengeni qaraman, Qan sorǵalar qılısh tiygen jaradan, Bir diydarın kórip ólsem yarımnıń, Degen árman bir ketpeydi sanadan.

Ashıqlardıń alıp ushıp júregi, Talay kútip, talay bunda túnedi.

Búgin aqsham usı terek astında, Ushırasıwǵa wádelesken kún edi.

Tún ishinde yar kelgenin bildi ol,

Írza bolıp mıyıq tartıp kúldi ol. Quwday sıńsıp qushaqlaǵan yarınıń, Qolında kóz jumıp jigit óldi sol.

Qız aytıptı deydi: «Táńirim, al meni! Yarım menen bir topıraqqa sal meni!» Qız tilegi qabıl bolǵan desedi,

Bılay bolǵan tileginiń kelgeni:

Shań kóterip shamal esipti deydi, Sel-sel quyıp, bultlar kóshipti deydi,

317

Dawıl uyıtqıp qaramannıń ústine

«Shatır» etip jasın túsipti deydi ...

** *

Teberik duwtardı qolǵa alaman, Qarayman da, túrli oyǵa talaman. Samal shaqırıp sóylep turǵanday bolar, Ózegin órt shalıp kúygen qaraman.

Bolıptı ol gezde duwtarshı usta, Hárdayım tıń-tıńlap irkilgen tusta,

Hár aǵash ózinshe saz shertip turar,

Onı kórse ızıńlaǵan qamıs ta.

Ízıń-ızıń sesler keler daladan, Samal esse, quwray sıńsıp jılaǵan,

Búrtik jarǵan jónewittiń qabıǵı, «Kesip alıp, sırnay soq» dep soraǵan ...

Sol usta bul jerge kelgen desedi, Kúygen daraq dártin bilgen desedi. Duwtar islep sol qaraman aǵashtan, Berdaqqa aparıp bergen desedi.

Hám ol aytqan deydi: «O, dana shayır!

Xalıqqa ıǵbal izlep bolarsań sayıl, Arnap soqtım, al sen usı duwtardı, Sózińe, sazıńa zamanlar qayıl ...»

Ustanı alǵıslap, janǵa teńgerip, Shayır qolǵa aldı, dáske óńgerip. Sóz aǵlasın, saz aǵlasın súysinip,

Xalıq tıńladı quwday moynın tóńkerip.

Yoshlı qosıq! Bir kúsh bar-aw ózińde, Jımbırlap eneseń sana-sezimge.

318

Kewillerde báhár gúli ashılar,

Baqsılar háwijge mingen gezinde.

Teberikseń ullı shayırdan qalǵan, Baqsı qız Húrliman sende saz shalǵan.

Qarajannıń qashqan attay elewrep, Seni sóyletkenin súyip qalǵanman.

«Yar, sen qal endi» dep xosh hawaz Esjan, Japaq baqsı gúrlep dáryaday tasqan. Búgin kórdim Genjebaydıń qolında,

Jańla duwtar, qáne jańadan yoshlan!

Sazdı súymegenniń úyi kúymesin, Ǵáripler saǵınsın Sánem siynesin. Ózegin órt shalǵan qaraman aǵash, Ashıqlardıń ármanınan sóylesin ...

May, 1988-j.

** *

Kel, sen sáwbetles bol bizge, háy samal! Eglerge zorım joq, zarım bar meniń. Ushardan oq jegen súylindey mısal,

Sarqıp ushar ǵana halım bar meniń.

Miyribansań, tábizime túserseń,

Anamnıń aq jawlıǵına usarsań.

Peshanamnan sıypap-sıypap eserseń,

Búgin senlik ruzıgarım bar meniń.

Bálent tawǵa barsam, basında qarı,

Sel-burshaqtan jawrar onıń da halı.

Qáwesetli, bir-birinen ǵawǵalı,

Saw basımda sawdalarım bar meniń.

319

Kewil alǵam-dalǵam, júrekler sazıp,

Búlbil qus uyası qaldı qulazıp.

Júk artayın desem, qátebi jazıq,

Kósh artında jaydaq narım bar meniń.

Saz sherteyin desem, sazım kelispes,

Aynaǵa qarasam, júzim keliepes,

Adamlarǵa aytsam, sózim kelispes,

Kelisiksiz namalarım bar meniń.

Dáwlet qaytıp, isiń shapsa nasırǵa,

Doslar ósek aytar oshaq basında.

Sondayda sen párwanasań qasımda,

Durıslıǵımdı tán alarım bar meniń.

Qayǵı-ǵam shadlıqtı ańlıwın qoymas, Sum pálek biz benen oyınǵa toymas.

Bazı bir isleri aqılǵa sıymas, Sonshelli ne gúnalarım bar meniń?

28-iyun 1988-jıl

ÓMIRZAYA JULDÍZÍ

1

Ómirimniń keshinde, gewgim túskende, Tawlar qabaǵında janar bir juldız. Kiyikler urlanıp qaq suw ishkende,

Qápelimde birden sóner sol juldız.

Joǵaltqanday sırlı saqıyna júzik,

Bir sulıw ármanlı kózlerin súzip,

Hár qaraǵan sayın bawırımdı úzip,

Aqsham túslerime ener sol juldız.

Aspan jiyeginde janǵanı nesi,

320

Janıp turıp demde sóngeni nesi? Azaplap bizge pánt bergeni nesi,

Janımdı otlarǵa salǵan sol juldız?

Ayralıq azabın kewlinde giznep, Jawtańlap qarayman men onı izlep. Jasawdan da zıyat bir ǵayrı lázzet Aldap áketken-be? Qáne sol juldız?

Anam aytar edi onıń táriypin,

Ármanlı nashardıń muńlı tariyxın,

Kózden bir-bir ushqan yańlı bar uyqım,

Ómirimniń keshinde sóngen sol juldız.

Mólt-mólt etip muńlı qarar da turar, Birewdi izlegen bolar da turar.

Jel úrlegen shamday sóner de qalar, El awzında ertek bolǵan sol juldız.

2

Panalaǵan kól jaǵasın, taw shıńın, Jalǵız úyi turar edi ańshınıń. Móldir bulaq kólge quyar jıltırap, Órimindey túsip qalǵan qamshınıń.

Jazǵı túnde sol bulaqtı jaǵalap, Bawırıńda náreste bar shaqalaq, Qız juwırar albıraqlap kól betke,

Quwday sıńsıp jılap barar «apa» lap.

Esitkendey apası joq sorlınıń, Qızın hám de emiziwli bir ulın Qaldırıp kóz jumǵan ármanlı ana, Bilse edi ógey sheshe qorlıǵın!