Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

271

Elewrep shabar ediń ǵunanıńda. Bolsın dep jas iyeme qızlar ashıq, Talanttı iske saldıń óner ashıp Arqashta alǵashqı iret tań asırıp, Muhabbat gúlin terdik bir sırlasıp.

Samalǵa jallarıńdı tosar ediń, Namısqa tırısqanda yoshar ediń. Bazda óz úyirińniń iyisin sezip,

Kúsh bermey, bizdi alıp kashar ediń.

Báygide bazda guwlep oza qoysań, Maqullap jurt qıyqıwlap azan-ǵazan,

Kúnshillik tosqawılı súrniktirip,

Jıǵıldıń talay iret omaqazan ...

Aqsańlap barıp biraz, júrip kettiń, Shańımdı qaǵıp men de turıp kettim, Awıllastıń atı ozsa kóre almaǵan,

Adamdaǵı tar peyil qurıp ketsin.

Atlardıń omırawdan aǵıp teri,

Jurt penen shańlı jolda sonnan beri

Aydasıp kiyatırmız sen ekewmiz,

Gá keyin, birewlerden gá ilgeri.

Shúw, janım, kóligim joq sennen basqa, Jaqsı-jaman iyeń joq mennen basqa, Hesh qanday mashinaǵa awmasbayman,

Dáwlet bası malımsań, jiyren qasqa!

3

Ómirińniń mazmunı qunıń bolar, Tıń-tıńlap qulaq salsań, burınǵılar – “Ómirdi qásterleń” dep, bári birden – Zinxarlap táńirdiń kóp zarın qılar. Al sóytip qásterlesek, toyamız ba? Áshirepilep onshama ayamızda, Nawqan qurttay paxtaǵa orap onı

Yamasa kórgizbege qoyamız ba?

272

Bergende eki ómir - eki júrek, Birin minip, birewin jetelerek. At tuyaǵın ayaǵan shańda qalar,

Bul piyada qalǵannan beterirek …

Házliktiń izlemedim sayamanın, Jurt penen mendaǵı jan ayamadım, Qosıqtıń qulıp asharın tabaman dep, Qanshama qálem-qaǵaz zayaladım, Buwlıǵıp tútinine sigarettiń.

Jazıw dep túnuyqımdı biykar ettim. Uluǵlap jırlayman dep zamanımdı, Yosh minip, kıyalımdı tulpar ettim.

Hár kim ómirin ózinshe jasap keter, Bazda attay taqırǵa tusap keter.

“Shayba, shayba!” - dep guwlep baqırısqan, Muz ústinde xokkeyge usap keter,

Oyınnan men de bir kún quwılarman, Sóytse de jaslıq qanım suwımaǵan, Utılsa, sonǵı aylamnan úmit etken, Xokkeyshidey óńmeńlep juwıraman...

4

Ómirdiń kóbi ketip, azı qaldı, Túlki dúnya zıp berdi, tazı kaldı, Jasta bizdi kúydirgen sánemlerdiń

Kempir kóylek ishinde nazı qaldı...

Jazalmay búlip atsam qosıǵımdı. Tarsa-tars urdı birew esigimdi. “Biymezgil qonaq pa” dep shıǵıp kórsem, Birew tur tuwǵan ayday besi kúngi.

Albırap aqsha júzden qan tamadı, Júregim ash quzǵınday antaladı. “Ápiw et, sırlı sulıw, kiriń!” - desem. Sıyqırlı sáwle qusap jaltıradı.

273

“Joq shayır, siz hálekke qalıp júrmeń, Jaman oydıń basına barıp júrmeń. Ǵarrılıqqa kandidat bolǵanlardıń, Tapsırǵansoń, dizimin alıp júrmen. Góruǵlı jıǵılsa da jeńilmegen,

Qartaydım demes eken kewil degen. Iyesi ıqqa qarap búrseńlese,

Ol ózi órge qarap sáwirlegen ...

Men olardıń dizimin alıp júrmen, Qartayǵanın esine salıp júrmeń. Ǵarrılıqtıń demalıs baǵında da

Qızıq kóp, keshewillep qalıp júrmeń..." Dep kúlip, ol ketiwge ınǵaylandı, Túsimpaz, bir bilewik sumǵa aylandı. Kewil qusım qaytadan qanat qomlap,

Házilim tez tıyılıp, shınǵa aylandı. Bekire bası tasqa urılardıń Aldında tuwlaytuǵın jini bar dım. Kópirde tesik kórgen ǵarrı attay, Arǵı júzge ótpesten turıp aldım:

“Joq, sulıw, ol baǵqa men baralmayman,

Jaslıqsız Ámiwi joq Araldayman, Eremen men izińe samal bolıp, Endi esik awzında qalalmayman. Miyrimsiz kóziń jandı jaralaǵan, Jel bolıp kóylegińe oralaman.

Kewlimde sónse jaslıq muhabbatım, Qalayınsha men shayır bolalaman? Shayır degen adamnıń kimiń bilmey, At sırtınan aynaldıń sırın bilmey. Gѐteniń seksendegi qosıqların Oqıyman endi saǵan tınım bermey, Jaralap shayır janın ayamay-aq,

Ketejaqsań artıńa qaramay-aq.

Joq, Muzam, sensiz endi jasamayman …” - Dep juwırdım izinen jalańayak …

274

5

Sezimsiz uyqas sózden ıǵır janım, Oylasam, qaynap keter jıǵırdanım.

Baǵına jaslıǵımnıń qaytıp barsam, Baǵmanı kirgizbey tur búgin, janım. Jazarem alma aǵashı gúzde gullep,

Máwsimler nızamınan shıǵınǵanın, Jas muhabbat aldında ǵarrı shayır Dize búgip qalaysha jıǵılǵanın … Aytıwǵa biraq bunnan arı maǵan Ruxsat biz paqırǵa darımaǵan.

“Miynet et, paxta ter!” dep qıshqırmasań Qaraqalpaqta qosıq dep tanımaǵan.

Bul elde shayır kóppiz kózge túsken.

Bári bir qoyan soqpaq izge túsken.

Shayır óz ashıqlıǵın jırlay qoysa, Ersi kórip, enapat sózge túsken. Qosıqtıń qızıl sózden zıqı shıqqan, Mendaǵı solay qaray ıǵısıppan. Paxtadan pamazıy sóz toqıp júrip, Muhabbattı jırlawdan shıǵısıppan.

Muhabbat! Bulaq bolıp aǵıl, árman!

Ómirdiń shıraǵısań jaǵıp alǵan, Íshqıńda bir kúymegen adam sirá Aǵash ǵoy bar jemisin qaǵıp alǵan. Muhabbat! Hámirińe baǵınarman, Tutansań, shaqmaq bolıp shaǵılarman.

Jambıldıń jasın bizge bergende de,

“Jarlıqa!” dep ózińe tabınarman...

6

Ómirdiń kóbi ketip, azı kaldı...

275

Ǵılaplıq etkenlerdi jazıp aldı. “Bulqıysań, asaw dárya” dep júrgenim, Ayaǵı qayır tewip, sazı qaldı,

Mut dúnya, tegin házlik, marapat sóz Joldan urıp ketipti-aw bazılardı, Para jew, qosıp jazıw, urlıq degen Báleni kómgen jerden qazıp aldı. Isenip at mińgizse xalıq olarǵa, Arman barıp peylinen azıp aldı,

Jalǵan abıray, aqshaǵa duzaq qurıp, Túlkiler quwaladı tazılardı … Qápelimde “aq súyek” bola qalıp, Sirkesi suw kótermey sazıraydı. “Bólingendi bóri jer” degen sózdiń, Mánisi jurt yadında mázi kaldı...

Ómirdin kóbi ketip, azı qaldı, Bergeni dım kóp eken, jazıp aldı,

Ol qarızdıń hámmesin ótew múshkil, Oylasam, tańlar atpay sazıp aldı. “Qıymıldaǵan qır asar” deydi biraq, Bas ayaqtı, jiyrenim, shıyraǵıraq, Kim biler aldımızda neniń barın,

Úmit degen aldaǵı ayna bulaq.

7

Kóp benen awır júgiń jeńillegen, Kóp benen kewil qusıń sáwirlegen, Tawsılar waqta ǵana ańǵaramız, Adamda eń zor baylıq ómir degen.

Tınımsız gúres ushın oyatılǵan,

Ómir me yamasa bul teatr ma? Kelesi seansqa bilet alǵan Ornıńa otırıwǵa kiyatır ma? Qızıqlı telefilm seriyası,

276

Qıyınnan qıyıstırǵan waqıyası. Syujettiń sharıqlawı sheshilgenshe Tartadı qunıqtırıp márgiyası,

Táǵdir - sum rejisser ol filmge,

Tórtkúlde tuwǵan qılıp erte kúnde,

Qaydaǵı bir Izmirge aydap barıp,

Ómirińe tochka qoyar qápelimde...

Yamasa júremiz be ele uzaq, Túnlerde otlaq jerge seni tusap,

Ássalam alasar kus, dóń basında Otırsań kózdi jumıp dana qusap! Bálkim sen bardı boljap aytajaǵıń: Qansha duz bul ómirden tatajaǵım. Eńkeygen márhamatlı ullı quyash, Men ushın qansha shıǵıp, batajaǵın? … Rahmet, jan joldasım jiyren qasqa,

Maqtawlı kóligim joq sennen basqa. “Júrgen-dárya” desedi. Shúw, jániwar, Albawlıqtı súymes bul zaman hasla …

Mart, 1987-jıl

ADAM

Gáwmis mamont qarsı shapqanda,

«Ma!» dep qattı ses shıǵardı ol. (Bul eń tuńǵısh sóz edi sonda, Eslegendi óz anasın ol.)

Tas penen ol urdı haywandı, Aqıl, hiyle kórsetti kúshti. Biraq izdegi balasın urmadı, Óz balası yadına tústi...

Adam edi bul haywan túsli.

277

2

Kameraǵa tıqqanda, balalar -

«Mama!» desip jıladı shuwlap. (Bul eń sońǵı sózi olardıń.)

Ruchkanı jiberdi tawlap. Vagonetka tasırlap kúshli, Krematoriyaǵa súńgidi...

Haywan edi bul adam túsli.

Fevral 1987-jıl.

ESHEKTIŃ SHIKAYATÍ

Bazı bir qopallar jánjelleskende,

«Eshek ekenseń» dep sóger bir-birin. Bul sógisti jańa esitip júrmen be? Oǵan selt etpeydi qularım meniń.

Túsinemen bul sógistiń parqına:

Bir-birin eshekke teńgerip olar,

Meniń uzın qulaǵımnıń artına

Aqılı kelteligin jasırmaq bolar...

SAǴALAYAQ

Qara qarǵa úymelegen

Gúmis japıraq qızıl jiyde …

Qudayım-aw, bul ne degen

Sulıw kórinis deymen geyde.

Urıqlıqqa jap boyında

Qus tósektey janbaslayman.

Saqawatlı gúz qoynında

Dógerekke kóz taslayman.

278

Bul ne degen pisikshilik! Bul ne degen saqıy topıraq! Jurt atızda, esik ilik,

Jumıs kızǵan ǵır átirap.

Ayı-kúni jaqınlasqan

Jas kelinge usaydı gúz.

“Bosanǵay – dep - qıylanbastan”, Tilegińde juwıramız.

Keń paxtalık. Hár xanadan Appak mamıq shaǵırayar. Biriishi ret kórgen adam

“Ájayıp” dep ańırayar.

Sarı altın sarı atızlar, Tolqır gúzdiń samalınan. Solqım júzim, alma baǵlar, Pal tamarday dodaǵınan.

Atlap kirip atız shelden,

Qawın úzip jegenińde,

Ana-tábiyat, awıl-elden

Nege kettim demediń be?

Jasımıq hám boy júweri Teńselip tur úy qasında, Qarap tursań oy jiberip,

Awıl jaqsı-aw ırasında"…

2

Keshir, endi búginde men

Salıp bar shayırlıq kúshti, Táriypińe tartsam qálem,

279

Qosıq shıǵar irenishli …

Kók jiyegiń qalǵıp alıs,

Saǵımlanar ıssı qumda.

Saǵan degen bir ayanısh

Gezer búgin ruwhımda ...

Ala shańǵıt kóz ashtırmay, Bir jaǵımsız jeller eser. Bult kórinse uzaq turmay,

Kók gúrkirep, quymas nóser.

Qubılmas hesh ayqulaqtıń Jeti reńli dóńgelegi. Kóllerine biziń jaqtıń

Jıl qusları kem keledi.

Hasıl jerler kebir ashqan,

Gúlden qaldı erik baǵı.

Kóller kewip, teńiz qashqan,

Júregimde qayǵı daǵı.

Burqıp aqbas ılay suwlar, Dárya usar izeykeshke. Adam onı qorlap, uwlar

Hám sol suwdı ózi ishken.

Órdegi tek ózin oylar, Seni oylar sóz júzinde,

Kaǵaz tolı sızıp joybar, Jubanamız biz búginde …

Esitilmes endi sennen Asaw tolqın sesleri de,

Ashshı dawıs “Qutqar!” degen Esitemen túslerimde.