Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan
.pdfJAŃA QOSÍQLARDAN
JAŃA ÁSIRGE
Lekin qorıqpa! Insanlardıń kewlinde
Sóngen joq jaqsılıq penen diyanat.
F. Shiller.
Sálem, Jańa ásir! Adasqan seyyad1
Biytanıs esikti qorqıp qaqqanday,
Bosaǵań aldında bul insaniyat
Gúdik, úmit penen saǵan baqqanday.
Máńgi jasamaqqa ańsarı awıp, «Jańa kletkalar» torlaǵan adam; «Azon túnligi» niń jırtıǵın tawıp, Mıń jıl aldındaǵın boljaǵan adam,-
Seniń kimligińdi boljay almastan,
Bosaǵanda turıp bası qatadı.
Bir awan kimsedey aqıldan sasqan,
Qırq mıń qıyal menen oyǵa batadı.
Sen netken ásirseń? Qılwań bar qanday?
Kók jiyegiń qáwip-qáterler dumanı.
Abırjı muz benen baratırǵanday,
Ruwhımızdı qıynar Gamlet tumanı.
Aqıl, ilim ekewi til tabısıp,
Jahan lal qalǵanday sırlardı ashar.
Biraqta peyiller, mápler daǵısıp,
Dúnya-bereketsiz bir úyge usar.
1 Sáyyad – ańshı.
12
Adamzat bul úyde bir jasap turıp, Biri-birin súyip, jiyrenip atar. Shaytan házir kompyuterge otırıp, Adamlardan sumlıq úyrenip atar.
Jahan bazarında ne satpas házir? Satıladı qanlı qırǵın quralı. Biznes ıshqısında órtengen dáwir Dollardıń jolına duzaq quradı.
Bul dáwirdiń iplas termini de kóp: «Mafiya» hám «korrupсiya», -jáne ne? «Narkotik», «manyak», «spid» -biyádep, Ayta berseń, tolıp atır ele de.
«Ózim bolsam» degen áyyemgi illet Insan kewlin izey suwday jaylaǵan. Nápsi, ishkirnelik tikeni gúllep,
Balalarday qural menen oynaǵan.
Jatırqap el-eldi, adam-adamdı, Bajxanaǵa tolıp jol dárbentleri, «Ótiw dáwiri» degen qatal zamandı
Biz ótip atırmız birazdan beri.
Sen buǵan ne deyseń, wa Jańa ásir?
Keleshekke ne tayarlap atırsań? Sendegi miriwbet, aqıl hám tásil
Qanday halwa? Qay tańlayǵa tatırsań?
Góne ásirdiń jaqsı-jaman miyrasın Sen álbette qabıl etip alarsań. Adamzattıń peyli buzıq dúnyasın Dúzeymen dep kóp háreket qılarsań.
Lekin, biz jasaǵan ásirge erip,
13
Hesh elikley kórme buǵan ómirde: Insandı «aq», «qızıl», «ariy» ǵa bólip,
Tejiriybeler qoyma xalıq táǵdirine.
Kórgenbiz, oysızlıq ketkende asıp, Dáryalar teris aǵar, teńizler keber. Biymáni jawızlıq urıslardı ashıp,
Adamzat óz-ózin qırıwǵa sheber.
Lekin insaniyatta bir zor Úmit bar,
Dúnya jaqsılıqqa tayanıp atır. Óz-ózin jańadan tanıp xalıqlar, Ǵárezsizlik ushın oyanıp atır.
Jawızlıq, menmenlik, jamanlıq kúshi Házir hesh kimge de basların iymes. Lekin qaysı elde Xalıq degen kisi Tınısh hám párawan jasawdı súymes?
Kel sen, Jańa ásir! Ornat ádalat, Úmit Jáyhunindey tasıp tolǵaysań. Aqıl qurıltayın shaqırıp adamzat, Teń-tayı joq altın ásir bolǵaysań.
Bizden aqıllı hám baxıtlı áwladKelip jańa ásirdiń gózzal balları, Qoynında tabısıp miyrim, muhabbat,
Tutassın doslıqtıń «Jipek jolları».
Yanvar, 1999-jıl.
14
TÚRK ULUSÍNA
(«Qırıq qız» dástanına arnalǵan xalıq aralıq, konferenсiyada oqılǵan qosıq)
Túrk ulusı, qan qatıslı qardashım,
Atıńdı baylayın júrek tórime.
Sizler ushın qurban bolsın bul basım.
Xosh kelipsiz, qaraqalpaq eline.
Ata jurtı Túrkstanǵa minásip, Diydarımız bir-birewge jarasıp, Ǵárezsizlik sharapatı jol ashıp, Xosh kelipsiz, tuwısqanlar eline.
Jáhánge jayılǵan daqı-sawlatı,
Tonı kók hám Bilge qaxan zuryadı.
Oruz, qıpshaq, qırǵızdıń márt áwladı,
Xosh kelipsiz, qaraqalpaq eline.
Qorqut ata qobızınan saz tıńlań,
Jırawlardan eski dástan sóz tıńlań,
Bul bir eden xalıqtıń júregin ańlań,
Keliń altın miyras dástan eline.
Xorezmshaxlarǵa qala bolǵan jer,
Beruniy babamız bala bolǵan jer,
Berdaq, Ájiniyazǵa ana bolǵan jer,
Xosh kelipsiz, sol danalar eline.
Nawayı ǵazzelin, Fuzuliy sózin,
Maqtımquldı oqıp ashılǵan kózim.
Abay, Toktaǵuldı súyemen ózim,
Aytsam, keltiremen gúlin-gúline.
Túrk ǵardashım, dańqı ketken dúnyaǵa,
15
Beglik inabatıń jurttan zıyada,
Yunus Hámireń megzer búlbilgóyaǵa, Xosh keldińiz, búlbillerdiń eline.
Biziń qızlar Gúlayımnıń urpaǵı,
Sulıwlıqta juldızlardıń sholpanı.
Jigitleri ǵoshshaq eldiń sultanı,
Xosh kelipsiz, miymandoslar eline.
Qonaq-sultan bolsın, men qul bolayın, Qatnasıqtıń aldı bolǵay ilayım,
Janı pida Ashıq Ayaz-Ibrayım, Goruǵlıday miniń Ǵıyrat beline, Xosh kelipsiz qaraqalpaq eline,
«Qırıq qız» lardıń at oynatqan jerine....
12-sentyabr 1997-jıl.
PREZIDENT
Zaman kúshli zilziladan2 silkinip,
Turǵunlıq qorǵanı ishten qıyradı.
Dawıl húkiminde teńiz julqınıp,
Tolqınlardı toǵız ballǵa aydadı.
Qıyratpaqshı boldı soqtırıp jarǵa,
Tolqın qaqshıp ushan korabllerdi.
Táwekel dep, keldi shturvallarǵa3
Azatlıqtıń er júrekli erleri.
Sonda birinshiler qatarında siz
Táwekel kámarın belge buwǵansız.
Ata-baba árwaǵına sıyınıp,
Tákabbir qudiretke qarsı barǵansız.
2Zilzila – jer silkiniw.
3Shturval – korabldi basqarıw ornı.
16
Imperiya - jeti baslı áydarha,
Dem shegip tursa da aybınbay barıp,
Teńsiz mártlik isledińiz siz sonda.
Qápestegi Xumay4 qustı qutqarıp.
Xumay - dáwlet qusı jazıp qanatın, Ushtı, el ústine sayasın saldı. Sahıbqıran ruwhı at oynatıp, Ózbek óz táǵdirin qolına aldı.
Úmit kútip ullı kelesheginen,
Xalıq quwandı, jańlap shadlıq naması. Shıǵıs aspanınıń kók jiyeginen
Bas kóterdi mustaqilliq quyashı...
Esimizde, parlament minberinen siz
Ayttıńız: «Toqtatıń bizdi maqtawdı. «Qoyıń óz halıma meni» dedińiz. - «Maǵan xalıq táǵdiri júklegen tawdı
Jetkermegim lazım mánziline men.
Úrdis kılmań bir-birewdi maqtawdı.
Sizlerden diz shógip ótinemen men,
Awızbirlik, tatıwlıqtı saqlawdı.»
Bul edi insanıy pazılet sózi,
Xalıq kewlinde tastı sizge muhabbat.
Hár zat óz atına iyedur ózi,
Maqset - maqtaw emes, - haqlıq ádalat.
Táǵdir tikenekli soqpaqlarınan
Jaslay jalańayaq aydap qar-muzǵa,
Qandırıp zákawat5 bulaqlarınan,
4 Xumay (Xumo) - ápsanawiy baxıt qusı. Ol kimge yaki qaysı elge sayasın salsa, baxıtlı boladı degen ráwiyat bar. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan Respublikalarınıń gerblerine onıń súwreti salınǵan. Qaraqalpaqlar onı Dáwlet qusı dep atasadı.
17
Táńirim sizdi bergen ıǵbalımızǵa.
Sumlıq jaylaǵan bul delbe dúnyada Siz tıńnan tuwrı jol salıp kelesiz. El kárwanın ótkeli joq dáryadan Awdırmay ótkerip alıp kelesiz.
Qıyınlıqlar ele izde qaladı,
Miynet súygish xalıq gúllenter Watandı. Dúnya «bir kórsem» dep ashıq boladı, Ózbekstan atlı jánnetmákandı.
Bizdi tán almaqta eller qaydaǵı, Búgin jańa ásir bosaǵasında. Siz kótergen Ǵárezsizlik bayraǵı
Jelbirer BMSH astanasında.
Mıqlı iynińizde alıp kelesiz, Xalıq táǵdiri júgin. El sizden ırza. Ullı abıray qazanasız ele siz,
Quda quwat bersin, Prezident mırza!
Jańa áwlad sıylap, alǵaylar yadǵa, Táńirim bárha nurlı názerin salǵay. Sizden-bizden sol erteńgi áwladqa
Azat hám de abat bir Watan qalǵay.
Jurtbasımızsız xalıqtıń tilegindegi, Uzaq jas buyırsın ómirińizge. Qaraqalpaqtıń appaq juregindegi
Alǵıs hám sálemin jollayman sizge! Fevral, 1999-jıl.
5 Zákáwat-aqıl-parasat.
18
KIM BAR, BIZIŃ JAQTÍŃ HAYALLARÍNDAY…
Hayal gózzallıǵı - ilahiy tilsim,
Biniyad bolǵan haqtıń inayatınan.
Insan qálbin mudam jaqtırtıp tursın,
Dep táńirim bir sónbes nur quyǵan oǵan.
Adam jaralǵalı qosıqlar, sazlar
Onı táriplewden jalıqqan emes.
Házireti Nawayı, Ájiniyazlar
Qálem tarta-tarta tawısqan emes.
Jáhángir shaxlar da, otıralmay taxta,
Aldında diz shógip, qaznasın shashqan.
Bul bir ilahiy nur jarq etken waqta,
Hátte payǵambarlar kózi qamasqan...
Shaydasınday búlbil muhabbatınıń, Hár gúldiń óz kórki, abzallıǵı bar. Hár elde, hár xalıqta hayal zatınıń Ózinshe kórk-shıray, gózzallıǵı bar.
Dástanlarda táriypi bar báriniń,
Kim jazdırar onıń sırlı órmegin?
Biraq biziń jaqtıń hayallarınıń
Sulıwlıǵın men hesh jerde kórmedim.
Beyish húrleri me turǵan qarsıńda,
Ishpey-jemey diydarına toyarsań.
Tumaris pe, Shasánem be, Barshın ba,
Kim ekenin bilmey hayran bolarsań.
Olardıń jadırap kúlgenin kórsem,
Men ózimdi yoshlı shayır sezemen.
Qayǵı-qapalıqta júrgenin kórsem,
Músápirlik shóllerinde gezemen.
19
Dártin giznep, jas kelindey tórkinsip, Qıpsalamay sır tarixın estegi, Ǵárezsizlik minberinen erkinsip,
Aytayıq-ta dábdiwlerdi ishtegi:
«Hayal erkek penen teń huqıqlı» dep, Talay qıshqırǵanbız, talay jazǵanbız. Jetpis jıl maqtawın jetirip sóylep, Qısta toń qopartıp, qazıw qazǵanbız.
«Bunıńday erkinlik sizge qayda» dep,
Atızda sarǵaytıp saratanlarda, «Temir qatın kók korabl aydar» dep, Mingizgenbiz muzday kombaynlarǵa.
«Qızıl áydarhanıń» túsip dástine, Miy shayılıp, júrek suwlaǵanshelli, Samoletten záhár shashtı ústine, Kókirek sútińizdi uwlaǵanshelli.
Úyińde qarawsız qalıp besigiń,
Sol uwlanǵan «aq altın» dı terdińiz. Qısta súyrik sawsaqlarıń tesilip, «Plan ushın» qorek julıp júrdińiz.
Túkirip suw ishken dáryalarına, Qudaysız adamzat háldinen astı, Tózbey adamlardıń jawızlıǵına, Óz jaǵısın taslap teńizler qashtı.
Mine aqıbeti: bul bayǵus topıraq, Ayıqpas dártlerdiń boldı uyası. Dúnya bas shayqasar bizlerge qarap, Netken hújdansızlıq anemiyası.
20
Men aytpayman bul ǵáletiy apatlar
«Bári-bádar ketti, qaldı – dep - keyin». Bazar jolındaǵı kóp mashaqatlar
Boy jazdırmas ele birazǵa deyin.
Lekin jaqsılıqqa bet aldı zaman, Úmitlimiz sońı jaqsı bolar dep.
Erkinlik hawasın jutqan bul insan
Bárin ele ornı - ornına qoyar dep.
Bereket darıǵan ırısqı-nesibe,
Gúllep kewillerde shadlıq, muhabbat, Terbelip ıǵbaldıń altın besigi,
Oshaq bası aman, el bolǵay abat.
Tamshı jas qonbaǵay kirpigińizge, Biymezgil hesh úyde sónbegey shıraq.
Biybipatpa piyriń yar bolǵay sizge, Áziyz anaxanlar, bayram múbárák!
Mart, 1997-jıl.
ARALǴA
Táńirim berdi seni bul adamzatqa,
Írıs qazanı bolıp qaynap tursın dep. Bendelerim shaǵlap, jetip muratqa, Bul altın jaǵısta dáwran súrsin dep.
Qádirine jetpedik, áziyzim Aral, Gúrsingen hawazıń tur qulaǵımda. «Úmitiń-joldasıń» degen de sóz bar, Tolqırsań zamanıń kelgen shaǵında...
1998-jıl.