Ibrayım Yusupov - Ómir saǵan ashıqpan

161

Bir aqshamda jalǵız jolǵa túsedi. Kewlinde qarlı shıń aspandı gózlep, Juldız juldız benen sáwbetlesedi. Orfeydiń sıyqırlı sazın jańlatıp,

Ol jaqsı sezimge intimaq eter.

Dúnyanıń keń, gózzallıǵın ańlatıp, Tar peyilli insanlarǵa úyreter. Pálektiń gárdishi, zamannıń isi Júrek tarın shertip turadı birdey. Erk hám de ómirge degen ıshqısı

Tiygen jerin órter Demon lábindey. Qasqaqbas kim oǵan gózlep oq atsa,

Máńgi kúler ózin atqan jawına, Insaniyattıń arına kim qol qatsa, Duelge shaqırar ol Mashuk tawına.

Oktyabr 1974-jıl, Kislovodsk.

ÁJINIYAZDÍŃ MONOLOGI

Bir kishkene eldiń shayırı bolsam da, Men ullı islerdiń parqın bilgenmen. Tikenekli tar sokpaqtan barsam da, Talay úlken joldan júrip kórgenmen. Kórgenmen keń gúzar jollar boyında

Ellerdi basqalar barıp kórmegen.

Húrmet kórip, men olardıń toyında, Aytısqa túskenmen dilwarlar menen. Xalıktıń xalıqqa degen kewil xanası Doslıq miymanına tolıdur bárha. «Bul dúnyanıń kórki adam balası»

Degen sóz mánisin bilgenmen sonda.

Dúnya áwwel bir sum periyzat bolıp, Íshqı kiyiklerin kóp quwalattı. Sońıra úmit kóshkim gúl opat qılıp, Sheksiz ǵam-qayǵınıń seline attı.

162

Júzdim jantalasıp sel qushaǵında, Sel emes, ármanlar ummanı edi. Zamanım - insannıń hijran daǵında Gúldey shólirkegen zamanı edi. Ilmi - maǵrifetten haqıyqat gózlep,

Men sonda «Gúmbezi dawwar» kórgenmen, Ahli danıshlardan tálimat izlep,

Talay ullı májilislerge kirgenmen. Lekin hesh májilis, hesh danıshpannıń Zaman tádbiyrine aqılı jetpedi. Kókke jetip nalıshları adamnıń, Juldızlar jasqanıp, aydan shetledi. Dúnya dáslep maǵan kóp wáde etken Árebi at minip, dáwran súrmekti. Sońıra úmit gúlim orıp bir shetten, Ornına ókinish qálwenin ekti.

El serpilip kóship Watan ústinen,

Suńqar qus oraldı ayaq bawına. Búlbil úrkip qırlı dúpeń sestinen, Zaǵ qondı kewlimniń Bozatawına,

Ah, kırq órim shashlar, qos-qos burımlar, Moynıma oralsa bererem jandı!

Átteń alma moyın, aq bilek qollar

Sol shash penen artqa qayırıp baylandı. Narkes kirpik qumar kózdiń qarası Qız óńirin jas penen juwǵanın kórdim. «Bul dúnyanıń kórki adam balası» Sonshelli qorıw - zar bolǵanın kórdim.

Dúnya! Aytshı, mende ne qaslıǵıń bar? Juwhalanıp qayda baslaǵan ediń? Peylińdi Nawayı, Maktımqulılar

Aytqanda hesh qulaq aspaǵan edim.

Maǵan Watan berdiń ayra tússin dep, Jánan berdiń hijran japası menen. Zaman berdiń qayǵı suwın ishsin dep,

163

Bermediń hesh zawqı - sapası menen.

Maǵan ziban berdiń jurttan zıyada,

Qaxnus kibi gá tirilip, ólsin dep.

Saz berdiń de, keltirmediń góyaǵa,

Kókirek berdiń zerde tolıp júrsin dep.

Insan qayǵı - dártin, dúnya, egerde Jılınıwǵa sonday payızlı bilseń,-

Tek bir zaman ǵana men turǵan jerde, Bul otqa jaqınlap ısınıp kór sen. Meyli, maǵan artqan dáhmet júgrińdi, Ne shara, kewlimde kóterip ótermen, Biraq, biywapalık, námártligińdi Men hám áwladlarǵa aytıp ketermen. Men sónermen, sónbes úmit quyashı, Bir kún dáwran keler insaniyatqa.

«Bul dúnyanıń kórki adam balası» Dep dártli Ziywardı alısar yadqa.

Iyun 1975-jıl.

BILIM BULAǴÍ

(Nókis mámleketlik universitetiniń ashılıw saltanatında oqılǵan qosıq. 31-avgust, 1976-jıl)

Búgin, doslar, qaraqalpaq elinde

Jurt ayta júrgendey bayram bolajaq.

Bir ájayıp bulaq shıǵıp jerimde,

Suwın ishpegenge árman bolajaq.

Ámiwdiń suwları jan berse jerge, Bul bulaq ruhıy qan berer elge.

Xalqım, qutlı bolsın bul altın irge, Bilim menen súrer dáwran bolajaq.

Zaman talimatı shamshıraq jaǵıp,

164

Kosmoslıq bilimniń bulaǵı aǵıp, Adam ay óńirine znachok taǵıp,

Alıs juldızlarǵa miyman bolajaq.

Júrekler sháwkildep shadlıqqa tolıp, Zaman alǵa ketti, el abad bolıp. Beruniy babamnıń ruwhı shad bolıp, Ilim daraqları nárwan bolajaq.

Mashaqatlı bilim soqpaǵın basıp, Keler jańa áwlad dáryaday tasıp. Bul bulaqtan ishken diyqan balası,

Xalqınıń dártine dárman bolajaq.

Nur ornap paxtanıń xanalarında, Aq salı mayısqan dalalarımda, Jańarǵan Jáyhunnıń jaǵalarında

Bul bulaqtan bálent qırman bolajaq.

Bilimli el tulpar shıǵıp mıńlardan,

Altın juwıp alar qızıl qumlardan. Ellik, Jambas qala yańlı tıńlarda Juwsanlı dalalar gúlshan bolajaq.

Paxta shanaǵında aq altın uyıp,

Baǵlar mol jemisten shaqasın iyip,

Sibirdiń suwları Aralǵa quyıp, Ústurt sahraları bostan bolajaq.

Bul bulaqtan ishken jaslar qunt penen, Mendeleev soqqan sırlı gilt penen

Shóller ǵáziynesin ashıp kútpegen, Ullı Watanına inam qılajaq.

Hár awıldan dańqlı ilimpaz shıǵıp, Jańa Berdaq penen Ájiniyaz shıǵıp,

165

Jańa Qanısh, jańa Qarıniyaz shıǵıp,

Hár úyde bir hákim Luqman bolajaq.

Sálem, jańa áwlad odisseyleri,

Dalamnıń bolajaq Galileyleri!

Ilim dúnyasınıń pidákerleri

Tábiyat sırına hámdam bolajaq.

Sırlı hikmetlerdiń ullı mektebi,

Sálem, Korolevlar keleshektegi!

Qaraqalpaqtıń jańa Ulıǵbekleri

Juldız sáwbetine ánjam bolajaq.

Bul bulaqtan ishiw nesip etkenler,

Bilim shıńlarına qolı jetkenler,

Bizdey erterekte oqıp ketkenler,

Búgin kózi qızıp, hayran bolajaq...

Órlep jańa dáwran shıńına qaray, Zamanımız qosar shırayǵa shıray. Biz tasın qalaǵan bul mármer saray, Jańa juldızlarǵa aspan bolajaq.

Qara qalpaǵımdı alıp qolıma, Bas iyemen ullı ilim jolına.

Jańa turmıs ornap Ámiw boyına, Zaman bir ájayıp zaman bolajaq.

Avgust 1976-jıl.

XOREZMGE

Xalqıńdı men xanalas tuwısqanım dep súyemen, Jerińdi men bawırlas mákanım dep súyemen. Xorezmniń topıraǵın qayda júrsem saǵınıp, Kindigimniń qanı tamǵan watanım dep súyemen.

166

Sen áyyemgi gózzallıqsań, shahlar saǵan talasqan, Babalarım bul Xiywanıń tasın birge qalasqan. Waqıt penen óshegisip óń bermegen boyawıń, Gúńgirlegen gúmbezleriń, minarlarıń álaspan.

Sen alımsań jurttan burın jeti ıqlım jaratqan,

Kúnbatısqa algebranıń sırlı esabın sanatqan. Dúnya ilimi aspanında ay tuwǵanday jarq etip, Mıń jıl burın Beruniydey babam shıqqan Qıyattan.

Shırsha tasqa gúl pitirgen Xiywa naqqash sheberi,

Áwez Otar árman etken jerlerge gúl kógerip. Maqtımqulınıń jas muzası qız bolıp boyjetken jer, Ájiniyazdıń izi túsken kósheleriń teberik.

Tamırımızda tuwısqanlıq qanımız bar qatısqan, Ata-baba bir nan tapsa, birge bólip tatısqan.

Xalqımız bar bir dáryanıń eki boyında turıp, «Assalawma áleykúm!» dep nasıbay sorap atısqan.

Eki diyqan tájiriybeles, eńbek etse jarısqan, Eki palwan bir toyda ıńıranıp jambas salısqan, Bir qara telpek astında eki kózdiń biriseń, Qıyametlik qońısımsań qazan-tabaq alısqan.

Ámiw suwı jerimizge qan tamırday taraǵan, Japlarımızdıń tarnawları bir-birine qaraǵan,

Kún dese kún, gúl dese gúl, jayna gózzal Xorezm, Al men máńgi watanlasıń qaraqalpaq bolaman!

BIR ADAMDÍ BIR ADAM...

Qanday jaqsı, biradar,

Adamzattıń júregi!

Bir adamdı bir adam

167

Janday jaqsı kóredi.

Bir adamdı bir adam

Súyip qalar tanıssa.

Bir adamdı bir adam

Saǵınadı alısta.

Ketse birew aradan,

Birew joqlap jılaydı.

Bir adamnan bir adam

Barıp keńes soraydı.

Oq atılsa birewge,

Janın tigip girewge,

Jetip barar súyewge

Bir adamdı bir adam.

Nápsin tıyıp nan berer,

Tamırınan qan berer,

Kereginde jan berer

Bir adamǵa bir adam...

Jaqsılıq ósip óner me, Miliondı million súyer me, - Súymegende eger de,

Bir adamdı bir adam?

Iship miyrim kásasın, Tas júrekler bosasın. Berhama súyip jasasın

Bir adamdı bir adam.

Sentyabr 1975-jıl.

168

AQ ALTÍNLÍ ELDIŃ AQSAQALLARÍ

(Respublikalıq xalıq xojalıq islerine óz tilegi menen belsene járdemlesip jurgen pensioner

otaǵasılardıń húrmetine)

Xalıq shaqırsa jatpas namıs-arlılar,

Qıymıldasar jetkeninshe halları.

Jigitke bergisiz ǵoshshaq ǵarrılar -

Aq altınlı eldiń aqsaqalları.

Jigitlik ótkensoń, ǵarrılıq murat,

Káxudalıq sóziń jurtqa wásiyat.

Toplımǵa kóp túsken ǵayratlı ǵıyrat,

Dúbir sezse, jelge tarar jalların.

Jigitlikte hár kim esirik nar bolar,

Qayda kıyqıw bolsa, sonda bar bolar,

Xalqı is buyırsa tındırar bolar,

Eske túser sol ǵayratlı jıllarıń.

Talay at boldırdı shabısıńızdan,

Talay beller sındı tebisińizden,

Qazan zorǵa qaynap tabısıńızdan,

Kóp bolǵan kewildiń qıylı - qalları.

Pursat bermey tal boyıńdı jazıwǵa,

Ákeńniń ornına kettiń qazıwǵa. Qattı shańǵalaqtı salıp azıwǵa,

Shaqsań, push bop shıqtı jaslıq ármanı.

Aydasańda baydıń qosın, arbasın,

Biymillet ishkizbey suyıq jarmasın,

Qız-kelinshek ayta ǵoysa harmasın,

Ash qarındı toydırǵandı palları.

169

Onseri bel menen siyseri ketpen, Jantaq dásteletip, tomar gewletken, Kegeyli, Esimjap, Xanjap, Qızketken, Talay qazıwlardıń boldıq beldarı.

Sonnan ayaq basıp jańa turmısqa, Qatnasqansız qansha ullı qurılısqa, Kimińiz Watandı qorǵap urısta, Kimler, awır tıl arbasın aydadı.

Is gezegin endi jaslarǵa berip,

Dem alsańlar eldiń ziynetin kórip,

Baxıtlı ǵarrılıq dáwranın súrip,

Házlesseń, kelinniń tayar shayları.

Biraq diyqan biyǵam shalqaya bilmes, Miynet súygen adam qartaya bilmes, Jambaslap kórmegen jantaya bilmes,

Otırsa aldına sıymas qolları.

Ǵarrılıqtıń dárti sizge juwımas, Tamırıńızda diyqan qanı suwımas. Jerge hám miynetke oyatar ıqlas, Shamurat atanıń órnek jolları.

Jas áwladlar maqtanadı siz benen, Shawlıq súyip, shaǵlań jarqın júz benen. Aman bolıń kempirlerińiz benen,

Aq altın eliniń aqsaqalları.

1976-jıl

QÁLEMLES DOSLARÍMA

Bir úrker astında tuwǵan doslarım, Zaman bersin quwat ilayım sizge. Sizlersiz joq meniń kewil - xoshlarım,

170

Búgin bir minajat qılayın sizge.

Kimniń jolı barıs, ulıw ya meshin,

Ayırıw shárt emes ertesin-keshin.

Tuwǵanda jazbaǵan metrikesin Qay arxivten izlep tabayın sizge.

Kim aǵa, kim ini, qurdas yaranı,

Júyrik qálemlerdiń gózzal quramı. Shaqırǵanda zamanlaslıq uranı,

Túydey qurdas bolar Ibrayım sizge.

Qırq jıl qálem tartqan Jolmırza aǵam, Shayırlıq soqpaǵın siltediń maǵan. Inilik izzetten gúl terip saǵan,

Góruǵlınıń tonın jabayın sizge.

Sapar, Tilewbergen aǵalar bolsa,

Hár biri bir arna, jaǵalar bolsań, Bayniyaz aǵa, gúl aralar bolsań,

«Gúlnarań» jolıqqay ilayım sizge.

Dáwirles, qálemles janajanlarım, Tájet, Ǵalım ketik qádirdanlarım, Tólektiń tulǵalı romanların Basıma kóterip barayın sizge.

Kel, taqıwa dostım Káramaddiyin, Hák ashqan jeriniń júyleyik júyin, Aqıl beriw ańsat, atqarıw qıyın, Jeńil jolın qaydan tabayın sizge.

Aǵalarım Aytbay, Joldas, Xojabek,

Jaslarǵa - jol, jası úlkenge - húrmet. Shawdırbay jar moyın, Uzaqbay ójet, Aytıńlarshı qáytip jaǵayın sizge?